«Cinayətin Qaralaması»

Глава 1

«Cinayətin Qaralaması»

«Məktəb Hekayələri» silsiləsindən. Üçüncü Kitab.

---

Fəsil 1. İki təyyarə, bir sirr

— Qruplar dağılmasın! Pasport sol əldə, minik talonu sağ əldə! Bahar Səmədovna, uşaqları sayın! — direktor Faina İmanuilinin səsi Heydər Əliyev adına Bakı hava limanının uğultusunu batırdı.

Aprel. Tətil. 160 №-li gimnaziyanın 8 «A» sinfi ekskursiyaya uçurdu. Amma hamı birlikdə yox.

— Birinci qrup, Halle! Nərgiz Nəsrulla Qvin, düzül! — tədris işləri üzrə direktor müavini Eminio Salhabi əmr etdi. Ucaboylu, ideal qamətli, qızıl çərçivəli eynəkli. Düz itmiş portretdəki babasına oxşayırdı.

— İkinci qrup, London! Nəsibə Əlizadə Şahəri, yatmayın! — tarix müəllimi Eran Müdr Del Efru, gənc, tvid pencəkli, kəpənəyini düzəltdi. — Marşrutu təkrar edirəm: Bakı — İstanbul — London. Tauer qalasının yanında qarşılayan tərəflə görüş.

Mən, Nərgiz Qvin, çantamı bərk bağladım. İçində — babanın lupası, damalı dəftər və Rızvan əmimin hədiyyəsi olan mini «Underwood». Əsl detektiv həmişə hazır olmalıdır. Həmişə.

Ən yaxşı dostum və olimpiadalardakı əsas rəqibim Nəsibə Şahəri London növbəsindən mənə dil çıxartdı.

— Kim birinci macəra tapsa, işi o aparır! — yalnız dodaqları ilə pıçıldadı.

— Razıyam, — mən də səssizcə cavab verdim.

Bilmirdik ki, macəra bizi artıq tapıb. Və burada başladı. Bakıda. Uçuşdan üç gün əvvəl.

Əmək otağında müəllim Caf köhnə şkafı sökürdü. Bizi, Nəsibə ilə məni — «ən maraqlananları» çağırdı.

— Üzlüklüyün arxasında tapdım, — Caf bizə bir vərəq uzatdı. Saralmış. Damalı. Dəftərdən qoparılmış. — Çertyoj sanmışdım. Amma burada…

Vərəqdə — sxem. Karandaşla çəkilmiş. İki düzbucaqlı. Yazılıb: «London. Kitab mağazası. Çerinq-Kross» və «Halle. Kitab mağazası. Marktplats küç.». Arasında — ox. Oxun üstündə tarix: 18.04.2026. Və söz: «Mübadilə».

Aşağıda isə, kənarda, xırda hərflərlə: S.M.D. və V.A.R.

Salhab Məmmədov Dərəviyonli. Vüqar Abışev Rayoni.

Bakıda pıçıldanan iki ad. Dərəviyonli — «Qara antikvar» Kubinkadan. Rayoni — onun kölgəsi, İncəsənət Muzeyinin keçmiş bərpaçısı. Bir il əvvəl şəhərdən yoxa çıxmışdılar. Saxta miniatür qalmaqalından sonra.

— Bu… plandır? — Nəsibə vərəqin şəklini telefona çəkdi.

— Bu qaralamadır, — dedim. — Cinayətin qaralaması.

Verməyə macal tapmadıq. Caf direktorun dalınca getdi. Qayıdanda — vərəq yoxa çıxmışdı. Əlimdən. Çantamdan. Sanki olmayıb.

Yalnız Nəsibədəki şəkil qaldı. Və tarix. 18 aprel. O gün biz artıq orada olacağıq. Mən — Halle-də. O — Londonda.

Cinayəti Bakıda fikirləşiblər. Yazıblar — harada?

İcra etməlidirlər — 18-də. Amma harada?

---

Fəsil 2. Halle. Marktplats küçəsi

Halle bizi yağış və Halloren şokoladının qoxusu ilə qarşıladı. Partnyor məktəbdən alman dili müəllimimiz Herr Bekker bizi daş döşəmə ilə aparırdı.

— Budur, uşaqlar, Saksoniya-Anhaltın ən qədim kitab dükanı. «Zur Alten Seite» kitab evi. 200 yaşı var. Sahibi — Herr Krants. Çox… spesifikdir. Dükan torpağa batıb. Lövhə — sürtülmüş, qızıl hərflər: Zur Alten Seite. «Köhnə Səhifədə». Vitrin — tavana qədər kitab. Toz, qəhvə və sirr qoxusu gəlirdi. Herr Krants bir qaya idi — bir metr doxsan boy, saçları ağ, barmaqları mürəkkəbli. Mənə, beycimdəki Qvin soyadıma baxıb gözlərini qıydı.

— Qvin… Qvin… Nəsrulla? — rusca soruşdu. Təmiz, vurğusuz.

Başımı tərpətdim.

— Babanız məndən alıb. 1989-cu ildə. «Xəzər əfsanələri». Birinci nəşr. Dedi: «Nəvəm üçün». Sizsiniz?

— Mənəm.

O, dal otağa getdi. Kiçik, göy bir kitabla qayıtdı. Superüzlüksüz.

— Sifarişdir. 88 il əvvəl ödənilib. Gvin gələndə verməyi tapşırdı. Bu gün. 16 aprel.

Götürdüm. Forzatsda — ekslibris. Qara, naxışlı: S.M.D.-nin kitabxanasından.

Salhab Məmmədov Dərəviyonli.

İçi — quru. Boş. Yalnız 73-cü səhifədə — əlfəcin. Kağız deyil. Lent. Qara-qırmızı. Boya buraxan. «Underwood»dan. «Qızıl zal»dakı kimi. Lentdə — güzgü hərfləri. Lupanı çıxartdım.

«LONDON. ÇERİNQ-KROSS 84. «BİRİNCİ NƏŞR» SORUŞ. 18.04. 15:00».

Ürəyim döyündü. 18 aprel. Birisi gün. London. Çerinq-Kross-roud, 84. Bu ünvandır. Təlimatdır. Cinayəti burada yazıblar. Halle-də. Lentdə. Babanın 88 il əvvəl ödədiyi kitabda? Cəfəngiyatdır. Yoxsa cəfəngiyat kimi görünür?

— Herr Krants, — soruşdum. — İki gün əvvəl sizə kişi gəldi? Ucaboy, daz. Azərbaycanca danışır?

Kitabçı gülümsədi.

— Gəldi. Vüqar. Rayoni. Dedi, siz gələcəksiniz. Dedi, siz açarsınız. Verməyi tapşırdı. Və daha… — səsini alçaltdı. — Deməyi tapşırdı: «Londonda kitabı yox, cildi axtarın».

Lenti, kitabı, ekslibrisi çəkdim. Nəsibəyə göndərdim. Təcili. Çerinq-Kross 84. 18.04. 15:00. Bu tələdir?

Bir dəqiqə sonra cavab gəldi. Şəkil. Vitrin. Heywood Hill Bookshop. London. Və mətn: Mən yerindəyəm. Burada da «Zur Alten Seite» var. Filial. Yoxlayıram.

İki mağaza. Bir ad. Bir şəbəkə.

Cinayəti Halle-də yazıblar. Londonda icra edəcəklər.

Amma dəlil… dəlil haradadır?

---

Fəsil 3. London. Çerinq-Kross-roud

— Şahəri, qrupdan ayrılma! — Eran Müdr Del Efru ağarmışdı. London yağışı onun bütün tvid dəbdəbəsini yuyub aparmışdı. — Britaniya muzeyinə ekskursiyamız var!

— Mənim tarixi və arxiv həqiqətinə ekskursiyam var, — Nəsibə mızıldandı və xiyabana qaçdı.

84, Çerinq-Kross-roud. Heywood Hill. O deyil. Yanda, 82 №-li evdə — balaca qapı. Lövhəsiz. Yalnız şüşədə, qızılı, az qala silinmiş: Zur Alten Seite. İçərisi əsl kitab cənnəti. Tavana qədər kitab. Nərdivanlar. Qlobuslar. Və qoxu. Halle-dəki eynisi. Toz, qəhvə, sirr. Piştaxtanın arxasında — miss Qoldi. 70 yaşlarında. Göy şlyapa, kəhrəba muncuqlar. Və gözlər — cavan, iti.

— Əlizadə? — o gülümsədi. — Şahəri? Sizi gözləyirdilər.

— Kim? — Nəsibə yaxınlaşdı. Beyci gizlətdi.

— Mister Rayoni. Və mister Dərəviyonli. Onlar tərəfdaşdırlar. Çoxdandır. — Miss Qoldi rəfdən bir kitab götürdü. Qalın. Dəri cildli. Adsız. — Bu gün verməyi tapşırdılar. Saat 15:00-da. Dəqiqsiniz.

Nəsibə kitabı götürdü. Ağır. Kötüyündə qızıl basma: S.M.D. 1938.

1938. Salhabi Məmmədinin itdiyi il. Dərəviyonlinin doğulduğu il? Yoxsa yox? O, kitabı açdı və təəccübləndi. İçində kitab formasında oyuq-gizləncək vardı. İçində isə — nə pul, nə də daş-qaş. Məktub. Köhnə. Bakı ş. 3 №-li gimnaziyanın blankında. 1938-ci il. Və — kiçik, göy, teatr əlcəyi. Uşaq üçün. Sol ələ.

Nəsibə çəkdi. Mənə göndərdi. Qvin, burada əlcək var. Və məktub. Sənin ulu babandan. Salhabi. V.A.R.-a ünvanlanıb. Vüqara? Rayoniyə?

Mən Halle-də, hosteldə yataqda oxuyurdum. 2 saat fərq. Londonda 15:00. Halle-də — 17:00.

*«Vüqar, dostum.

Bunu oxuyursansa, deməli, mən artıq yoxam. Ya da mən — artıq mən deyiləm.

Onlar orijinalı apardılar. «Naməlum qadının portreti». Serebryakovanın fırçası. 37-ci ildə Leninqraddan təxliyə ediblər. Burada, Bakıda gizlədiblər. Mən bərpa etməli idim. Köçürmüşəm.

Surət — onlardadır. Orijinal — məndədir. Cilddə.

S.M.D. axtarır. Fikirləşir ki, verəcəyəm. Verməyəcəyəm.

Gizlət. Londonda. «Köhnə Səhifə»də. 12-ci rəfdə. 3-cü sırada. «Xəzər əfsanələri»nin arxasında.

Açar — Bakıdadır. Qardaşımgildə. Jurnalda.

Oxuyandan sonra yandır.

Salhabi. 11.10.1938».*

11 oktyabr 1938. Həbsdən bir gün əvvəl.

S.M.D. — Salhab Məmmədov Dərəviyonli. O, Serebryakovanın orijinalını axtarırdı. 88 il.

Bu V.A.R. isə — Vüqar Abışev Rayoni. O gizlədib. Amma yandırmayıb.

İndi orijinal — buradadır. Londonda. 12-ci rəf, 3-cü sıra. «Xəzər əfsanələri»nin arxasında. Nəsibə yazdı: Axtarmağa gedirəm. Del Efru məni itirdi. Cəhənnəmə.

Mən yazdım: Dayan. 18-i sabahdır. Bu tələdir. İstəyirlər ki, şəkli sən götürəsən. Onların yanında. Oğurluq. Sən — günahkarsan.

Götürməsəm — özləri götürəcək? — Şahəri cavab verdi.

Deməli, dəlil — şəkil deyil. Dəlil — kimin götürəcəyidir.

Elə bu an başa düşdüm.

Cinayəti Bakıda fikirləşiblər — Serebryakovanı oğurlamaq.

Halle-də yazıblar — lentdə, kitabda, təlimat veriblər.

Londonda icra etməlidirlər — 18.04 saat 15:00-da.

Amma dəlil… dəlil Londonda gizlədilməyib.

---

Fəsil 4. Qaralama

18 aprel. 14:50. London.

Nəsibə 12-ci rəfin yanında dayanmışdı. 3-cü sıra. «Xəzər əfsanələri»nin arxasında — boşluq. Toz. Və — taxça.

18 aprel. 16:50. Halle.

Mən Zur Alten Seite-də dayanmışdım. Herr Krants mağazanı bağladı. «Ailəvi səbəblərə görə». Amma məni buraxdı.

— Siz açarsınız, froylayn Qvin, — dedi. — Babanız kitabı yox, saxlanmağı ödəyib. 88 illiyə.

O, stelajı çəkdi. Arxasında — seyf. Köhnə, alman, Kromer.

— Kod? — soruşdum.

— Sizin ad gününüz, — o gülümsədi. — Və froylayn Şahərinin ad günü. Birlikdə.

12.10. 18.04.

12101804.

Seyf şaqqıldadı.

İçində — şəkil yox.

İçində — dəftər. Məktəbli. Damalı. 12 vərəq.

Və birinci vərəqdə, Salhabi Məmmədinin xətti ilə:

*«Qaralama.

«Cild» əməliyyatı.

Məqsəd: S.M.D. və V.A.R.-ı Londona çıxartmaq.

Yem: «Naməlum qadının portreti» (surət).

Orijinal — 1941-ci ildə Bakıda məhv edilib. Mən yandırdım. Onlara çatmasın deyə.

Onlar 88 il axtardılar. Qoy axtarsınlar.

İcraçılar: mənim nəticələrim.

Tarix: Qvin və Şahəri Avropada eyni vaxtda olanda.

Yer: Çerinq-Kross 84.

Vaxt: 15:00.

Dəlil: bu qaralama.

O — Halle-dədir. Çünki Halle — həqiqət şəhəridir. Hendel şəhəri. Yalan danışmadıqları şəhər.

Bağışla, Vüqar. Dost idin. Amma sən Dərəviyonlini seçdin.

Salhabi. 11.10.1938».*

Oxudum. Və ağladım.

Cinayət yox idi. 88 illik bir tələ var idi.

Salhabi Məmmədi şəkli gizlətməyib. O, oğruları gizlədib.

Bilirdi ki, Dərəviyonli və Rayoni dayanmayacaqlar. Bilirdi ki, onun nəslini axtaracaqlar.

Və qaralamanı qoyub. Bizim üçün.

Biz — mən və Nəsibə — onları Londona, kitab dükanına cəlb edək. Saat 15:00-da.

Və Herr Krantsın hələ dünən çağırdığı Skotlend-Yard polisi onları cinayət başında tutsun. «Surət»i oğurlamaq cəhdi zamanı.

Dəlil — qaralama — isə Halle-də gizlədilib. Çünki London — icra şəhəridir. Halle isə — niyyət və həqiqət şəhəri.

Dəftərin şəklini çəkdim. Nəsibəyə göndərdim. Rəfə toxunma. Get. Onlar artıq oradadırlar.

14:59. London.

Nəsibə 12-ci rəfdən uzaqlaşdı.

15:00.

Mağazaya ikisi girdi. Ucaboy, daz — Vüqar Abışev Rayoni. Və alçaqboy, o da daz və saçları ağ, əsa ilə, qızıl çərçivəli eynəkdə — Salhab Məmmədov Dərəviyonli. 88 yaş. Amma diri. Şər kimi.

— Haradadır? — Dərəviyonli rəfə yaxınlaşdı. — 12-ci, 3-cü sıra.

Əlini uzatdı. Boş.

— Sən! — Nəsibəyə tərəf çevrildi. — Sən götürdün!

— Mən yox, — Nəsibə gülümsədi. Və telefonu göstərdi. Ekranda — mən. Halle-dən. Əlimdə dəftər. — O.

Elə bu an onlar girdilər. Skotlend-Yard. Onlarla birlikdə — Eran Müdr Del Efru. Kəpənəksiz. Əlində İnterpol vəsiqəsi.

— Salhab Məmmədov Dərəviyonli, Vüqar Abışev Rayoni, həbs olunmusunuz. Mədəni sərvətləri oğurlamağa cəhd. Əlqərəz. 88 ildir işlənmədə.

Dərəviyonli güldü. Dəhşətli.

— Hansı oğurluq? Şəkil yoxdur! Bu surətdir! Boş şeydir!

— Bilirik, — Del Efru ona yaxınlaşdı. — Salhabi Məmmədi bizə bildirmişdi. 1938-ci ildə. Həbsdən əvvəl. O bizim üçün işləyirdi. Siz isə — özünüz üçün. 88 il.

O, Nəsibəyə döndü.

— Şahəri, teatra görə bağışla. Anan, müstəntiq Əlizadə, xəbərdardır. «Cild» əməliyyatı bağlandı.

Nəsibə elə orada yerə oturdu. Kitabların arasında.

— Bəs… bəs müəllim? Siz ki tarixçisiniz!

— Tarixçi. Və mayor. — Del Efru göz vurdu. — Tarix detektiv üçün ən yaxşı örtükdür.

---

Fəsil 5. Epiloq. Bakı

Bir həftə sonra qayıtdıq.

«Qızıl zal»da indi yeni ekspozisiya asılmışdı. «Zaman lenti». Mərkəzdə — Halle-dən olan həmin qara-qırmızı lent. Şüşənin altında. Yanında — qaralama-dəftər. Və foto: mən və Nəsibə Londonda, Tauerin yanında.

Direktor Faina İmanuili bizi cərgədə qucaqladı.

— «Həddindən artıq maraqlı olduğunuza görə» — təşəkkür, — dedi. — Nazirlikdən. Və İnterpoldan.

Tədris işləri üzrə müavin Eminio Salhabi sonra yaxınlaşdı. Səssizcə. Eynəyini çıxartdı. Həmin. Qızılı. Vitrinə qoydu. Lentin yanına.

— Baba, — dedi. — O gözlədi. Siz — sonunu yazdınız.

Müəllim Caf şkafdan olan vərəqi bizə qaytardı. Həmin. Qaralamanın qaralaması.

— Zibildən tapdım, — mızıldandı. — Dərəviyonli atmışdı. Lazım olmadı.

Vərəqdə, sxemin altında qeyd vardı. Xırda. Karandaşla. Nənəm Sevilin xətti ilə:

*«Nərgiz, bunu oxuyursansa — deməli, tapmısan. Deməli, sən — Qvinsən. Deməli, hər şey boşuna deyildi.

P.S. Londonda Tauerin yanında fish and chips yemə. Bahadır. Boro-marketə get.

Nənə».*

Biz Nəsibə ilə güldük. Gözlərimizdən yaş gələnə qədər.

Cinayəti Bakıda fikirləşdilər.

Halle-də yazdılar.

Londonda icra etməyə çalışdılar.

Dəlil — qaralama — isə Halle-də gizlədilmişdi. Həqiqət şəhərində.

Çünki həqiqət, kitab kimi, onu yandırmayacaqları yerdə saxlanmalıdır.

Bəs biz? Biz sadəcə fəsli yazıb bitirdik.

Sonuncunu.

Salhabi Məmmədinin işində.

Və birincini — özümüzdə.

Son.

---

Bonus:

Nəticədə nə oldu:

Cinayət: Serebryakovanın «Naməlum qadının portreti» əsərinin oğurlanması. Dərəviyonli və Rayoni tərəfindən Bakıda fikirləşilib.

Qaralama: 1938-ci ildə Salhabi Məmmədi tərəfindən yazılıb. O, oğurluğu səhnələşdirib ki, 88 il sonra caniləri tələyə salsın.

Halle: Qaralama-dəlilin saxlandığı yer. Nərgizin lentdəki təlimatı aldığı yer.

London: Tələnin icra olunduğu yer. Şəkil orada yox idi. Polis var idi.

Dəlil: Qaralama-dəftər. «Yalan danışmadıqları şəhər» olduğu üçün Halle-də gizlədilib.

Razvyazka: Canilər həbs olunub. Müəllimlər — örtük altında. Qızlar — qəhrəman.

Silsilə ilə əlaqə: Lent, əlcək, Salhabi, eynək, «Qızıl zal» — hər şey «Dəlillər üçün lent»lə qapanır.