Uşaqlar üçün Regional Siyasət. Azərbaycan Respublikası.

Uşaqlar üçün Regional Siyasət. Azərbaycan Respublikası

“Uşaqlar üçün Regional Siyasət” — Azərbaycan dilinə tərcüməFəsil 1. Canlanan Xəritə

Bakıda Qız Qalasının yanında nar ağacları çiçək açan gün, Hüseyn Cavid prospektindəki 160 nömrəli məktəbdə görünməmiş bir şey baş verdi.

Beşinci sinif şagirdi Elvin Tağıyev coğrafiya dərsinə cəmi üç dəqiqə gecikmişdi, amma bu müddətdə sinif otağında hər şey dəyişmişdi.Birincisi, Azərbaycanın kağız divar xəritəsi yoxa çıxmışdı. Həmin xəritə ki, Qarabağ açıq-yaşıl, Naxçıvan küncdə ayrıca, Xəzər isə gömgöy idi. İkincisi, onun yerində bütün divar boyda planşet ekranına bənzəyən bir şey asılmışdı. Və bu ekrandakı elektron xəritə... öz-özünə hərəkət edirdi.Çaylar axırdı. Qatarlar Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu xətləri ilə qaçırdı. Şəhərlərin işıqları yanıb-sönürdü: Bakı, Gəncə, Sumqayıt, Mingəçevir, Şəki, Lənkəran, Naxçıvan. Xəritənin sol aşağı küncündə isə tarix yazılmışdı: 21 sentyabr 2026-cı il. Bu gün.— Bu nədir, yeni interaktiv lövhədir? — Elvin qapıda donub qalmışdı, pıçıldadı.— Bu, Tağıyev, — müəllimə Leyla xanım eynəyini düzəldərək dedi, — bu, «Azərbaycanın Regionları: Versiya 2026»dır. Elm və Təhsil Nazirliyinin hədiyyəsi. Tez otur. Biz indicə «Mənim rayonum — böyük ölkənin bir hissəsi» layihəsinə başlayırıq.Elvin dostu Ayselin yanına, partasına qaçdı. Aysel artıq planşetə karandaşla toxunurdu.— Bax, — o pıçıldadı. — Öz rayonunun üstünə bas.Elvin Bakının Yasamal rayonunda yaşayırdı. Abşeron yarımadasındakı sarı ləkənin üstünə toxundu. Xəritə dərhal yaxınlaşdı. Nişanlar göründü: «Elmlər Akademiyası» metrosu, Hüseyn Cavid parkı, onun 134 nömrəli məktəbi. Yuxarıda isə yazı çıxdı:Yasamal rayonu Əhali: 247 800 nəfər 2021-2025-ci illər üçün əsas vəzifə: Mənzil fondunun yenilənməsi, məktəblərin tikintisi, «yaşıl» həyətlərin inkişafı Digər regionlarla əlaqə: Metro stansiyası Bakının mərkəzi ilə birləşdirir. Buradan Sumqayıta və Xırdalana avtobuslar gedir.— Vay dədə, — Elvin nəfəsini dərmədən dedi. — O, bizim haqqımızda hər şeyi bilir.— Sən Ağdamın üstünə bas, — Aysel təklif etdi.Elvin Qarabağ iqtisadi rayonunu tapdı. Ağdamın üstünə basdı. Xəritə qızılı rəngə boyandı.Ağdam şəhəri Status: 2020-ci ildə azad edilib. Qaytarılmış şəhər. 2021-2026-cı illər üçün əsas vəzifə: «Böyük Qayıdış». 1750 ev, 2 məktəb, xəstəxana, Ağdam Sənaye Parkının tikintisi. Xüsusiyyət: Qarabağda ilk «ağıllı şəhər». Burada karbon tullantısı sıfır olacaq. Digər regionlarla əlaqə: Yeni Ağdam–Füzuli–Şuşa yolu. Bərdə–Ağdam dəmir yolu artıq işləyir.Bu anda xəritə birdən sayrışdı. Sinfi uğultu bürüdü. Ekranda bir üz göründü. 11 yaşlarında, ağ kepkalı bir oğlan idi. O, tikintinin fonunda dayanıb əl yelləyirdi.— Salam, Bakı! — ekrandakı qız dedi. — Mənim adım Məryəmdir. Mən Ağdamdanam. Dəqiqi, tezliklə Ağdamdan olacağam. Atam burada bizim yeni evimizi tikir. Baxmaq istəyirsiniz?Sinif donub qaldı. Leyla xanım göstərici çubuğunu yerə saldı.— Bu... bu yazıdır? — arxa partadan kimsə soruşdu.— Yoox, — Məryəm ekranda başını buladı. — Bu, canlı yayındır. Sizin «ağıllı xəritə»niz Qarabağdakı məktəb layihəmizə qoşulub. Biz Şuşa, Füzuli və Cəbrayıldan olan uşaqlarla bu gün şəhərlərimizin necə dəyişdiyini danışırıq.Xəritə 14 hissəyə bölündü. Azərbaycanda 2021-ci il 7 iyuldan iqtisadi rayonlar belə bölünüb. Prezidentin Fərmanı belə qərara gəlib: hər regionu idarə etmək və güclü tərəflərini inkişaf etdirmək asan olsun deyə.Bakı iqtisadi rayonu — ölkənin ürəyi. Neft, liman, universitetlər. Naxçıvan — ayrı düşmüş, amma Türkiyə ilə yeni yollarla bağlı. Abşeron-Xızı — zavodlar, Sumqayıt Kimya Sənaye Parkı. Dağlıq Şirvan — Şamaxı, rəsədxana, üzüm bağları. Gəncə-Daşkəsən — Gəncə, ölkənin ikinci şəhəri, metallurgiya. Qarabağ — Ağdam, Füzuli, Şuşa. «Böyük Qayıdış». Qazax-Tovuz — qərbə, Gürcüstana qapı. Quba-Xaçmaz — alma, turizm, dəniz. Lənkəran-Astara — çay, limon, subtropiklər. Mərkəzi Aran — Mingəçevir, su, enerji. Mil-Muğan — pambıq, taxıl. Şəki-Zaqatala — ipək, fındıq, Böyük Qafqaz dağları. Şərqi Zəngəzur — Laçın, Kəlbəcər. Yeni yollar, tunellər. Şirvan-Salyan — Kür, balıqçılıq, nəqliyyat.Məryəm ekrandan davam etdi:— Dünən bizə Ağdama Gəncədən uşaqlar gəlmişdi. Yeni parkımız üçün ting gətirmişdilər. Biz də onlara burada açılan ilk çörək zavodundan çörək göndərəcəyik. Regional siyasət belə işləyir — hər rayon digərinə güclü olmaqda kömək edir. Bir əlin barmaqları kimi.Bu anda xəritə Leyla xanımın səsi ilə danışdı:— Uşaqlar, həftəlik tapşırıq. Hər biriniz Bakıdan başqa bir iqtisadi rayon seçəcəksiniz. Oradakı uşaqlarla xəritə vasitəsilə əlaqə saxlayacaqsınız. Üç şeyi öyrənəcəksiniz: 1) Sizin rayon Azərbaycana nə verir? 2) Digər rayonlardan ona nə lazımdır? 3) İndi orada əsas tikinti nədir?— Bəs əgər... — Elvin əlini qaldırdı. — Bəs xəritə xarab olsa?Bu anda sinifdə işıq sayrışdı. Ekran-xəritə bir anlığa söndü. Yenidən yananda isə Ağdamdan olan Məryəm artıq orada yox idi.Əvəzinə bütün ekranda qırmızı hərflərlə yazı yanırdı:DİQQƏT. QEYDİYYATDAN KEÇMƏMİŞ RAYON AŞKARLANDI. KOORDİNATLAR: 00.0000° N, 00.00000° E STATUS: ÜMUMİ ŞƏBƏKƏYƏ QOŞULMAYIB SORĞU: KÖMƏKLeyla xanımın rəngi qaçdı.— Bu... bu mümkün deyil. Bütün rayonlar 2022-ci ildən qoşulub.Aysel koordinatları cəld planşetinə yazdı.— Bu... — o pıçıldadı. — Bu, Bərdə ilə Ağdam arasındadır. Orada indi yeni Ağdam Sənaye Parkı tikilir.Xəritə birdən o yeri yaxınlaşdırdı. Tikintilərin və yeni yolların arasında kiçik bir kvadrat var idi. Boz. Adsız. İşığsız. Sanki ölkənin unudulmuş bir parçası.Və o kvadratdan nazik bir səs gəldi. Uşaq səsi.— Məni eşidən varmı? Mən burda təkəm. Mən — Yeni qəsəbəyəm. Məni qayıdan ailələr üçün tikiblər. Amma mən hansı rayona aid olduğumu bilmirəm. Bura avtobuslar da gəlmir...Elvinlə Aysel bir-birinə baxdı.Leyla xanım lövhədəki düyməni basdı. Ekran söndü.— Yaxşı, uşaqlar. Dərs bitdi. Texnika xarab olub. Hamısı bu qədər.Amma Elvin gördü ki, müəllimə titrəyən əli ilə həmin koordinatları telefonuna çəkdi.Dərsdən sonra Elvinlə Aysel kabinetdə qaldılar.— Başa düşdün? — Elvin dedi. — Bu, nasazlıq deyil. Bu, əsl qəsəbədir.— «Böyük Qayıdış»la 2022-ci ildən Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda onlarla yeni kənd və qəsəbə tikilir, — Aysel başını tərpətdi. O artıq Qaçqınların və Məcburi Köçkünlərin İşləri üzrə Dövlət Komitəsinin saytını açmışdı. — Təkcə Ağdam rayonunda onların sayı 20-dir. Amma bu... bu haqda məlumat yoxdur.— Deməli, biz ona kömək etməliyik, — Elvin qərara gəldi. — Regional siyasət — təkcə fərmanlar və zavodlar deyil. Bu, Bakı Ağdamı eşidəndə, Gəncə Şəkiyə kömək edəndə olur. Biz də səninlə... Yeni qəsəbəyə öz rayonunu tapmağa kömək edəcəyik.Aysel gülümsədi və xəritəni gizlicə yenidən işə saldı.— Onda bizə plan lazımdır. Əvvəlcə öyrənək, indi onun yanında hansı rayonlar var. Bu, Qarabağ iqtisadi rayonudur. Mərkəzi — Xankəndi şəhəridir. Onu Prezidentin xüsusi nümayəndəliyi idarə edir.— Sonra, — Elvin sözünü kəsdi, — öyrənək, ora hansı yol getməlidir. 2026-cı ildə Bərdə–Ağdam yolunu artıq təhvil veriblər, Ağdam–Əsgəran–Xocalı–Xankəndi yolunu isə tikirlər.— Üçüncüsü, — Aysel «Ağdam Sənaye Parkı» nişanının üstünə toxundu. — Öyrənək, bu qəsəbədəki uşaqların valideynləri harada işləyəcək. Bəlkə işə getməyə nəqliyyatları yoxdur?Xəritə yenidən sayrışdı. Və üzərində bir ox göründü. Ox Bakıdakı 160 nömrəli məktəbdən... düz Bərdə ilə Ağdam arasındakı o boz kvadrata aparırdı.Xəritənin altında isə yazı çıxdı:MARŞRUT QURULDU. «MƏNİM RAYONUM — BÖYÜK ÖLKƏNİN BİR HİSSƏSİ» LAYİHƏSİNİN İLK İŞTİRAKÇILARI: ELVİN TAĞIYEV, AYSEL MƏMMƏDOVA. VƏZİFƏ: YENİ QƏSƏBƏNİ AZƏRBAYCAN REGIONLARI ŞƏBƏKƏSİNƏ QOŞMAQ. MÜDDƏT: 7 GÜN.Pəncərədən çöldə Bakının işıqları yanırdı. Xəritədə isə tənha boz işıq sayrışırdı. O, gözləyirdi.---Birinci fəslin sonu.Bu fəsildə qəhrəmanların və oxucuların açıq məlumatlar əsasında öyrəndikləri: 14 iqtisadi rayona bölünmə — effektiv idarəetmə üçün Prezidentin Fərmanı ilə 2021-ci il 7 iyuldan qüvvədədir. «Böyük Qayıdış» — Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun azad edilmiş ərazilərinin bərpası üzrə dövlət proqramı, 2022-ci ildən «ağıllı» şəhər və kəndlərin tikintisi. Ağdam — Qarabağda ilk «ağıllı şəhər» elan edilib, mənzil, sənaye parkı, Bərdə–Ağdam dəmir yolunun tikintisi gedir. Regionların əlaqəsi — yeni yollar və dəmir yolları azad edilmiş əraziləri ölkənin qalan hissəsi ilə birləşdirir: Ağdam–Füzuli–Şuşa, Bərdə–Ağdam. Rayonların ixtisaslaşması — hər birinin öz vəzifəsi var: Bakı — idarəetmə və liman, Lənkəran — çay, Şəki-Zaqatala — fındıq və turizm, Abşeron-Xızı — sənaye.İrəlidə Elvin və Ayseli iqtisadi rayonlar üzrə səyahət, real layihələrlə tanışlıq və böyük ölkələrinin necə qurulduğunu anlamaq gözləyir.---Fəsil 2. Qarabağa Yol

Səhər 160 nömrəli sinfin divarındakı xəritənin öz-özünə danışması ilə başladı.— Elvin Tağıyev. Aysel Məmmədova. Marşrut aktivləşdirildi. 77 nömrəli avtobus «Elmlər» dayanacağından 18 dəqiqəyə yola düşür. Son dayanacaq: Ağdam Sənaye Parkı. Aralıq dayanacaq: Yeni qəsəbə. İştirakı təsdiqləyin.Elvin az qala çayla boğulacaqdı. Onun köhnə telefonunun ekranında məktəbdəki eyni xəritə yanırdı. Yalnız indi orada göy xətt titrəyirdi: Bakı → Ələt → Hacıqabul → Kürdəmir → Yevlax → Bərdə → Ağdam. Yanında isə adsız boz kvadrat sayrışırdı.— Bunu görürsən? — o, Ayselə telefonda pıçıldadı.— Görürəm, — o cavab verdi. — Bir də onu görürəm ki, anam artıq mənə buterbrod yığır. Xəritə valideynlərə mesaj göndərib: «Övladınız Nazirliyin təhsil layihəsində iştirak edir. Müşayiət təmin olunub».Bir saatdan sonra onlar artıq avtovağzalda idilər. Tək deyildilər. Onlarla birlikdə Leyla xanım, Bakı Dövlət Universitetindən iki tələbə-könüllü və üzərində «6-cı Region. Qarabağ iqtisadi rayonu. Monitorinq» yazılmış dron var idi.— Prezidentin 2021-ci il 7 iyul tarixli Fərmanına əsasən, — avtobus Bakıdan çıxarkən Leyla xanım başladı, — Azərbaycan 14 iqtisadi rayona bölünüb. Bu, hər regionun öz inkişaf planının olması üçün edilib. Bakı hamı üçün qərar verə bilməz. Lənkəran çayı necə becərəcəyini yaxşı bilir. Şəki — turisti necə qəbul edəcəyini. Qarabağ isə... Qarabağ indi yenidən yaşamağı öyrənir.Pəncərədən Abşeron-Xızı iqtisadi rayonu ötüb keçirdi. Sumqayıt Kimya Sənaye Parkının boruları günəşdə parıldayırdı.— Baxın, — Leyla xanım yolun kənarındakı nəhəng külək turbinlərini göstərdi. — Bu, «Abşeron Külək Parkı»dır. Enerji buradan Mərkəzi Aran rayonuna, Mingəçevirə gedir. Oradan da — Qarabağa. Regionlar təkcə çörəklə bölüşmür. İşıqla da bölüşürlər.Aysel dəftərini açdı. Birinci səhifədə 14 dairə çəkdi.— «Mənim rayonum — böyük ölkənin bir hissəsi» layihəsi. Birinci qayda: hər rayonun verdiyi bir şey var. İkinci qayda: hər birinin başqalarından almalı olduğu bir şey var.Avtobus yeni Bakı–Ələt yolu ilə şütüyürdü. Bu yolu Ələt limanından furqonların Gürcüstana və oradan Türkiyəyə — Bakı–Tbilisi–Qars dəhlizi ilə daha tez getməsi üçün tikmişdilər.— Biz indi Şirvan-Salyan rayonundayıq, — Fərid adlı tələbə-könüllü dedi. — Burada Kür çayı var. O, Mil-Muğan rayonunu — pambığı və taxılı — yedizdirir. Hələ Qarabağa da su verir.Üç saatdan sonra mənzərə dəyişdi. Mərkəzi Aran iqtisadi rayonu başladı. Mingəçevir su anbarı göründü — dəniz kimi nəhəng.— Mingəçevir SES, — Leyla xanım izah etdi. — Azərbaycan energetikasının ürəyi. Elektrik buradan 9 iqtisadi rayona gedir. O cümlədən Ağdama. Mingəçevir olmasa, Yeni qəsəbə işığı yandıra bilməyəcək.Elvin pəncərəyə yapışmışdı. O, həyatında ilk dəfə bu qədər su görürdü.Yevlaxda onlar köçdülər. O tərəfə yeni Yevlax–Xankəndi dəmir yolu gedirdi. Amma onların yolu Bərdəyə, oradan da Bərdə–Ağdam trasına idi. Onu 2023-cü ildə açmışdılar. 44,5 kilometr. 4 zolaq. Köhnə dağılmış yollarla 2 saatın əvəzinə 30 dəqiqə.— 2020-ci ilə qədər, — bığlı avtobus sürücüsü astadan dedi, — mən Bərdəyə əsgər aparırdım. O tərəfə yol yox idi. Ağdam bomboş şəhər idi. İndi uşaq aparıram. İnşaatçı aparıram. Müəllim aparıram. Regional siyasət budur. Yol — həyatdır.Bərdəyə yaxınlaşdıqca tikintilər çoxalırdı. Gəncə-Daşkəsən rayonunun yeni elevatorları. İstixanalar. Və plakatlar: «Qarabağ Azərbaycandır!»Bərdədə onları başqa bir avtobus qarşıladı. Kiçik, məktəbli. Böyründə — «Ağdam Rayon Təhsil Şöbəsi». Sükan arxasında ağ kepkalı bir qız — Bəhar, yanında isə onun kiçik bacısı Məryəm.— Salam! Mən Məryəməm! — o qışqırdı. Həmin xəritədəki qız. — Əyləşin! Yeni qəsəbəyə 25 dəqiqədir!Bərdə–Ağdam yolu ideal idi. Qıraqlarında tinglər. Hər 5 kilometrdən bir — Qarabağ iqtisadi rayonunun xəritəsi olan istirahət zonası.— Bax, — Məryəm planşetinə barmağını toxundurdu. — Bura Ağdamdır. Burada 190 hektarlıq sənaye parkı olacaq. 5000 nəfərə iş yeri. Bura Füzuli — orada beynəlxalq hava limanı. Artıq Bakıdan və İstanbuldan reys qəbul edir. Bura Şuşa — mədəniyyət paytaxtı. Bəs bura... — o, xəritəni böyütdü.Həmin boz kvadrat göründü. İndi onun koordinatları və imzası var idi: «Ağdam rayonunun Yeni qəsəbəsi. Status: tikilir. Ailələr üçün evlər. Məktəb. 2026-cı ildə şəbəkələrə qoşulmalıdır».— Qoşulmalıdır, — Elvin təkrar etdi. — Amma o, «KÖMƏK» yanıb-sönür. Niyə?Avtobus dayandı. Ətraf — tikinti. Kranlar, vagon-evlar, çınqıl dağları. Və az qala hazır evlər. Gözəl. Qırmızı damlı. Amma... sakit.Evlərdən birindən papaqlı bir qoca çıxdı.— Siz kimsiniz? — soruşdu. — Bakıdan komissiya?— Biz — məktəbliyik, — Elvin səmimi dedi. — Biz Yasamaldan gəlmişik. Xəritə dedi ki, sizə kömək lazımdır.Qoca güldü. Sonra ağladı.— 30 ildir bu günü gözləyirəm. Ev hazırdır. Açar məndədir. Amma işıq yoxdur. Su yoxdur. Avtobus da bura gəlmir. Deyirlər, «qəsəbə hələ balansa təhvil verilməyib». Nəvələrim soruşur: «Baba, məktəbə nə vaxt?»Aysel dəftərini çıxartdı.— İkinci qayda: hər kəsin ehtiyacı olan bir şey var. Sizə lazımdır: 1. Mingəçevirdən elektrik. 2. «Yuxarı Qarabağ» kanalından su. 3. Ağdamdan avtobus. Belədir?— Belədir, qızım. Bir də lazımdır ki, bizi reyestrə salsınlar. Poçtalyon məktubu hara gətirəcəyini bilsin. Təcili yardım hara gələcəyini bilsin.Məryəm qaşqabağını tökdü.— Mən Qarabağ iqtisadi rayonundakı Prezidentin nümayəndəliyi ilə əlaqə saxlayacağam. Yeni kəndləri qoşmaq onların işidir. Onlar Xankəndidə yerləşir.Leyla xanım artıq kiməsə zəng edirdi. Fərid dronu işə saldı. Dronun ekranında Yeni qəsəbə bir ada kimi görünürdü. Ətrafında — yeni yollar. Bir kilometrlikdə — Bərdə–Ağdam trası. İki kilometrlikdə — Ağdam Sənaye Parkı. Amma qəsəbənin özünə yalnız torpaq yol aparırdı.— Bax budur, — Elvin dedi. — «Böyük Qayıdış» — təkcə ev tikmək deyil. Bu, evi bütün ölkəyə qoşmaqdır. Bakı rayonuna — layihələrə. Mərkəzi Arana — işığa. Şirvan-Salyana — suya. Gəncə-Daşkəsənə — sənaye parkında işə. O, qəsəbənin girişindəki boz dirəyə yaxınlaşdı. Marker çıxartdı. Və ad yazılmalı olan lövhəyə yazdı:«Yeni qəsəbə» Qarabağ iqtisadi rayonu Ağdam rayonu Azərbaycana verir: gələcəyin həkimlərini, müəllimlərini, mühəndislərini Azərbaycandan istəyir: yol, işıq, su, avtobus, adDron lövhənin şəklini çəkdi. Murad şəkli Xankəndiyə göndərdi.10 dəqiqədən sonra Elvinin telefonundakı xəritədə boz kvadrat sayrışdı. Və bütün Qarabağ kimi açıq-yaşıl oldu.«KÖMƏK» yazısı dəyişib belə oldu: «SORĞU QƏBUL EDİLDİ. ŞƏBƏKƏLƏRƏ QOŞULMA: 72 SAAT. ÜNVAN VERİLMƏSİ: 24 SAAT. İLK AVTOBUS: SABAH, 08:00, MARŞRUT AĞDAM — YENİ QƏSƏBƏ — BƏRDƏ».Papaqlı qoca Elvinin telefonuna baxdı. Sonra yeni evlərinə. Sonra yola.— Avtobus... — o pıçıldadı. — Sabah... Deməli, nəvələr Ağdamda məktəbə gedəcəklər.Vagon-evlərdən inşaatçılar qaçıb çıxdılar. Kimsə çay gətirdi. Kimsə — Füzulidən nar.Leyla xanım Aysellə Elvini qucaqladı.— 14 iqtisadi rayon belə işləyir, uşaqlar. Bu, xəritədəki xətlər deyil. Bu, Bakıdan olan oğlan Ağdamdan olan babaya işıq yandırmağa kömək edəndə olur. Mingəçevirdən gələn enerji yeni evdə lampanı yandıranda olur. Bərdədən gələn yol müəllimi gətirəndə olur.Axşam, geri qayıdan avtobusda Elvin xəritəyə baxırdı. İndi orada yeni bir işıq yanırdı. Kiçik. Bərdə ilə Ağdam arasında.Yeni qəsəbə Status: QoşulduAşağıda isə yeni mesaj sayrışırdı:NÖVBƏTİ VƏZİFƏ: ŞUŞA. LAYİHƏ: «MƏDƏNİYYƏT PAYTAXTI DOST AXTARIR». İŞTİRAKÇILAR: ELVİN TAĞIYEV, AYSEL MƏMMƏDOVA...Avtobus Bakıya girirdi. Pəncərədən çöldə Qız Qalası yanırdı. Elvinin cibində isə Yeni qəsəbədən bir daş var idi. İsti.---İkinci fəslin sonu.İkinci fəsildə qəhrəmanların açıq məlumatlar əsasında öyrəndikləri: Nəqliyyat dəhlizləri — Bərdə–Ağdam yolu 44,5 km, Yevlax–Xankəndi dəmir yolu, Bakı–Ələt trassı Türkiyəyə Orta Dəhlizin bir hissəsi kimi. Enerji əlaqəsi — Mərkəzi Aran rayonundakı Mingəçevir SES Qarabağ iqtisadi rayonunu qidalandır. «Böyük Qayıdış» praktikada — bir kənddə evlərin tikintisi, 190 ha-lıq Ağdam sənaye parkı, Füzuli hava limanı. İdarəetmə — Qarabağ iqtisadi rayonu üzrə Prezidentin Xankəndidəki Xüsusi Nümayəndəliyi bərpanı əlaqələndirir. Rayonlaşdırmanın mahiyyəti — 14 rayonun hər birinin ixtisaslaşması var və digərləri ilə bağlıdır: Abşeron-Xızı enerji verir, Şirvan-Salyan — Kür çayından su, Gəncə-Daşkəsən — iş yerləri.---Fəsil 3. Şuşanın İşığı160 nömrəli sinifdəki xəritədə artıq boz kvadratlar yox idi.

Şərqi Zəngəzur rayonu — Gəncə-Daşkəsən rayonu ilə əlaqə üçün Kəlbəcər–Laçın tunelləri tikilir.

Fəsil 4. Lənkəranın Çay Yolu160 nömrəli sinifdəki xəritə yenidən danışdı.Bu dəfə o, Azərbaycanın bütün cənubunu zümrüd yaşılına boyadı. Lənkəran-Astara iqtisadi rayonu ürək kimi döyünürdü. Ondan qızılı xətlər uzanırdı — şimala, Bakıya. Qərbə, Şuşaya. Şərqə, dənizə.MİSSİYA: «ÇAY YOLU» BAŞLANĞIC NÖQTƏSİ: LƏNKƏRAN FİNİŞ NÖQTƏSİ: BÜTÜN AZƏRBAYCAN İŞTİRAKÇILAR: ELVİN TAĞIYEV, AYSEL MƏMMƏDOVA VƏZİFƏ: BİR RAYONUN BÜTÜN ÖLKƏNİ NECƏ ÇAYLA TƏMİN ETDİYİNİ ANLAMAQ BONUS: LƏNKƏRAN ÇAYINI HƏTTA 1400 METR HÜNDÜRLÜKDƏ, ŞUŞADA NİYƏ İÇDİKLƏRİNİ TAPMAQ— Çay? — Elvin təəccübləndi. — Məgər bizim vəzifəmiz kommunikasiyalar, yollar, işıq, festivallar haqqında deyil? Çayın buna nə dəxli var?— Ona dəxli var ki, — Leyla xanım gülümsədi, — regional siyasət — təkcə beton və naqillər deyil. Bu, hər rayonun öz dadının olmasıdır. Və bu dad 14 rayonun hamısına çatmalıdır. Yolsuz — çatmaz. İşığsız — bitməz. Dostluqsuz — satılmaz.Şənbə günü onlar tez yola düşdülər. Bu dəfə — qatarla. Bakı–Astara. Yeni, sürətli, 2024-cü ildə istifadəyə verilib.— Baxın, — tələbə-könüllü Fərid planşetdə xəritəni açdı. — Biz bütün Şirvan-Salyan rayonundan keçirik. Burada — Kür və Araz çayları. Onların suyu olmasa, Mil-Muğan rayonunda nə pambıq, nə də Lənkəranda düyü olardı.Pəncərədən çöllər ötüb keçirdi. Sonra — Talış dağları. Rütubətli, yaşıl, dumana bürünmüş.— Lənkəran-Astara iqtisadi rayonu, — Murad elan etdi. O yenə onlarla idi. — Azərbaycanda ən rütubətli yerdir. İldə 1400–1700 mm yağıntı. Müqayisə üçün, Bakıda — 200 mm. Ona görə burda çay bitir. Sitrus meyvələri də. Düyü də.Lənkəran onları dəniz, mandarin və... samovar qoxusu ilə qarşıladı.Vağzalda onları ağ yaylıqlı, 11 yaşlarında bir qız gözləyirdi.— Salam! Mən Nərminəm. Ailəm çay fermerləridir. Artıq 4 nəsildir. Xəritə dedi ki, siz «Çay yolu» ilə gedirsiniz. Mən göstərərəm.Əvvəlcə — plantasiyalar. Dağ yamaclarındakı sonsuz yaşıl terraslar. Kol sıralarının arasında önlüklü qadınlar gəzirdi.— Bu, «Azərçay»dır, — Nərmin izah etdi. — Əsas brend. Amma «Lənkəran çayı», «Astara çayı» da var. Biz yalnız üst iki yarpağı və tumurcuğu yığırıq. Buna «fleş» deyilir. Əsl Azərbaycan çayı ancaq bundan alınır.Elvin bir yarpaq qopartdı, barmaqları arasında əzdi. Tünd, təravətli qoxu gəldi.— Bəs sonra? — Aysel artıq dəftərini çıxartmışdı. — Bu yarpaqlar Şuşaya necə çatır? Orda ki dağdır. Soyuqdur.— Bax belə, — Nərmin onları fabrikə apardı.Mərhələ 1. Soluxdurma. Təzə yarpaqlar 18 saat nəhəng altlıqlarda qalır. Üzərinə isti hava üfürülür. Bakı rayonundan bura yeni quruducular gətiriblər. Mingəçevirdən gələn elektrik enerjisi ilə işləyir.Mərhələ 2. Burulma. Gəncə-Daşkəsən rayonundan gətirilən maşınlar yarpağı əzib şirəsini çıxarır.Mərhələ 3. Fermentasiya. Yarpaq qaralır. Nəfəs alır. İnsan kimi.Mərhələ 4. Qurutma. 100 dərəcə. Bundan sonra — o, artıq çaydır.Mərhələ 5. Çeşidləmə. Ən xırdası — paketlərə. İrisi, yarpaq — qutulara. Ən yaxşısı — «Azərbaycan buketi». Onu Şuşaya göndərirlər. «Xarı bülbül» festivalına.— Bəs necə? — Elvin sakitləşmirdi. — Yollar ki pis idi.— İdi, — fabrikin ustası, İlqar dayı başını tərpətdi. — 2021-ci ilə qədər furqon Bakıya 8 saata gedirdi. İndi — 3 saata. Ələt–Astara–İran sərhədi trasını tikdilər. «Şimal–Cənub» beynəlxalq dəhlizinin bir hissəsi. Bu yolla çayımız Rusiyaya, Qazaxıstana gedir. Bakı–Şamaxı–Yevlax–Füzuli–Şuşa trası ilə isə — Qarabağa.O, onları anbara apardı. Tavana qədər — qutular. «Lənkəran», «Astara», «Şuşa», «Gəncə», «Naxçıvan».— Görürsünüz? — İlqar dayı əlini gəzdirdi. — Hər rayon öz kupajını sifariş verir. Şəkidə Dağlıq Şirvan rayonundan olan kəklikotu ilə sevirlər. Naxçıvanda — nanə ilə. Şuşada isə... Şuşada təmiz içirlər. Qara. Tünd. Xarakter kimi.Sonra — liman. Lənkəran limanı kiçikdir, amma vacibdir.— Buradan, — Nərmin dənizə işarə etdi, — çay Quba-Xaçmaz rayonuna gedir. Orada plantasiya yoxdur. Amma alma çox yeyirlər. Alma olan yerdə çay da olmalıdır. Bu, qanundur.Körpüdə barj yükləyirdilər. «Azerçay» yazılı qutular Sumqayıta, Abşeron-Xızı rayonuna gedirdi. Orada — ixrac üçün qablaşdırma.— Yəni, — Aysel yazırdı, — Lənkəran becərir. Mingəçevir fabrik üçün işıq verir. Gəncə maşın verir. Bakı pul və yol verir. Sumqayıt — qablaşdırır. İçən isə 14 rayonun hamısıdır. «Çay yolu» budur?— Az qala, — Nərmin hiyləgərcəsinə göz vurdu. — Gedək Astaraya. Əsas sirr oradadır.Astara — lap İran sərhədində. Astaraçayın o tayı — artıq başqa ölkədir.— Burada, — Nərmin onları köhnə ev-muzeyə gətirdi, — 1896-cı ildə Azərbaycanda ilk çay kolu əkilib. Onu Çindən molla Piri gətirib.Ev-muzeydə portret asılmışdı: əlində ting tutmuş əmmaməli qoca.— O, 14 iqtisadi rayon haqqında bilmirdi, — muzeyin baxıcısı dedi. — O, bir şeyi bilirdi: Lənkəranda xüsusi hava var. Rütubətli. Çin kimi. Deməli, çay olacaq.O, onlara armudu stəkanlarda çay süzdu.— İçin. Bu, «Dostluq çayı»dır. İçində — Lənkəran yarpağı. Astara suyu. İmişlidən — Mərkəzi Aran rayonu — şəkər. Zaqataladan — Şəki-Zaqatala rayonu — limon. Samovar — Lahıcdan, Dağlıq Şirvan rayonundandır. Stəkanlar isə — Gəncədən.Elvin bir qurtum aldı. Çay tünd, isti, tüstülü idi.— Bir qurtumda 7 rayonun dadı, — o pıçıldadı.Lənkərana qayıdarkən bazara dəydilər.— Baxın, — Məryəm piştaxtaları göstərdi. — Budur Lənkəran düyüsü. Onu Ağdamdan gələn aşpazlar inşaatçıları yedizdirmək üçün alır. Budur Lənkəran mandarinaları. Onları Yeni ildə Şuşadakı məktəblərə aparırlar. Budur Lənkəran balı. Onu Naftalanda — Gəncə-Daşkəsən rayonu — sanatoriyalarda içirlər.— Yəni, — Aysel dəftərində yekun vurdu, — «Çay yolu» — təkcə çay haqqında deyil. Bu, bir rayonun digərlərini yedizdirməsi, içizdirməsi və müalicə etməsidir. Onlar da əvəzində ona olmayanı verirlər.— Düz, — Leyla xanım başını tərpətdi. — Lənkəran Bakı kimi neft çıxarmır. Şəki kimi ipək toxumur. Şuşa kimi oxumur. Amma Lənkəran çayı olmasa, Bakıda səhər açılmaz. Lənkəran düyüsü olmasa, Gəncədə plov o plov olmaz. Lənkəran mandarinaları olmasa, Yeni ildə Ağdamda bayram qoxusu gəlməz.Axşam onlar Xəzərin sahilində oturmuşdular. Nərmin onlara düzgün çay dəmləməyi öyrədirdi.Suyu qaynat. Krandan yox. Bulaqdan. Çayniki qaynar su ilə yuy. Çayı tök. 1 nəfərə — 1 çay qaşığı. Üstünə bir də «çaynik üçün». Üçdə bir qədər qaynar su tök. 3 dəqiqə gözlə. Axıra qədər doldur. Dəsmalla ört. Daha 5 dəqiqə. Armuduya süz. Ağzına qədər yox. Yandırmasın. «Dişləmə» qəndlə iç. Ya da feyxoa mürəbbəsi ilə. O da Lənkərandandır.Dənizin üstündə günəş batırdı. Uzaqda, şimalda Bakı sayrışırdı. Qərbdə, Talış dağlarının arxasında Şuşa seçilirdi.— Təsəvvür edirsiniz, — birdən Elvin dedi. — Şuşada, 1400 metr hündürlükdə, indi kimsə Cıdır düzündə oturub. Ulduzlara baxır. Və bu çayı içir. Lənkərandan. Hansı ki bura «Zəfər yolu» ilə gətirilib. Hansı ki Bakının pulu ilə tikilib. Gəncəli mühəndislərin layihəsi ilə. Sumqayıt maşınları ilə.O, cibindən Yeni qəsəbədən gətirdiyi daşı çıxartdı. Yanına Fidanın verdiyi qurudulmuş xarı bülbül çiçəyini qoydu. Nərmin də onlara bir çay yarpağı əlavə etdi.— Üç rayon, — Aysel dedi. — Ağdam, Şuşa, Lənkəran. Daş, çiçək, yarpaq.— Və bütün ölkə, — Leyla xanım tamamladı.Bakiya qayıdan qatarda Elvin yatmırdı. Telefonundakı xəritəyə baxırdı. İndi Lənkərandan 13 qızılı tel uzanırdı. Hər rayona.LƏNKƏRAN-ASTARA İQTİSADİ RAYONU AZƏRBAYCANA VERİR: ÇAY, DÜYÜ, SİTRUS MEYVƏLƏRİ, TƏRƏVƏZ, BALIQ, İSTİRAHƏT ÜÇÜN RÜTUBƏTLİ HAVA RAYONLARDAN ALIR: Bakı — turistlər, investisiya, yollar Abşeron-Xızı — fabriklər üçün texnika Gəncə-Daşkəsən — çay yığan maşınlar Qarabağ — məna: «Azad edilmiş Şuşada sizin çayınızı içirik» ...Xəritə sayrışdı.«ÇAY YOLU» MİSSİYASI YERİNƏ YETİRİLDİ. LƏNKƏRANIN STATUSU: DAD VASİTƏSİLƏ 14 RAYONA QOŞULDU. NÖVBƏTİ VƏZİFƏ: QƏBƏLƏ. LAYİHƏ: «RƏQƏMSAL DAĞLAR».Elvinin cibində indi üç şey var idi: daş, çiçək və çay yarpağı.---Dördüncü fəslin sonu.Dördüncü fəsildə qəhrəmanların açıq məlumatlar əsasında öyrəndikləri: Lənkəran-Astara rayonu — çayçılığın, çəltikçiliyin və sitrus meyvələrinin mərkəzi. İldə 1400-1700 mm yağıntı. İlk çay 1896-cı ildə Astarada əkilib. Ələt–Astara trassı — «Şimal–Cənub» dəhlizinin bir hissəsi, Bakıya yolu 8 saatdan 3 saata endirib. İstehsal zənciri — Mingəçevirdən elektrik, Gəncədən maşınlar, Sumqayıtda qablaşdırma, İmişlidən şəkər, Zaqataladan limon. «Çay yolu» — iqtisadi əlaqə: Lənkəran Şuşaya «Zəfər yolu» ilə çay, Ağdama düyü, Qarabağ məktəblərinə mandarin göndərir. Rayonlaşdırmanın mahiyyəti — nefti və qazı olmasa da, rayon ölkəni yedizdirir və ona «dad» verir. Bakı yol verir, Şuşa məna verir, Lənkəran çay verir.

Fəsil 5. Qəbələ. Layihə: «Rəqəmsal dağlar»Bazar ertəsi 160 nömrəli sinifdəki xəritə yenidən danışdı.Bu dəfə o, 14 rayonun hamısını söndürdü. Bütün Azərbaycan qara ekrana döndü. Sonra isə mərkəzdə, Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonunda bir nöqtə yandı. Piksel kimi göy.QƏBƏLƏ LAYİHƏ: «RƏQƏMSAL DAĞLAR» STATUS: YENİDƏN YÜKLƏNİR İŞTİRAKÇILAR: ELVİN TAĞIYEV, AYSEL MƏMMƏDOVA VƏZİFƏ: İNTERNET VƏ TURİZMİN DAĞLARI ÖLKƏYƏ NECƏ BAĞLADIĞINI ANLAMAQ GİRİŞ MƏLUMATLARI: «GABALA TECH SUMMIT»İN AÇILIŞINA 72 SAAT QALIB— «Rəqəmsal dağlar»? — Elvin ucadan oxudu. — Bu necə olur? Dağlar ki... daşdır.— İndi bir də «ağıllıdır», — Leyla xanım ekrana video çıxartdı. — Bax.Videoda: dronlar Bum kəndinə dərman aparır. Tufandağın yamacında — şam ağacına bənzədilmiş 4G qülləsi. Qafqaz Tufandağ Mountain Resort otelində Qətərdən gələn turist qolbağını terminala yaxınlaşdırıb nömrənin pulunu ödəyir. Nic kəndindən olan çoban oğlan isə planşetdə qoyunun harada itdiyini göstərir — boynundakı GPS-treker sayəsində.— Bu, Qəbələdir, — Leyla xanım dedi. — 15 il əvvəl bura kabab və «Yeddi gözəl» şəlaləsi üçün gəlirdilər. İndi isə internet üçün gəlirlər. IT-forumlar üçün. Yandırdığın kalorini sayan xizəklər üçün.07:20. Bakı–Qəbələ qatarı.Yeni marşrut. 2023-cü ildə istifadəyə verilib. 3 saat 15 dəqiqə. Əvvəl — serpaninlə avtobusda 6 saat.— Baxın, — tələbə-könüllü Fərid noutbukunu açdı. — Bu, Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonudur. Burada 3 şey var: 1. Tarix — qədim Qafqaz Albaniyası. 2. Təbiət — Böyük Qafqaz dağları. 3. İpək. Bəs nə çatmırdı?— Yollar? — Aysel fərz etdi.— Yollar və... sürət, — Fərid cavab verdi. — 2021-ci ildə Prezident fərman imzaladı: Qəbələni «şimalın turizm və rəqəmsal paytaxtı»na çevirmək. Qəbələ hava limanını tikdilər. Bakı–Şamaxı–İsmayıllı–Qəbələ trasını genişləndirdilər. Əsası isə — bura magistral fiber-optik kabel çəkdilər. 100 Qbit/s. Bakı rayonundan.Pəncərədən çöldə Dağlıq Şirvan rayonu ötüb keçirdi. Şamaxı. Üzüm bağları.— Şamaxı olmasa, Qəbələnin turisti olmazdı, — Məryəm izah etdi. O yenə onlarla gedirdi. — Hamı Şamaxıdan keçir. Orada nahar edir. Şamaxı xalçası alır. Sonra — bizə, dağlara.10:40. Qəbələ. «Rəqəmsal» Avtovağzal.Elə belə də adlanırdı. Tabloda — təkcə reyslər yox, həm də bunlar vardı: «Şəbəkənin yüklənməsi: 78%», «Boş e-samokatlar: 24», «Tufandağda temperatur: +14°C, veb-kamera».Onları «GABALA VOLUNTEER» yazılı qırmızı kepkalı bir oğlan qarşıladı.— Salam! Mən Kənanam. 11 yaşım var. Vəndam kəndindənəm. «Rəqəmsal dağlar» üzrə bələdçiniz olacağam. Xəritədən birinci tapşırıq: internet olmasa, Qəbələdə niyə kabab olmayacağını tapmaq.— Yəni? — Elvin başa düşmədi.— Gedək, — Kənan güldü. — Göstərim.Lokasiya 1. Tufandağ Qış-Yay Turizm Kompleksi.Kanat yolu. 4 stansiya. 1920 metrə qalxır.— Əvvəl, — Kənan turniketdə qolbağını skan etdi, — növbənin olub-olmadığını bilmək üçün gəlmək lazım idi. İndi — proqramı açırsan. Görürsən: 12 dəqiqə gözləmə. Bileti onlayn aldın. QR ilə keçdin.Yuxarıda, «Yaylaq» stansiyasında onları sürpriz gözləyirdi.— Bu, «ağıllı ferma»dır, — Kənan çəpərlənmiş çəmənliyi göstərdi. — İnəklər burda sensorludur. İnək xəstələnsə — Qəbələdən olan fermərə SMS gəlir. İnək uzağa getsə — dron onu tapır. Bu inəklərin südü aşağıdakı restorana gedir. Ondan qatıq hazırlayırlar. Kababın yanına.— Yəni, — Aysel yazdı, — Bakıdan internet olmasa, inəyin SMS-i olmayacaq. SMS olmasa, fermer inəyi tapmayacaq. İnək olmasa, qatıq olmayacaq. Qatıq olmasa, turist kabab yeməyəcək. Kabab olmasa, turist yaxşı rəy yazmayacaq. Rəy olmasa, yeni turistlər gəlməyəcək.— Düz! — Kənan başını tərpətdi. — «Rəqəmsal dağlar» — internetin yedizdirməsidir. Hərfi mənada.Lokasiya 2. Qəbələ Beynəlxalq Aeroportu.Kiçik, amma ağıllı.— Bura Moskva, Dubay, Təl-Əvivdən çarterlər gəlir, — aeroport əməkdaşı izah etdi. — Qışda — xizəkçilər. Yayda — mürəbbə festivalına və «Gabala Music Festival»a.— Bəs internetin buna nə dəxli var? — Elvin soruşdu.— Ona dəxli var ki, — qız tabloya işarə etdi, — bütün qeydiyyat — biometriyadır. Pasport lazım deyil. Üzün — biletindir. Sistem Bakı ilə bağlıdır. «ASAN Viza» ilə. Qətərdən olan turist vizanı 3 saata onlayn alır. Təyyarəyə minir. 2 saata Qəbələdədir. Pul xərcləyir. Bu pullar Şəki-Zaqatala rayonunun büdcəsinə gedir. Onunla Nic kəndində məktəb tikirlər.Lokasiya 3. Nic kəndi. Udi kilsəsi.Dünyada udi-lərin — Qafqaz Albaniyasının varislərinin — yaşadığı yeganə kənd.— Bizdə burda, — Kənan onları ev-muzeyə apardı, — 3G 2018-də gəlib. 4G — 2022-də. İndi isə...O, noutbuk arxasında oturan bir qocanı göstərdi.— Bu, Vaqif babadır. 78 yaşı var. O, udidir. Dili bilir. Köhnə mahnıları. Nağılları. Əvvəl onları ancaq nəvələrinə danışırdı. İndi isə...Vaqif baba düyməni basdı. Ekranda — YouTube. «Udi Nağılları» kanalı. 120 min abunəçi.— Mən nağıllarımızı yazıram, — Vaqif baba dedi. — Nəvəm montaj edir. Reklam satırıq. O pula kəndə traktor aldıq. Bir də — indi biz UNESCO-nun siyahısındayıq. Çünki dünya bizi gördü. İnternetlə. Qəbələdən.Ayselin gözləri doldu.— Yəni internet dili xilas edir?— Xilas edir, — Kənan başını tərpətdi. — Bir də insanları xilas edir. Dağlarda qışda qar yolu bağlayır. Əvvəl kimsə ayağını sındırsaydı — vəssalam. İndi — hər çobanda «həyəcan düyməsi» var. Basdı — siqnal Qəbələdəki FHN-ə gedir. Və Bakıya. Helikopter uçur.Lokasiya 4. «GABALA TECH SUMMIT». Qafqaz Riverside Hotel.48 saatdan sonra bura 500 aytışnik yığışacaq. Azərbaycandan, Türkiyədən, İsraildən, BƏƏ-dən.— Mövzu, — Məryəm banneri oxudu, — «Dağları startapa necə çevirməli».— Niyə? — Elvin soruşdu.— Ona görə ki, — «Next Gen Gabala» yazılı hudidə bir kişi cavab verdi, — Şəkidən olan proqramçı Qəbələdə yaşaya bilər. Dağları görər. Təmiz hava udar. Həm də Bakıdakı bank üçün kod yazar. Ya da Dubaydakı startap üçün. Ona təkcə internet lazımdır. Və pəncərədən mənzərə.O, pəncərəni göstərdi. Arxada — Nohur gölü. Və dağlar.— Mən özüm Gəncədənəm, — kişi dedi. — 5 il Bakıda yaşamışam. Kirayə qalırdım. Tıxacda dururdum. İndi — burda yaşayıram. Ev kirayələyirəm. İşə — 10 addım. Kanat yoluna — 15 dəqiqə. Maaşım eynidir. Həyatım isə — yaxşıdır. «Rəqəmsal dağlar» budur.23:00. Problem.Elvinin telefonundakı xəritə qırmızı yanıb-söndü.ƏLAQƏDƏ NASOZLUQ: QƏBƏLƏ RAYONU, BUM KƏNDİ SƏBƏB: QAR UÇQUNU FİBER-OPTİK KABELİ QIRIB NƏTİCƏLƏR: 120 EV İNTERNETSİZ. MƏKTƏB ONLAYN DƏRSSİZ. FERMA SENSORSUZ. TURBAZA ÖDƏNİŞ QƏBUL EDƏ BİLMİR. HƏLL ÜÇÜN VAXT: SAMMİTƏ 12 SAAT— Sabah sammitdə bir kənddə internet olmasa, — Leyla xanımın rəngi qaçdı, — bütün «Rəqəmsal dağlar» layihəsi puç olacaq. İnvestorlar deyəcək: «Siz özünüzdə əlaqəni düzəldə bilmirsiniz».Kənan telefonunu çıxartdı.— Dayım «Delta Telecom»da mühəndisdir. Kabeli onlar çəkib. Zəng edirəm.Bir saatdan sonra onlar Bum kəndində idilər. Dəniz səviyyəsindən 1800 metr hündürlükdə. Qaranlıq. Soyuq. Və... sakitlik.— Əvvəl həmişə belə idi, — eyvanda duran qoca dedi. — Sonra internet verdilər. Uşaqlar Bakı məktəbində onlayn oxumağa başladı. Şamaxıdan həkim telefonla kardioqrammama baxırdı. İndi — yenə sükut.Kənanın dayısı Emin artıq dirəyə dırmaşmışdı.— Uçqun kabeli 3 yerdən qırıb, — o qışqırdı. — Birləşdirə bilərik. Amma 6 saat lazımdır. Bir də — «mufta» lazımdır. Qəbələdədir. Anbarda. Anbar bağlıdır. Gecədir.Elvin xəritəyə baxdı. Orada işıq var idi. Anbar. 40 km aşağı, serpaninlə.— Məryəm, — o dedi. — Bacın ki sürücüdür.— Hə, — Məryəm başını tərpətdi.— Gedək.01:30. Zamanla yarış.Serpanin. Duman. Bəhar, Məryəmin bacısı, maşını elə sürürdü ki, sanki bu döngələrdə doğulmuşdu.— 2020-də, — o dedi, — mən burda müharibə vaxtı idim. Könüllü aparırdım. Yol dağılmışdı. İndi — idealdır. Çünki Qəbələ — vitrindir. Bura prezidentlər gətirirlər. Burda dağınıq ola bilməz.Anbarda Qəbələ FHN-dən zəngdən sonra gözətçi onlara qapını açdı.— «Rəqəmsal dağlar» — dövlət layihəsidir, — o qürurla dedi. — Nə lazımdır götürün.05:40. Bum kəndində günəşin doğuşu.Emin dirəkdən düşdü.— Var! — o qışqırdı. — Siqnal gəldi!Evlərdə işıq yandı.Məktəbdən uşaqlar qaçıb çıxdılar.— YouTube işləyir! — biri qışqırırdı.— Mən Bakıdakı anama zəng edirəm! — bir qız qışqırırdı.Eyvanlı qoca telefonunu çıxartdı. Düyməni basdı.— Alo, qızım? Şamaxıdasan? Hə, oğul, hər şey yaxşıdır. İnterneti düzəltdilər. Uşaqlar... Bakıdan olan uşaqlar düzəltdilər.Elvinin telefonundakı xəritə qırmızıdan yaşıla döndü.«RƏQƏMSAL DAĞLAR» MİSSİYASI YERİNƏ YETİRİLDİ. QƏBƏLƏNİN STATUSU: QOŞULDU. 100% 4G ƏHATƏSİ. BONUS: «GABALA TECH SUMMIT» ÜÇÜN +1 KEYS: «MƏKTƏBLİLƏR DAĞLARDA İNTERNETİ 6 SAATA NECƏ XİLAS ETDİLƏR»09:00. Sammitin açılışı.Səhnədə — Elvin, Aysel, Kənan və Murad.— Biz aytışnik deyilik, — Elvin mikrofona dedi. — Biz 7-ci sinifdən, Yasamaldanıq. Amma biz anladıq: «Rəqəmsal dağlar» — kabeli Rəsim dayının təmir etməsidir. Bəhar adlı qızın gecə serpaninlə maşın sürməsidir. Kənan adlı oğlanın kimə zəng edəcəyini bilməsidir. Və bütün ölkənin — Bakıdan Buma qədər — dağlarda internet olsun deyə çalışmasıdır.Zalda Dubaydan gələn bir kişi ayağa qalxdı.— Mən otellərə investisiya qoyuram, — dedi. — Qorxurdum: «Bəs dağlarda əlaqə olmasa?». İndi qorxmuram. Mən onun necə təmir olunduğunu gördüm. Uşaqlar.Sammitdən sonra onlar Nohur gölünə getdilər.— Bilirsiniz, — Kənan dedi, — bizdə deyirlər: «Qəbələ — miniatür Azərbaycandır». Burada hər şey var: Şahdağdakı kimi dağlar. Lənkərandakı kimi meşə. Göygöldəki kimi göl. Şəkidəki kimi tarix. Və Bakıdakı kimi gələcək.O, gölə bir daş atdı.— İnternet — sadəcə sudur. XXI əsrin suyu. O, hər evə çatmalıdır. Hətta dağlarda. Xüsusilə dağlarda.Axşam, Bakı–Qəbələ qatarında Elvin xəritəyə baxırdı. İndi Qəbələdən təkcə qızılı tellər getmirdi. Göy — rəqəmsal — tellər də gedirdi.QƏBƏLƏ. ŞƏKİ-ZAQATALA İQTİSADİ RAYONU AZƏRBAYCANA VERİR: TURİZM, IT MEYDANÇASI, XİZƏK, SU, TARİX, HAVA RAYONLARDAN ALIR: Bakı — kabel, investorlar, turistlər, qatarlar Abşeron-Xızı — 4G qüllələri Dağlıq Şirvan — Şamaxıdan keçən yol Gəncə-Daşkəsən — köçüb gələn proqramçılar Lənkəran-Astara — otellər üçün çay Qarabağ — məna: «Biz Qəbələdə xizək sürürük, çünki Şuşa — bizimdir»Xəritə sayrışdı.NÖVBƏTİ VƏZİFƏ: NAXÇIVAN. LAYİHƏ: «BLOKADADA, AMMA TƏK DEYİL».Elvinin cibində indi dörd şey var idi: Ağdamdan daş, Şuşadan xarı bülbül çiçəyi, Lənkərandan çay yarpağı və... fleşka. 64 Gb. Kənan bağışlamışdı.— Burda, — o demişdi, — bütün udi nağılları var. Və internet. Miniatürdə.---Beşinci fəslin sonu.Beşinci fəsildə qəhrəmanların açıq məlumatlar əsasında öyrəndikləri: Qəbələ — Şəki-Zaqatala rayonunda turizm və IT mərkəzi. Tufandağ, Nohur gölü, Qəbələ Aeroportu, «Gabala Tech Summit». «Rəqəmsal dağlar» — 100% 4G əhatəsi layihəsi, Bakıdan 100 Qbit/s fiber-optik, inəklərdə sensorlu «ağıllı fermalar», kəndlərdə teletibb. İnfrastruktur — Bakı–Qəbələ qatarı 2023-cü ildən, Şamaxıdan keçən tras, Tufandağda 1920 m-lik kanat yolu. Nic kəndi — udilərin yaşadığı yeganə yer, dili YouTube ilə xilas edirlər. Rayonlaşdırmanın mahiyyəti — Qəbələ Bakıdan kabel, Şamaxıdan turist, Gəncədən proqramçı alır, ölkəyə isə IT-hab, turizm və «XXI əsrin suyu» — interneti verir. Digər 13 rayonla əlaqəsiz «rəqəm» işləmir.

Fəsil 6. Naxçıvan. Layihə: «Blokadada, amma tək deyil»160 nömrəli sinifdəki xəritə söndü. Tamamilə.Bu dəfə bir dənə də olsun rayon yanmadı. Hətta Bakı da. Qara ekran. Sükut.Sonra isə — bir kiçik nöqtə. Ən kənarda. Hər şeydən ayrı.NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASI STATUS: EKSKLAV LAYİHƏ: «BLOKADADA, AMMA TƏK DEYİL» PROBLEM: AZƏRBAYCANIN QALAN HİSSƏSİ İLƏ ÜMUMİ SƏRHƏDİ YOXDUR VƏZİFƏ: 14 RAYONUN BİR BÜTÖV OLDUĞUNU SÜBUT ETMƏK. İŞTİRAKÇILAR: ELVİN TAĞIYEV, AYSEL MƏMMƏDOVA GİRİŞ MƏLUMATLARI: ZƏNGƏZUR DƏHLİZİNİN AÇILIŞINA 48 SAAT QALIB— Zəngəzur dəhlizi? — Elvin yazını təkrar oxudu. — Amma o ki... hələ yoxdur.— Hələ yoxdur, — Leyla xanım xəritəyə yaxınlaşdı. — Amma olacaq. İndilik isə Naxçıvan Bakı ilə üç yolla bağlıdır: hava ilə, İran vasitəsilə və Türkiyə vasitəsilə. O, qurudan blokadadadır, amma göydə və qəlbdə tək deyil.05:30. Heydər Əliyev Beynəlxalq Aeroportu. Terminal 2.— Baxın, — Fərid tabloya işarə etdi. — J2 222 reysi Bakı–Naxçıvan. Hər gün. 5-6 dəfə. 45 dəqiqə uçuş. Bu, «hava körpüsü»dür. Azərbaycanın qalan hissəsi ilə yeganə birbaşa əlaqə.Təyyarədə yanlarında əlində yeşik olan bir qoca oturmuşdu. Yeşikdən bal qoxusu gəlirdi.— Bakıya aparıram, — dedi. — Ordubad balı. Dünyanın ən yaxşısı. Bizdə Naxçıvanda neft yoxdur. Qaz yoxdur. Bizdə — bal, duz, su və hava var. Bununla da ticarət edirik.— Bəs yolsuz necə yaşayırsınız? — Aysel soruşdu.— Kim dedi ki, yolsuz? — qoca gülümsədi. — Yollar var. İran vasitəsilə. Furqonla 12 saat. Türkiyə vasitəsilə. 20 saat. Baha. Uzun. Amma yaşayırıq. Çünki yaşamalıyıq. Naxçıvan — Azərbaycanın Türkiyəyə qapısıdır. Bu, qədim torpaqdır. Burada — Möminə Xatun türbəsi var. Burada — 5 min illik Duzdağ duzu var.07:00. Naxçıvan. Beynəlxalq Aeroport.Onları milli geyimdə bir qız qarşıladı. 12 yaşı.— Salam! Mən Ayanam. Ordubaddanam. «Blokadada, amma tək deyil» Naxçıvan üzrə bələdçinizəm. Birinci tapşırıq: eksklavın özünü necə dolandırdığını anlamaq.Lokasiya 1. Duzdağ. Duz mağaraları.— 5 min il, — Ayan ağ divar boyunca əlini gəzdirdi. — Burada hələ Nuhun dövründə duz çıxarırdılar. İndi burada — fizioterapevtik xəstəxanadır. Astma, bronxit. Bakıdan, Gəncədən, Türkiyədən, İrandan insanlar müalicə olunur.— Yəni, — Elvin başa düşdü, — Naxçıvan Bakıya duz və sağlamlıq verir. Bəs Bakı Naxçıvana... nə verir?— Hər şeyi, — Ayan güldü. — Təyyarələr. Pul. Tələbələr. Mən, məsələn. BDU-da onlayn oxuyuram. Bakı Dövlət Universitetində. İnternetlə. İnternet Türkiyə və İran üzərindən gəlir. Yavaş. Baha. Amma gəlir.Lokasiya 2. Ordubad. Bağlar.Ərik. Qoz. Tut. Bal.— Bu, Ordubad qoruğudur, — Ayan izah etdi. — Balımızın, meyvəmizin, qozumuzun 99%-i Bakıya gedir. Təyyarə ilə. 1 kq yük — 2 manat. Bahadır. Ona görə yalnız ən yaxşısını, ən bahalısını satırıq.— Bəs əksinə? — Aysel soruşdu.— Əksinə isə, — Ayan yeşikləri göstərdi, — Bakıdan dərsliklər uçur. Dərmanlar. Telefonlar. Maşınlar üçün ehtiyat hissələri. Və... məktublar. Nənələr hələ də məktub yazır. Çünki internet — yaxşıdır. Amma Sumqayıtdan nəvədən gələn məktub — daha yaxşıdır.Lokasiya 3. Şərur rayonu. Türkiyə ilə sərhəd. «Sədərək» buraxılış məntəqəsi.— Budur, — Ayan körpünü göstərdi. — Digər yol. Naxçıvan–İğdır–Qars–Bakı. 1600 km. 20 saat. Yüklərimizin 80%-i bu yolla gedir.— Bəs Ermənistan üzərindən niyə yox? — Elvin astadan soruşdu. — Axı Zəngilana 40 km-dir.— Ona görə ki, — Ayan dağlara baxdı, — Zəngəzur dəhlizi 1992-ci ildən bağlıdır. Amma 2020-ci il 10 noyabr Qarabağ bəyanatında 9-cu bənd var idi: «Bütün kommunikasiyaları açmaq». Ermənistan yol verməlidir. Azərbaycan Naxçıvana yol verməlidir.— Bəs nə oldu? — Aysel nəfəsini dərmədən soruşdu.— Tikirlər, — Ayan gülümsədi. — Bizim tərəfdən — artıq tikib qurtarıblar. Ağbəndə qədər, Zəngilan rayonu. 110 km. «Horadiz–Ağbənd» dəmir yolu. Ermənistan üzərindən 43 km qalır. Meğri. Açılanda — Bakıdan Naxçıvana qatarla 5 saat olacaq. Furqonla 20 saatın, təyyarə ilə 45 dəqiqənin əvəzinə.Lokasiya 4. Culfa. Dəmir yolu vağzalı.Boş. Relslər paslanıb.— 1992-ci ildən bura sükutdur, — stansiya rəisi dedi. — Əvvəl buradan Moskva–Tehran qatarı gedirdi. Naxçıvan, İrəvan, Bakı üzərindən. İndi — dalandır. Amma baxın.O, yeni relsləri göstərdi. Parıldayırdı.— Bunları artıq döşəyirlər. Ordubad tərəfdən. Meğrini gözləyirik. Açılanda — Culfa yenidən qapı olacaq. Rusiyadan İrana. Türkiyədən Bakıya. Naxçıvan üzərindən. Biz dalan olmaqdan çıxacağıq. Yolayrıcı olacağıq.21:00. Problem.Elvinin telefonundakı xəritə sayrışdı.FÖVQƏLADƏ HAL: ENERJİ BÖHRANI SƏBƏB: İRANDA LEY QƏZASI. NAXÇIVAN ELEKTRİK ENERJİSİNİN 70%-Nİ İRANDAN ALIR NƏTİCƏLƏR: VƏYƏNƏ SÖNDÜRÜLMƏLƏR. NAXÇIVANDA XƏSTƏXANA GENERATORLARDA. «SİRAB» MİNERAL SU ZAVODU DAYANIB HƏLL YOLU: ?— Bəs nə etməli? — Ayan qorxdu. — Öz generasiyamız azdır. «Naxçıvan» SES 20% verir. Ordubad SES — daha 10%. Qalanı — İran və Türkiyə.— Bəs Bakı? — Elvin soruşdu.— Bakı uzaqdır, — bal yeşikli qoca köks ötürdü. — Naqil çəkmək olmur.Leyla xanım başını buladı.— Naqil — yox. Amma ideya — var.O, nömrə yığdı.— Alo, Energetika Nazirliyi? Yasamal 160 nömrəli məktəbdir. Bizdə burda 7-ci sinif var. Onların bir ideyası var.23:00. «Şuşadan İşıq» əməliyyatı.— Baxın, — Leyla xanım xəritəni açdı. — 2023-cü ildə Kəlbəcər rayonunda «Kəlbəcər-1» SES işə salınıb. 20 MVt. Zəngilan rayonunda — «Canqulu». 10 MVt. Bu, Qarabağ və Şərqi Zəngəzur rayonlarıdır. Azad edilmiş. Orada enerji artıqlığı var.— Bəs? — Fərid başa düşmədi.— Bəs, — Leyla xanım gülümsədi, — Zəngəzur dəhlizi açılsa, oradan təkcə qatar getməyəcək. Oradan LEY keçəcək. 110 kV. Zəngilandan Naxçıvana. 43 km. Enerji körpüsü.— Amma o ki bağlıdır! — Ayan qışqırdı.— Fiziki olaraq — hə, — Elvin başını tərpətdi. — Bəs rəqəmsal?O, telefonunu çıxartdı.— Qəbələdən Kənan. Nicdən Vaqif baba. Şuşadan Fidan. Lənkərandan Nərmin. Hamısının — telefonu var. Hamısının — pauverbankı var. Hamısının — günəş panelləri var.O, «14 rayon» qrupuna yazdı:«Naxçıvana işıq lazımdır. Kimin artıq pauverbankı var? Günəş panelləri? Generatorlar? Bakıya yükləyirik. Sabah — FHN təyyarəsi Naxçıvana».Bir saatdan sonra Şuşadan Fidan cavab verdi:«Bizim məktəbdə 20 panel var. Veririk».Qəbələdən Kənan:«Tufandağ otellərdən 50 pauverbank göndərir».Lənkərandan Nərmin:«Çay fabriki generatoru verir. Bizə günəş bəsdir».Nicdən Vaqif baba:«Udilər 100 min manat yığdı. Nə lazımdır alın».06:00. Naxçıvan Aeroportu.FHN təyyarəsi. İçində — 2 ton. Şuşadan panellər. Qəbələdən pauverbanklar. Lənkərandan generator. Nicdən pul.— Bu, — ekipaj komandiri dedi, — ilk «enerji körpüsü»dür. Naqillə yox. Hava ilə. 13 rayondan — 14-cüyə.Axşama doğru Naxçıvanda xəstəxanada tomoqraf yenidən işlədi. «Sirab» zavodunda ilk butulka dolduruldu.— Dad, — direktor dedi, — blokadanın dadı. Duzlu. Çünki anladıq: biz təkik. Amma tənha deyilik.Möminə Xatun türbəsinin qarşısındakı meydanda adamlar toplaşdı. Ayan mikrofonla çıxdı.— Biz — Naxçıvanıq, — dedi. — Biz — eksklavıq. Bizi kəsdilər. Amma sizdən kəsmədilər. Bakıda bizim «Sirab» suyumuzun hər qurtumu — körpüdür. Gəncədə balımızın hər qaşığı — yoldur. Ordubaddan Sumqayıta nənədən gələn hər məktub — Zəngəzur dəhlizidir. O, artıq işləyir. Qəlblərdə.Elvin xəritəyə baxdı. İndi Naxçıvandan 13 tel uzanırdı. Nə qızılı. Nə göy. İşıq saçan. LEY kimi.NAXÇIVAN MUXTAR RESPUBLİKASI AZƏRBAYCANA VERİR: DUZ, BAL, «SİRAB» SUYU, TARİX, TÜRKİYƏ İLƏ SƏRHƏD, DÖZÜM RAYONLARDAN ALIR: Bakı — təyyarələr, pul, internet, tələbələr Abşeron-Xızı — dərmanlar və ehtiyat hissələri Qarabağ və Şərqi Zəngəzur — Zəngəzur dəhlizi ilə gələcək işıq Şəki-Zaqatala — Naxçıvan üzərindən Türkiyəyə uçan turistlər Gəncə-Daşkəsən — «Naxçıvan» SES üçün mühəndislər ... VƏ ƏSASI: 6. 13 RAYONUN HAMISINDAN — TƏK OLMADIĞINI HİSS ETMƏKXəritə sayrışdı.«BLOKADADA, AMMA TƏK DEYİL» MİSSİYASI YERİNƏ YETİRİLDİ. NAXÇIVANIN STATUSU: QOŞULDU. NAQİLLƏ YOX — İNSANLARLA. NÖVBƏTİ VƏZİFƏ: FİNAL. BAKI. LAYİHƏ: «14 DƏ 1».Elvinin cibində indi beş şey var idi: Ağdamdan daş, Şuşadan xarı bülbül çiçəyi, Lənkərandan çay yarpağı, Qəbələdən fleşka və... Duzdağdan duz kristalı.— Beş rayon, — Aysel pıçıldadı. — Beş simvol.— Və bir ölkə, — Elvin tamamladı.Bakı–Naxçıvan təyyarəsi havaya qalxdı. Aşağıda, illüminatorda eksklav sayrışırdı. Kiçik. Qürurlu. Və artıq tənha deyil.---Altıncı fəslin sonu.Altıncı fəsildə qəhrəmanların açıq məlumatlar əsasında öyrəndikləri: Naxçıvan — Azərbaycanın eksklavı, Ermənistanla ayrılıb. Bakı ilə əlaqə: aviasiya 45 dəq, İran üzərindən 12 saat, Türkiyə üzərindən 20 saat. İqtisadiyyat — 5000 illik Duzdağ duzu, Ordubad balı, «Sirab» suyu, meyvələr. Elektrik enerjisinin 70%-i — İrandan. «Naxçıvan» SES və Ordubad SES. Zəngəzur dəhlizi — Ermənistanda Meğri üzərindən 43 km. «Horadiz–Ağbənd» d/y 110 km tikilib. Açılandan sonra Bakı–Naxçıvan yolu — 5 saat. Rayonlaşdırmanın mahiyyəti — Naxçıvan ölkəyə Türkiyə ilə sərhəd, duz, su, tarix verir. Bakıdan təyyarə, pul, internet alır. 13 rayon olmasa, blokadadadır. Onlarla — tək deyil. «Enerji körpüsü» — Zəngəzur dəhlizi açılandan sonra Zəngilandan Naxçıvana 110 kV LEY layihəsi. İndilik əlaqə — «hava ilə»: bütün rayonlardan kömək.

Fəsil 7. Final. Bakı. Layihə: «14-də 1»---160 nömrəli sinifdəki xəritə artıq xəritə deyildi.O, güzgüyə çevrilmişdi.Qara ekranda 14 üz əks olunurdu. Elvin. Aysel. Şuşadan Fidan. Lənkərandan Nərmin. Qəbələdən Kənan. Naxçıvandan Ayan. Və daha səkkiz nəfər — Gəncədən, Şəkidən, Qubadan, Şamaxıdan, Salyandan, Ağdamdan, Zaqataladan, İmişlidən.Azərbaycanın 14 iqtisadi rayonundan olan uşaqlar.FİNAL BAKI LAYİHƏ: «14-DƏ 1» VƏZİFƏ: BÜTÜN ÖLKƏNİ BİR ŞƏHƏRDƏ. BİR İDEYADA. BİR ZAMAN KƏSİYİNDƏ TOPLAMAQ. ŞƏRT: BİR RAYON DÜŞSƏ — BÜTÜN KONSTRUKSİYA DAĞILAR VAXT: DƏNİZKƏNARI BULVARDA «14 RAYONUN SƏRGİSİ»NİN AÇILIŞINA 24 SAAT QALIB— Bəs niyə? — Elvin öz əksinə baxaraq soruşdu. — Biz ki artıq hər şeyi başa düşdük. Ağdam tikir. Şuşa oxuyur. Lənkəran çay verir. Qəbələ internet verir. Naxçıvan «Sirab» mineral suyu verir.— Siz başa düşdünüz, — Leyla xanım ekrana toxundu. — İndi isə hamı başa düşməlidir. 10 milyon insan.Güzgü sayrışdı və Bakının xəritəsinə çevrildi.Dənizkənarı bulvarda 14 pavilyon yandı. Azərbaycan xəritəsi formasında. Hər biri — öz rayonunun yerində.Bakı — mərkəzdə. Neft buruğu və «Süni İntellekt + enerji» formulu. Abşeron-Xızı — yanında. Ələt limanı və günəş panelləri. Gəncə-Daşkəsən — qərbdə. Alüminium, xalça və Nizaminin şeirləri. Şəki-Zaqatala — şimal-qərbdə. İpək, fındıq və Tufandağ dağları. Lənkəran-Astara — cənubda. Samovar, çay və mandarin. Quba-Xaçmaz — şimalda. Alma və xalçalar. Mərkəzi Aran — mərkəzdə. Pambıq və taxıl. İmişli. Mil-Muğan — yanında. Pambıq və «Zəfər yolu» buradan başlayır. Qarabağ — cənub-qərbdə. Şuşa, Ağdam, daş və xarı bülbül. Şərqi Zəngəzur — daha da qərbdə. Kəlbəcər, Laçın, tunellər. Dağlıq Şirvan — Şamaxı, rəsədxana, üzüm. Şirvan-Salyan — Kür, Araz, balıq. Naxçıvan — kənarda, amma «hava körpüsü» ilə bağlı. Duz, bal, Möminə Xatun. Zəngəzur iqtisadi rayonu — qırıq-qırıq. 43 km. Meğri. Gözləyir.— Sabah, — Leyla xanım dedi, — bura 500 min insan gələcək. Prezidentlər. Məktəblilər. Turistlər. Və hər kəs 1 saata başa düşməlidir: Ağdam olmasa, Bakı niyə olmayacaq. Naxçıvan olmasa, Azərbaycan niyə yoxdur. Lənkəran olmasa, səhər niyə açılmır.— Bəs biz? — Aysel soruşdu. — Siz isə, — Leyla xanım gülümsədi, — siz — «14-də 1» layihəsisiniz. 14 uşaq. 14 rayon. Siz hamı üçün ekskursiya keçirməlisiniz.06:00. Dənizkənarı bulvar. Açılışa 18 saat qalmış.Pavilyonları hələ tikirdilər. — Problem, — Fərid qaçaraq gəldi. O, artıq baş könüllü idi. — Naxçıvan pavilyonunu çatdırmırıq. Duzdağdan gələn duz furqonu İran sərhədində ilişib qalıb. 12 saat. Təyyarə isə — yalnız axşam. — Bəs Zəngəzur dəhlizinin pavilyonu? — Elvin soruşdu. — Onu ümumiyyətlə qadağan etdilər, — Fərid səsini alçaltdı. — Dedilər: «Siyasi cəhətdən həssasdır». Meğri ki hələ açılmayıb.Gecə təyyarə ilə gələn Naxçıvanlı Ayan yumruqlarını sıxdı. — Yəni biz yenə... kəsilmişik? — Yox, — Elvin dedi. O, cibindən beş əşya çıxartdı. Ağdamdan daş. Şuşadan xarı bülbül çiçəyi. Lənkərandan çay yarpağı. Qəbələdən fleşka. Naxçıvandan duz kristalı. — Biz kəsilməmişik. Biz — birləşmişik.O, 13 nömrəli pavilyonun — Naxçıvanın — boş yerinə yaxınlaşdı. — Biz onu özümüz tikəcəyik. Əlimizdə olanlardan.07:00. «Naxçıvanı yığ» əməliyyatı.Şuşadan Fidan qala divarından daş gətirdi: «Bu, təməldir. Şuşa Naxçıvanı saxlayır». Lənkərandan Nərmin armuduya çay süzdü: «Bu, qoxudur. Ev qoxusu gəlsin». Qəbələdən Kənan router qoydu: «Bu, internetdir. Naxçıvan Bakı ilə danışsın». Nicdən Vaqif baba audio göndərdi: udi nağılı. «Bu, səstir. Naxçıvan oxusun». Elvin isə... Elvin mərkəzə duz kristalını qoydu. — Bu, göz yaşıdır, — dedi. — Və bu, gücdür. 5 min il. Naxçıvan durub. Və duracaq.Saat 12:00-a qədər 13 nömrəli pavilyon hazır idi. Mərmərdən yox. Mənalardan.13:00. Problem №2. 14 nömrəli pavilyon. Zəngəzur dəhlizi.Boş yer. Lentlə hasarlanıb. — Olmaz, — məmur dedi. — Razılaşdırılmayıb. — Bəs «dəhliz» deməsək? — Aysel soruşdu. O, dəftərini çıxartdı. — «Körpü» desək? O, şəkil çəkdi. Körpü. 43 km. Bir tərəfi Zəngilana dirənir. O biri tərəfi — Naxçıvana. Körpüdən qatar gedir. Duzdağdan Bakıya duz aparır. Kəlbəcər SES-dən Naxçıvana işıq aparır. Ordubaddan Gəncədəki universitetə uşaqlar aparır. Körpünün altında — Araz çayı. Üstündə — Azərbaycan bayrağı. — Bu, siyasət deyil, — Aysel dedi. — Bu, fizikadır. Körpülər birləşdirir. Məmur baxdı. Susdu. Başını tərpətdi. — Tikin. Amma adını «İlham və Sülh Körpüsü» qoyun.Saat 18:00-a qədər «İlham və Sülh Körpüsü» dayanmışdı. Onu uşaqlar tikmişdi. Kartondan. Amma üzərində əsl lampalar yanırdı. 43 ədəd. Hər kilometrə bir dənə.20:00. Baş məşq. Açılışa 4 saat qalmış.14 uşaq. 14 pavilyon. — Mən — Ağdamam, — kaskalı oğlan dedi. — Mən ölkəyə daş verirəm. Məndən Bakını tikirlər. Mən olmasam — Bakı şüşədən olar. Şüşə isə qırılır. Daş — yox. — Mən — Şuşayam, — Fidan tarla dedi. — Mən ölkəyə musiqi verirəm. Mən olmasam — Azərbaycan lal olar. — Mən — Lənkəranam, — Nərmin samovarla dedi. — Mən ölkəyə səhər verirəm. Mən olmasam — siz oyanmazsınız. — Mən — Qəbələyəm, — Kənan dronla dedi. — Mən ölkəyə sürət verirəm. Mən olmasam — siz dağlarda əlaqəsiz qalarsınız. — Mən — Naxçıvanam, — Ayan duzla dedi. — Mən ölkəyə dözüm verirəm. Mən olmasam — kəsilsən də, sınmamağın nə demək olduğunu bilməyəcəksiniz.Elvin axırda çıxdı. Mərkəzə. 1 nömrəli pavilyona. Bakıya. — Mən isə — Bakıyam, — dedi. — Mən hamıdan alıram. Ağdamdan daş. Şuşadan mahnı. Lənkərandan çay. Qəbələdən internet. Naxçıvandan duz. Və hamıya verirəm. Pul. Yollar. İşıq. Məna. — Amma, — o əlini qaldırdı. Əlində 5 əşya var idi. — Sizsiz — mən yoxam. Bakı — şəhər deyil. Bakı — 14-də 1-dir.00:00. 21 sentyabr 2026-cı il. Açılış.Yarım milyon insan. Prezidentlər. Məktəblilər. 80 ölkədən turistlər. Onlar bulvarla gedirdilər. Ağdama girirdilər — daşa toxunurdular. «Bundan sizin evinizi tikəcəklər». Şuşaya girirdilər — tar dinləyirdilər. «Bu, sizin ürəyinizin səsidir». Lənkərana girirdilər — çay içirdilər. «Bu, sizin səhərinizdir». Qəbələyə girirdilər — dron uçurdurdular. «Bu, dağlardakı gözlərinizdir». Naxçıvana girirdilər — duzun dadına baxırdılar. «Bu, sizin göz yaşınız və gücünüzdür». Sonra Bakıya gəlirdilər. Mərkəzə. Orada 14 uşaq dayanmışdı. Əllərində — 14 əşya. — Götürün, — deyirdilər. — Bu, sizindir. Qətərdən gələn turist çay yarpağını götürdü. «Bunu evə aparacağam. Və danışacağam ki, Azərbaycan — təkcə neft deyil. Bu, həm də çaydır». Gəncədən gələn qız duz kristalını götürdü. «Mən elə bilirdim Naxçıvan — uzaqdır. Sən demə — bax, əlimdədir». Şəkidən gələn oğlan Qəbələdən olan fleşkanı götürdü. «Burda udi nağılları var. Mən bilmirdim ki, bizdə udilər var. İndi bilirəm». 23:00-da Bakı buxtasında dron şousu başladı. 10 000 dron göyə qalxdı. Əvvəl — Azərbaycan xəritəsi. 86.6 min kv. km. Sonra — o, 14 hissəyə bölündü. İqtisadi rayonlara. Hərəsi öz rəngində yandı. Ağdam — boz, daş rəngində. Şuşa — qızılı. Lənkəran — zümrüd yaşılı. Qəbələ — göy, rəqəmsal. Naxçıvan — ağ, duz rəngində. Sonra... Naxçıvandan qırıq-qırıq xətt uzandı. 43 nöqtə. Zəngilana. O, sayrışırdı. Qırmızı. «Bağlıdır». Bütün bulvar nəfəsini dərmişdi. Və o anda Zəngilandan bir dron uçdu. Qızılı. O, xətt boyunca uçdu. Yavaş-yavaş. 1 km. 10 km. 43 km. Naxçıvana çatanda — bütün xətt alovlandı. Yaşıl. «Açıqdır». 14 hissə birləşdi. Və onların üstündə yazı yandı. 1000 metr enində. Bütün Bakıya. 14-DƏ 1 AZƏRBAYCAN Bulvardakı bir milyon insan qışqırırdı. Ağlayırdı. Qucaqlaşırdı. Elvin 1 nömrəli pavilyonun mərkəzində dayanmışdı. Əlində daha heç nə yox idi. Daş — Ağdamda. Çiçək — Şuşada. Yarpaq — Lənkəranda. Fleşka — Qəbələdə. Duz — Naxçıvanda. O, boş idi. Və dolu. — Nə oldu, — Aysel yaxınlaşdı. Əlində 14-cü əşya var idi. Onu Elvin görməmişdi. Kiçik Azərbaycan bayrağı. — Ölkəni qoşduq? — Biz, — Elvin bayrağı götürdü, — biz sadəcə onun heç vaxt ayrılmadığını göstərdik.Leyla xanım 160 nömrəli sinifdəki xəritəyə yaxınlaşdı. Artıq orada rayonlar yox idi. Sərhədlər yox idi. Bir ölkə var idi. O, düyməni basdı.«14-DƏ 1» MİSSİYASI YERİNƏ YETİRİLDİ. AZƏRBAYCANIN STATUSU: BÜTÖV. NÖVBƏTİ VƏZİFƏ: ÖLKƏNİ BEYNƏLXALQ SİYASİ ARENALARDA LAYİQİNCƏ TƏMSİL ETMƏK. SİZ — VƏTƏNDAŞSINIZ. YAŞAYIN.Xəritə işıq saçırdı. Həmişəlik.---Kitabın sonu.Qəhrəmanların 7 fəsil əsasında finalda anladıqları:| Rayon | 13 digərinə verir | 13 digərindən alır | «14-də 1»in mənası || --- | --- | --- | --- || 1. Bakı | Pul, limanlar, universitetlər, neft, qaz, idarəetmə | Ağdamdan daş, Şuşadan mahnı, Lənkərandan çay, Qəbələdən internet, Naxçıvandan duz, Qubadan alma, Şəkidən ipək | 13 rayon olmasa Bakı — sadəcə neft şəhəridir. Onlarla — ölkənin paytaxtıdır || 2. Abşeron-Xızı | Ələt limanı, günəş panelləri, Sumqayıt zavodları | Çimərliklərə turistlər, Şirvan-Salyandan balıq | Hamı üçün dənizə qapı || 3. Gəncə-Daşkəsən | Alüminium, Nizaminin poeziyası, mühəndislər, Naftalan | Lənkərandan çay, Qəbələdən internet, Bakıdan tələbələr | Ölkənin beyni və sağlamlıq ocağı || 4. Şəki-Zaqatala | İpək, fındıq, Qəbələ, Albaniya tarixi | Bakıdan yollar, bütün dünyadan turistlər | Hamı üçün muzey və kurort || 5. Lənkəran-Astara | Çay, düyü, mandarin, rütubətli hava | Mingəçevirdən işıq, Gəncədən texnika, Bakıdan turistlərin pulu | Ölkənin səhəri və mətbəxi || 6. Quba-Xaçmaz | Alma, xalça, meşə | Lənkərandan çay alma piroqu üçün, Bakıdan turistlər | Ölkənin bağı və emalatxanası || 7. Mərkəzi Aran | Pambıq, taxıl, şəkər | Kür çayından su, Gəncədən texnika | Ölkənin çörəyi və köynəyi || 8. Mil-Muğan | Pambıq, «Zəfər yolu» | Arazdan su, Bakıdan investisiya | Qarabağa astana || 9. Qarabağ | Şuşa, Ağdam, musiqi, daş, dözüm, simvol | Bakıdan yollar, Lənkərandan çay, Kəlbəcərdən işıq, Qəbələdən turistlər | Ölkənin ürəyi və vicdanı || 10. Şərqi Zəngəzur | Kəlbəcər SES, Gəncəyə tunellər, qızıl | Bakıdan yollar, gələcəkdə Naxçıvana işıq | Ölkənin batareyası || 11. Dağlıq Şirvan | Şamaxı, rəsədxana, üzüm, Qəbələyə yol | Bakıdan turistlər, Şamaxıdan keçib Qəbələyə gedənlər | Kosmosa göz və dağlara qapı || 12. Şirvan-Salyan | Balıq, Kür, Araz | Lənkərandan düyü balığa, Bakıdan yollar | Ölkənin çayları və mənsəbi || 13. Naxçıvan | Duz, bal, «Sirab» suyu, Türkiyə ilə sərhəd, dözüm | Bakıdan təyyarələr, pul, internet, gələcəkdə Zəngilandan işıq | Sınmayan ruh. Kəsilsə də təklənməyən || 14. Zəngəzur dəhlizi | Əlaqə. 43 km. | Var olmaq mənası | Sinir sistemi. Onsuz Naxçıvan ayrıdır. Onunla — 14-də 1 |«14-də 1» layihəsinin əsas nəticəsi: Heç bir «donor» və «dotasiyalı» rayon yoxdur. Bir sistem var. Lənkəranı çıxarsan — Bakıda çay olmayacaq. Ağdamı çıxarsan — Bakıda ev tikməyə daş olmayacaq. Naxçıvanı çıxarsan — Azərbaycanın Türkiyə ilə sərhədi olmayacaq. Bakını çıxarsan — 13 rayonun pulu və limanları olmayacaq.Azərbaycanın regional siyasəti — büdcəni bölmək deyil. Bu, pazlı yığmaqdır. 14 detal — hamısı fərqlidir, amma yalnız birlikdə bütöv bir mənzərə yaradır. Bütöv bir ölkənin mənzərəsini.