Olmayan Eksponat

Глава 1

«Olmayan Eksponat»

Məktəb detektivi Bakıdan. “Məktəb Hekayələri” silsiləsindən. Dördüncü Kitab.

Müəllif: Nəsibə Əlizadə (Proxorova Lyudmila)

---

Proloq. Boş vitrin

3 noyabr. 03:17.

Klassik Gimnaziya №160-da yalnız “Qızıl zal” oyaq idi.

O nəfəs alırdı.

Mən, Nərgiz Nəsrulla Qvin, 8 «A» sinif şagirdi, “Undervud №5” ilə boş №7 vitrinin arasında qoyulmuş qatlanan çarpayıda uzanmışdım. Əynimdə – məktəb forması. Əlimdə – babam Kəmilin fənəri. Yanımda – damalı dəftər.

Mən buradayam əmrlə. Direktor Faina İmanuilinin əmri ilə. Və tədris işləri üzrə müdir müavini Eminiö Salhabinin xahişi ilə.

Səbəb sadə və qeyri-mümkündür.

Səhər №7 vitrindən eksponat yoxa çıxıb.

Problem: 2016-cı ildən bəri bütün siyahılara görə №7 vitrin – boşdur. Onda heç vaxt heç nə saxlanılmayıb. Silinmə aktı muzeyin mühafizəçisi Bahar Səmədovna tərəfindən imzalanıb.

— Kabus, — dedi tarix müəllimi Eran Müdre Del Efru dünən biz kameralara baxanda. — Olmayan eksponat.

Yazıda – 03:17. №7 vitrinin qapağı qalxır. Özü. Üç saniyə – boşluq. Sonra qaranlıq, aydın seçilməyən bir şeyi götürürlər. Qapaq enir. Və sükut.

Əli dayı, mühafizəçi, xaç çəkdi.

— Cin-şeytan işidir. And içirəm.

Mən cinlərə inanmırdım. Mən saplara inanırdım.

Çünki 03:15-də №7 vitrinin dibində o peyda oldu. Qırmızı. Yundan. Qalın. Köhnə xalçadan qopmuş kimi. Bir ucu – parketin çatında.

İndi 03:16.

Fənəri söndürdüm.

03:17.

Soyuq.

Və pıçıltı. Səs deyil. Kağız kağıza sürtülür.

Ş-ş… E-U-E…

Fənəri yandırdım.

Sap. Dartıldı. Yerdəki çatdan bir parça süründü. Kağız. Kənarı yanmış.

Qaldırdım.

Üstündə – üç hərf. Mürəkkəblə. Köhnə.

«…EUE»

Aşağıda, karandaşla, nənəm Sevil Əlizadənin xətti ilə:

«Oraya baxma. Göyə bax».

Nənəm 5 il əvvəl vəfat edib.

Başımı qaldırdım.

“Qızıl zal”ın tavanı – yenidənqurma. 2016-cı il. Göy boya, qızılı ulduzlar, ay. Butaforiya.

2015-ci ilə qədər burada xalça asılı idi.

«“Xəzər üzərində gecə səması” xalçası». XIX əsr. Şirvan məktəbi. 2x3 arşın. 2015-ci ildə Xalça Muzeyinə daşınarkən itib. Silinmə aktı №14».

Bunu səhər Bahar Səmədovna dedi. Və ağladı.

— Mənə Rayoni dedi imzala. Vüqar Abışev Rayoni. Ekspert. Yanında Dərviönli var idi. Səlhab Məmmədov Dərviönli. Dedilər, xalça artıq onların anbarındadır. Mən isə… mən onu 1998-ci ildən görməmişdim. Zirzəmidə bükülü halda yatırdı. Mən də imzaladım.

Dərviönli. Rayoni.

Elə həminlər. Londonda “Naməlum qadın portreti”nin dalınca düşənlər. Yarım il əvvəl mən Neysibə Şaheri ilə onları İnterpola təhvil vermişdik. Buraxdılar. «Dəlil çatışmazlığı». Bakıya qayıtdılar.

Və budur – xalça. Olmayan. Və ondan qalan sap. Olan.

Sapa çəkdim.

Döşəmə cırıldadı. Çat genişləndi.

Və iy gəldi. Toz. Köhnə yun. Quru gül. Və duz. Xəzər.

Fəsil 1. Səhifə 42 və Göz

— Səhifə 42, — dedi Eminiö Salhabi səhər. Müəllimlər otağında oturmuşduq. Faina İmanuili, Bahar Səmədovna, Del Efru, mən. — 2015-ci ildə, təmirdən əvvəl, mən siyahı tuturdum. “Undervud №5”də vərəq ilişmişdi. Yarım vərəq. Yanmış. Mən onu çıxardım. Orada yazılmışdı: «Səhifə 42. Göz». Qorxdum. Yandırdım.

— Göz… EUE… — qırığı masanın üstünə qoydum. — Bu EYE-dir. Göz. İngiliscə. Birinci hərf yanıb.

— “Xəzər üzərində gecə səması” xalçasının mərkəzində medalyon var idi, — Bahar Səmədovna göz yaşını sildi. — “Xəzərin Gözü” deyirdilər. «Çeşm-i Dərya». Əfsanə. Gecəyarı ona baxan – həqiqəti görər. Ya ölümü. Qocalar belə deyirdi.

— 1898-ci il üçün gimnaziyanın inventar kitabı haradadır? — soruşdu Del Efru. O təkcə tarixçi deyildi. O, istefada olan İnterpol mayoru idi. Bunu Londonda öyrəndik. — Gimnaziya onda Realnı Məktəb idi. Şirvanşahlar sarayından bütün köçürmələr qeyd olunurdu.

Arxiv. Zirzəmi. Əsrlərin tozu.

Kitab. Dəri cilddə. 1898.

Səhifə 42.

17-ci bənd. Solmuş mürəkkəb:

«İpək xalça, “Asman-i Xəzər”, XIX əsr, 2x3 arşın. Mərkəzdə – “Çeşm-i Dərya” medalyonu. Medalyonun içində – gizli cib. Tikilib. İçindəkilər: Realnı Məktəbə təhvil verilərkən götürülüb. Akt №7, 12.10.1901».

12.10.

Yenə.

12.10.1901.

12.10.1938 — Salhabi Məmmədinin həbsi.

12.10.2026 — «Dəlil lenti» işi.

— İçindəkilər götürülüb, — oxudu Faina İmanuili. — Kim tərəfindən? Hara?

— Akt №7, — Eminiö Salhabi vərəqi çevirdi.

Akt yox idi. Qoparılmışdı. Ulu babamın işindəki kimi.

Amma 43-cü səhifədə, aşağıda, karandaşla, güclə görünür:

«S.M.C. bilir. Ondan soruş. 1905. Qüllə».

— S.M.C., — Del Efru qaşqabağını tökdü. — Dərviönli deyil. O 1955-ci il təvəllüdlüdür.

— Sadıq Məşədi Cavadov, — dedi Əli dayı. O bizə çay gətirdi. — Qız Qalasının baxıcısı. 1899-dan 1906-ya qədər. Alim. Astronom. Mənim ulu babam onun yanında işləyib. Onu öldürüblər. Qüllədə. 1906-cı ildə. Gecə. Dedilər – quldurlar. Qızıl axtarırmışlar. Tapmayıblar.

— 1901-ci ildə xalçadan «içindəkiləri» çıxarıblar, — mən dəftərdə hesablayırdım. — 1905-ci ildə S.M.C. Qüllədə onun harada olduğunu bilirdi. 1906-da onu öldürüblər. 2015-ci ildə Dərviönli və Rayoni xalçanı «siliblər».

— Onlar «içindəkiləri» axtarırdılar, — tamamladı Eminiö Salhabi. — 125 il.

— 125 il nə axtarmaq olar? — soruşdu Bahar Səmədovna.

— Olmayan şeyi, — cavab verdim mən. — Siyahıda olmayan eksponatı.

Fəsil 2. Qüllə və sap

Qız Qalası. Noyabr. Külək şərfi qoparır.

— 1980-ci ildə restavrasiya zamanı 3-cü mərtəbənin divarında gizli yer tapıblar, — muzeyin baxıcısı danışırdı. Qoca, Qala ilə yaşıd. — Boş. Yalnız toz. Və sap. Qırmızı. Yundan. Fəhlələr atıblar.

Sap. Yenə.

— Sadıq Cavadov astronom idi, — Del Efru şüşənin altındakı Qalanın sxeminə baxırdı. — XIX əsrdə Qala – rəsədxana idi. O göyə baxırdı. Və xalçaya. «Xəzər üzərində gecə səması». Bu xəritədir.

— Nəyin xəritəsi? — soruşdu Neysibə Şaheri. O səhər Londondan uçub gəlmişdi. — Xəzinənin?

— Yol, — dedim mən. — Sap – yol. Xalçadan gizli yerə. Ya gizli yerdən xalçaya.

Biz məktəbə qayıtdıq. Gecə.

Əli dayı bizi “Qızıl zal”ın yanında gözləyirdi.

— Yadıma düşdü, — dedi. — 2015. Təmir. Biz döşəməni sökürdük. Parketin altında – beton. Betonun altında – köhnə taxtalar. Orada – bağlama. Böyük. Yağlı kağızda. Dərviönli özü gəldi. Hirslənmişdi. Qışqırırdı: «Bu izolyasiyadır! Tikinti zibilidir! Zibilliyə!». Biz də apardıq. Balaxanıya.

— Bəs aparmadılarsa? — Eminiö Salhabi döşəməyə baxdı. — Əgər bu yayındırma idisə?

Biz döşəməni sökürdük. 10 ildə ikinci dəfə.

2016-cı ilin yeni parketinin altında – 2015-ci ilin betonu. Onun altında – 1910-cu ilin taxtaları.

Və onlarda – lyuk. 1x1 metr. Dəstəyi yox. Çatı var.

Eminiö Salhabinin qızılı eynəyini çıxardım. Qulpunu çata soxdum.

Çıqq.

Lyuk aşağı getdi.

Yeddi pillə.

Otaq. 3x2.

Və o.

«Xəzər üzərində gecə səması» xalçası. Açılmış. Divarda. Tozlu. Bütöv.

Mərkəzdə – «Xəzərin Gözü». Göy, qızılı, gümüşü. Bəbəyində – kəsik. Cib. Qırmızı sapla tikilmiş. Həmin sapla.

Del Efru kəsdi.

İçində – lövhə. Mis. 10x15.

Qravür: ulduzlu səma. Xəzər. Dənizdə nöqtə.

40°22'N 50°10'E

12.10.1901

S.M.C.

— Koordinatlar, — Del Efru telefonla yoxladı. — Bayıldan 4 km. Dərinlik 22 metr. 1901-ci il.

— Orada nə var? — Faina İmanuili rəngi qaçdı.

— «Şirvanın Gözü», — pıçıldadı Eminiö Salhabi. — Sapfir. 20 karat. 1901-ci ildə kolleksiyalar təhvil veriləndə Şirvanşahlar sarayından yoxa çıxıb. Əfsanə. Deyirdilər, o evə gedən yolu göstərir.

— Sadıq Cavadov onu batırıb, — anladım mən. — 12.10.1901. Gizlədib. Xəritəni – xalçaya tikib. Xalçanı məktəbə verib. Bilirdi: məktəb əbədidir. Saraylar – yox.

— Bəs Dərviönli? — soruşdu Neysibə. — O haradan bilirdi?

— Mənim babam, Salhabi Məmmədi, — Eminiö Salhabi eynəyini çıxardı. Gözləri – portretdəki babasının gözləri kimi. — 1938-ci ildə oğurluqlar işini aparırdı. Akt №7-nin qeydini tapıb. Və Qüllədən S.M.C.-ni. Axtarırdı. Çatdırmadı. Onu həbs etdilər. Dərviönli isə onun bacısının oğludur. O davam etdi.

Oğrular sülaləsi. Mühafizəçilər sülaləsinə qarşı.

Fəsil 3. Son dalış

Dərviönli və Rayonini 05:00-da məktəbin darvazasında tutdular.

Onlar qırmızı sapın izinə düşmüşdülər. Neysibə onu №7 vitrindən bütün həyətdən keçirib uzatmışdı. Ariadna kimi.

— Qanunsuz girmə, — Del Efru qandalı bağladı. Əynində tvid yox idi. İnterpolun gülləkeçirməz jileti. — Və xüsusilə külli miqdarda mədəni sərvətləri oğurlamağa cəhd.

— Hansı sərvətlər?! — qışqırırdı Dərviönli. Onun 71 yaşı var. Amma gözləri – dəli kimi. — Xalça?! O bizimdir! Biz onu silmişik!

— Xalça yox, — Eminiö Salhabi zaldan çıxdı. Əlində – mis lövhə. — Sapfir. «Şirvanın Gözü». 125 ildir axtarışda.

— Siz onu çıxara bilməyəcəksiniz! — xırıldadı Rayoni. — Biz 2015-ci ildə dalmışıq! Orada boşdur! Lil!

— Əlbəttə, boşdur, — başını tərpətdi Del Efru. — Presessiya. 125 il. Ulduzlar sürüşüb. Dib sürüşüb. 1901-ci ilin koordinatları bu gün – 12,7 metr şimaldadır.

Saat 12:00-da FHN-in dalğıcları onu qaldırdılar.

Sandıq. Mis. Qatranla möhürlənmiş.

İçində, lil qatında, – o.

«Şirvanın Gözü». 20,3 karat. Armudvari yonum. Göy. Dərin. Gecəyarı Xəzər kimi. Xalçadakı «Göz» kimi.

Fəsil 4. Vitrin №7

1 dekabr. Sərginin açılışı.

Klassik Gimnaziya №160-ın «Qızıl zalı».

№7 vitrin artıq boş deyil.

Orada – «Şirvanın Gözü». Məxmərin üstündə. Gülləkeçirməz şüşənin altında.

Lövhə:

*«Olmayan eksponat.

«Şirvanın Gözü». Sapfir, 20,3 karat. XIX əsr.

12.10.1901-ci ildə itmişdir. 03.11.2026-da tapılmışdır.

Tapanlar: 8 «A» sinif şagirdləri Qvin N.N., Şaheri N.A.

KG №160-ın pedaqoji heyətinin köməyi ilə».*

Yanında – «Xəzər üzərində gecə səması» xalçası. Bərpa olunub. Mərkəzdəki «Xəzərin Gözü» sapfirə baxır.

Onların arasında – həmin qırmızı sap. Çərçivədə. İmza: «125 il uzunluğunda yol».

Onların üstündə isə – tavan. Yeni. Butafor deyil.

Proyeksiya. Bakı üzərindəki əsl səma. Onlayn. Ulduzlar. Real.

Çünki nənə Sevil haqlı idi. «Göyə bax».

Direktor Faina İmanuili bizə fəxri fərman verdi. Nazirlikdən. Və İnterpoldan.

— «Olmayan əşyalara həddindən artıq maraq göstərdiyinə görə», — dedi o. Və göz vurdu.

Del Efru getdi. Halle şəhərinə.

— Orada, — dedi o vidalaşarkən, — «Zur Alten Seite» kitab mağazasında daha bir xalça tapıblar. «Elba üzərində gecə səması». Və onda – göz. Və sap. Göy.

Mən Neysibə ilə baxışdıq.

Tətil bitdi.

İş – yox.

Epiloq. Undervud №5

Gecə. «Qızıl zal».

Mən “Undervud №5”in arxasında oturmuşam. O indi mənimdir. İncəsənət Muzeyinin hədiyyəsi.

Vərəq qoyuram.

Çap edirəm.

*«Fəsil 1. Olmayan eksponat.

Yazdı Nərgiz Nəsrulla Qvin.

03.12.2026.

“Məktəb Hekayələri” silsiləsindən. Dördüncü Kitab.

P.S. Səhifə 42.

Həqiqət ulduzların baxdığı yerdədir.

Və sapın uzandığı yerdə.

Keçmişdən – gələcəyə.

Həmişə».*

Karetka – zınq.

№7 vitrindən «Şirvanın Gözü» parladı. Ayın işığını tutdu.

Yoxsa mənə elə gəldi.

Klassik Gimnaziya №160-ın «Qızıl zal»ında kabuslar yoxdur.

Yalnız hekayələr var.

Və onları tamamlayanlar.

Son. Və başlanğıc.

--

Müəllif: Nəsibə Əlizadə (Proxorova Lyudmila)

Bu hekayədə nə var:

Eksponat: «Şirvanın Gözü» sapfiri, 1901-ci ildə itmiş.

Xəritə: Koordinatları tikilmiş «Xəzər üzərində gecə səması» xalçası.

Dəlil: 1901, 1905, 1980, 2015 və 2026-cı illəri birləşdirən qırmızı yun sap.

Məkanlar: Klassik Gimnaziya №160, Qız Qalası, Xəzərin dibi.

Tarixlər: 12.10 silsilənin açar şifrəsi kimi. 1901-1906-1938-2015-2026.

Yaramazlar: 125 il daşın dalınca düşən Dərviönli-Rayoni sülaləsi.

Qəhrəmanlar: Qvin + Şaheri + KG №160-ın pedaqoji heyəti + Del Efru.

Silsilənin artefaktları: Undervud №5, səhifə 42, qırmızı sap, «Qızıl zal».

5-ci Kitab üçün ipucu: Halle şəhərində xalça. «Elba üzərində gecə səması». Göy sap.

Hekayə tamamlandı. Amma başımızın üstündəki səma – hələ də ulduzlardadır.