Uşaqlar üçün Maliyyənin Arxitekturası

Глава 1

Uşaqlar üçün Maliyyənin Arxitekturası

Maliyyə memarlığı uşaqlar üçün

Sən hüquqşünas deyilsən, memarsan. Ölkələrin çertyojlarını öyrənirsən.

---

SƏVİYYƏ 1: Pul əslində nədir

Mövzu: Pul dövlətin razılaşması və vədi kimi

1. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası, maddə 19

Tapşırıq: 2024-2026 xəbərlərində AR dövlətinin manatın «vədini pozduğu» 1 halı tap. İpucu: «inflyasiya», «devalvasiya» sözlərini axtar. Manatda vaxtını saxlayan insanlara nə oldu?

2. Bank of England Act 1998, Böyük Britaniya

Bank of England inflyasiyanı 2% ətrafında saxlamalıdır.

Tapşırıq: Təsəvvür et, 100 funtunu döşəyin altında saxlayırsan. Bank öhdəliyini yerinə yetirməsə və inflyasiya 10% olsa, 1 ildə nə qədər «dondurulmuş vaxt» itirdin? Bunu əriyən buz kimi çək.

3. Grundgesetz, maddə 73, Almaniya

Pul və valyuta Federasiyanın müstəsna səlahiyyətidir.

Tapşırıq: Niyə Almaniyada Münhendə öz «Bavariya avronu» çap etmək olmaz? Bu pula inamı necə qoruyur? Hər şəhər öz valyutasını çap etsə nə baş verər?

4. Türkiyə Konstitusiyası, maddə 167

Dövlət pulun və kreditin sabitliyini təmin etmək üçün tədbirlər görür.

Tapşırıq «Birja 2024-2026» oyunu üçün: Türkiyə Mərkəzi Bankının faizi artırdığı xəbəri tap. Bu lirəyə necə təsir etdi? Bu «vədin güclənməsi»dir, yoxsa «zəifləməsi»?

5. «Mərkəzi Bank haqqında» AR Qanunu

MB-nin əsas məqsədi qiymət sabitliyidir.

Tapşırıq: Sən MB-nin direktorusan. İnflyasiya 20%. Qanunu yerinə yetirmək üçün hansı qərarı verəcəksən? Variantlar: daha çox pul çap etmək, faizi qaldırmaq, heç nə etməmək. İnsanların «balıqqulaqları» üçün nəticəsini izah et.

6. Coinage Act 1971, Böyük Britaniya

Sikkələri korlamaq cinayətdir.

Tapşırıq: Dövlət öz sikkə və əskinaslarını saxtakarlıqdan niyə belə qoruyur? Bunu «Pul = inam» ideyası ilə əlaqələndir. Hamı funta inanmağı dayandırsa iqtisadiyyata nə olar?

---

SƏVİYYƏ 2: Muzdlu və Sahibkar

Mövzu: Aktivlər, vergilər və əmək münasibətləri

1. AR Əmək Məcəlləsi, maddə 9

İşçinin əmək haqqı almaq hüququ var.

Tapşırıq: Muzdlu vaxtını satır. Hesabla: AR-da norma həftədə 40 saatdır. Saatı 5 manatdırsa, muzdlu 1 ildə neçə saat həyat satacaq? 3 dəzgahı 24/7 işləyən sahibkar isə neçə «saat» alıb?

2. Companies Act 2006, Böyük Britaniya

Səhm şirkətdə paydır.

Tapşırıq: Shell-dən 1 səhm aldın. Shell-in hesabatında neçə nəfər işlədiyini tap. İndi onların vaxtının hansı hissəsini «aldın»? Bu Sahibkar məntiqidir.

3. Bürgerliches Gesetzbuch, §611, Almaniya

Əmək müqaviləsi işin ödənişlə dəyişdirilməsidir.

Tapşırıq: Alman qanununa görə «muzdlu» ilə «sahibkar»ın əsas hüquqi fərqi nədir? Kimdə müqavilə var, kimdə GmbH-da pay?

4. AR Vergi Məcəlləsi, maddə 101

Əmək haqqı gəliri 25%-ə qədər, dividend gəliri 10% vergiyə cəlb olunur.

Tapşırıq: Muzdlu 10000 manat maaş aldı. Sahibkar 10000 manat dividend aldı. Vergidən sonra hər kəsdə nə qədər qalacaq? Dövlət «vaxt satışını» və «aktiv gəlirini» niyə fərqli vergiyə cəlb edir?

5. Income Tax Act 2007, Böyük Britaniya

«Unearned income» — qazanılmamış gəlir anlayışı var.

Tapşırıq: Qanundan 3 «unearned income» nümunəsi tap. Dostuna izah et ki, Sahibkar niyə məhz belə gəlirin ovundadır.

6. Türk Ticaret Kanunu, maddə 124, Türkiyə

Şirkət ayrı şəxsdir.

Tapşırıq: Sahibkar niyə MMC açır, fiziki şəxs kimi işləmir? İpucu: «məhdud məsuliyyət»i oxu. Bu onun şəxsi vaxtını və pulunu necə qoruyur?

---

SƏVİYYƏ 3: Mürəkkəb faizin sehri

Mövzu: Kreditlər, əmanətlər və vaxtın əsas resurs kimi

1. «Banklar haqqında» AR Qanunu, maddə 32

Bank kredit üzrə tam illik faiz dərəcəsini göstərməlidir.

Tapşırıq: Sənin 14 yaşın var. Bank «cəmi ayda 2%» təklif edir. Bu dürüstdür? Mürəkkəb faizlə illik nə qədər edir hesabla: 1.02^12 = ? Bu yuxarı, yoxsa aşağı gedən eskalatordur?

2. Consumer Credit Act 1974, Böyük Britaniya

Qanun «sələmçilikdən» qoruyur.

Tapşırıq: Qanunda APR nədir tap. Dövlət bankları APR-i iri hərflərlə yazmağa niyə məcbur edir? Bu fəsildəki «aşağı eskalator» ilə necə bağlıdır?

3. BGB, §488, Almaniya. Darlehensvertrag

Faiz — puldan istifadə vaxtının haqqıdır.

Tapşırıq: 1000 avro götürdün, 12% ilə 30 illik. Sadə faizlə 4600 avro qaytaracaqsan. Bank «annuiteti» ilə necə? Kalkulyatordan istifadə et. Mürəkkəb faiz nə qədər bahadır? Bu sənin gələcək 30 ilinin qiymətidir.

4. «İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında» Türkiyə Qanunu, maddə 38

Kredit müqaviləsində xırda şriftlə bəndlər qadağandır.

Tapşırıq: «Birja 2024-2026» oyunu. MB-nin bankı gizli komissiyalara görə cərimələdiyi xəbəri tap. Mürəkkəb faizi gizlətmək niyə qeyri-etikdir? Bu vaxt oğurluğudur?

5. AR Mülki Məcəlləsi, maddə 449

Əmanət — sən banka borc verirsən.

Tapşırıq: Bank əmanətə 8% verir. İnflyasiya 10%. Qanuna görə pulunu alacaqsan. Bəs iqtisadiyyata görə? Eskalatorda yuxarı, yoxsa aşağı gedirsən? Real dərəcəni hesabla: 8% - 10% = ?

6. Pre-Action Protocol for Debt Claims, Böyük Britaniya

Məhkəmədən əvvəl bank sənə ödəmək şansı verməlidir.

Tapşırıq: Qanun borclunu belə niyə qoruyur? Bunu fəsildəki kapital etikası ilə əlaqələndir. Pul — gücləndiricidir. Bəs qanun pullu pis insanlar üçün əyləcdir?

---

SƏVİYYƏ 4: Vençur, IPO və zavodlar

Mövzu: Şirkətlər qanuna görə necə yaranır

1. «Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı haqqında» AR Qanunu

MMC yaratmaq üçün nizamnamə və direktor lazımdır.

Tapşırıq: Sən və dostun qarajdasınız. Siz «Stiv və Voz»sunuz. AR qanununa görə şirkətinizin nizamnaməsinin 3 bəndini tərtib edin. Direktor kim olacaq? Bu illüstrasiyadan Addım 1-dir.

2. Companies Act 2006, Part 17, Böyük Britaniya

Şirkət yeni səhmlər buraxa bilər.

Tapşırıq: Sizin «qaraj» startapınız 100 000 funt dəyərindədir. Vençur investor 30% üçün 50 000 funt verir. İndi bütün şirkət neçəyədir? 50000 / 0.3 = ? Bu «vençur»dur — gələcəyi almaq.

3. Aktiengesetz, §2, Almaniya

Səhmdar cəmiyyət AG IPO üçün yaradılır.

Tapşırıq: Alman qanununa görə GmbH ilə AG fərqi nədir? Niyə Volkswagen kimi nəhəng zavodlar AG-dir? İpucu: AG səhmlərini birjada hamıya sata bilər.

4. Sermaye Piyasası Kanunu, Türkiyə

IPO-nu Kapital Bazarı Şurası tənzimləyir.

Tapşırıq: Dövlət niyə hər şirkətə birjaya çıxmağa icazə vermir? Qanunda IPO üçün 2 tələb tap. Bu, səhm alacaq «muzdluları» necə qoruyur?

5. «Qiymətli kağızlar bazarı haqqında» AR Qanunu, maddə 4

Səhm mənfəətin bir hissəsinə hüququ təsdiq edir.

Tapşırıq: Birjada SOCAR səhmi aldın. Qanuna görə nəyə haqqın var? 1. Səs vermək. 2. Dividend almaq. 3. Hər şey bağlansa, zavodun bir hissəsi. Sən Sahibkar oldun.

6. Financial Services and Markets Act 2000, Böyük Britaniya

Bazar manipulyasiyası cinayətdir.

Tapşırıq: «Birja» oyunu. Apple-ın pis iPhone-u barədə şayiə yaydın ki, səhmlər düşsün və sən ucuz alasan. Hansı qanunu pozdun? Birjada inam niyə puldan vacibdir?

---

SƏVİYYƏ 5: Ailə büdcəsi ölkə kimi

Mövzu: Qanunlarda xərclər, investisiyalar və borc

1. AR Konstitusiyası, maddə 109

Prezident büdcəni Milli Məclisə təqdim edir.

Tapşırıq: Ölkənin büdcəsi = ailənin büdcəsi. AR-ın 2025 büdcəsini tap. «Yeyib-içməyə»: sosial xərclərə neçə % gedir? «İnvestisiyalara»: yollar, məktəblər neçə %? «Təhlükəsizliyə»: ordu neçə %? Ailən üçün belə büdcəni təsdiq edərdin?

2. Budget Responsibility and National Audit Act 2011, Böyük Britaniya

Xəzinədarlıq borcu idarə etməlidir.

Tapşırıq: Dövlət borcu — ölkənin «kredit kartı»dır. Ölkə «yeyib-içməyə» qazandığından çox xərcləsə, borcu kim qaytaracaq? «Sahibkar vs Muzdlu» ideyası ilə əlaqələndir. Muzdlu ölkədir, yoxsa sahibkar ölkə?

3. Grundgesetz, maddə 115, Almaniya «Borc əyləci»

Dövlət demək olar ki, yeni borc götürə bilməz.

Tapşırıq: Almanlar bunu Konstitusiyaya niyə yazdı? «Borc əyləci» ölkəni 50%-i «İnvestisiyalara», «Yeyib-içməyə» yox, xərcləməyə necə məcbur edir? Bunu öz qubarana tətbiq et.

4. «Dövlət borcunun idarə edilməsi haqqında» Türkiyə Qanunu, №4749

Borc yalnız investisiyalara götürülə bilər.

Tapşırıq: Bu ölkə səviyyəsində kapital etikasıdır. Atəşfəşanlığa borc götürmək qanuna görə niyə pisdir, körpü tikintisinə borc götürmək yaxşıdır? Ailədən nümunə gətir.

5. AR Vergi Məcəlləsi, maddə 30

Vətəndaşlar vergi ödəməyə borcludur.

Tapşırıq: Vergilər — sxemimizdəki «Təhlükəsizlik» üçün ödənişdir: ordu, polis, məktəblər. Hesabla: atanın maaşı 2000 manatdırsa, ildə ümumi «Təhlükəsizliyə» nə qədər verir? Sahibkar niyə daha çox vergi ödəyir, amma şikayətlənmir?

6. AR Cinayət-Prosessual Məcəlləsi, maddə 178

Dövlət əmlakının israfı cinayətdir.

Tapşırıq: Dövlət şirkətinin direktoru pulu yeni dəzgah yerinə yaxtaya xərclədi. Sxemimizə görə o, «İnvestisiya» yerinə «Yeyib-içməyə» xərclədi. Hansı maddəni pozdu? Sahibkar üçün «kapital etikası» niyə sadəcə sözlər deyil, Cinayət Məcəlləsidir?

---

Necə etməli: Həftədə 1 tapşırıq götür. Qanunun mətnini google-la. Əzbərləmək lazım deyil. Məntiqi anlamaq lazımdır.

Sahibkar təkcə pulun qaydalarını yox, dövlətlərin oynadığı qaydaları da bilir.

---

CAVABLAR «UŞAQLAR ÜÇÜN MALİYYƏ MEMARLIĞI» TAPŞIRIQLARINA

Vacib: Hər səviyyəni 6 tapşırıqla təhlil edirik. Bu hüquqi məsləhət deyil. Bu, qanunların məntiqini anlamaq üçün tədris nümunələridir. Real işlər üçün böyüklər və hüquqşünas lazımdır.

SƏVİYYƏ 1 CAVABLARI:

Manat inflyasiyası: 2023-2024 nümunəsi. Dövlət Statistika Komitəsinə görə inflyasiya ∼8-10% idi. Bu, manatın «vədinin» zəifləməsi deməkdir. 2023-də 100 manata 10 kq ət alırdınsa, 1 ildən sonra həmin 100 manata ancaq 9 kq alacaqsan. Manatda «dondurulmuş vaxt» saxlayanlar 10% alıcılıq qabiliyyəti itirdi. Buna görə AR MB maddə 19-u yerinə yetirmək üçün uçot dərəcəsini qaldırırdı.

10% inflyasiya: 100 funt 1 ildən sonra bugünkü 90 funt qədər alacaq. 10 funt «dondurulmuş vaxt» itirdin. Bu, 10 kq buzundan ildə 1 kq əriməsi kimidir. Qanun Bank of England-ı bunu 2% səviyyəsində saxlamağa məcbur edir.

«Bavariya avrosu» yoxdur: Hər torpaq öz pulunu çap etsə, inam çökər. Berlində heç kim «Bavariya avrosunu» qəbul etməz. Bu bizi «barter zənciri»nə qaytarar. Vahid valyuta = 83 milyon insan üçün vahid razılaşma. Federasiya 1 avronun Münhendə = Hamburqda 1 avro olmasına zəmanət verir.

Türkiyə MB faizi: 2023-2025-də MB faizi 50%-ə qaldırdı. Faiz artanda kreditlər bahalaşır, insanlar az xərcləyir, iqtisadiyyatda pul azalır. Bu lirənin «vədinin güclənməsi»dir. Məqsəd inflyasiyanı dayandırmaq. Faiz artımından sonra lirə dollara qarşı kəskin düşməyi dayandırır.

20% inflyasiyada qərar: Daha çox pul çap etmək = inflyasiya 40% olar. Bu qanunu pozmaqdır. Heç nə etməmək = qanunu pozmaq. Düzgün qərar: uçot dərəcəsini qaldırmaq. Bahalı kredit → tələb azalır → qiymətlər yavaş artır.

Saxtakarlığa cəza: Saxta pul = yalançı vəd. Bazara 1 milyon saxta funt girsə, eyni mal üçün daha çox «balıqqulaq» yarışar. Qiymətlər qalxar. Dürüst yığanlar əziyyət çəkər. İnam — pulun təməlidir. Qanun bu təməli qoruyur.

SƏVİYYƏ 2 CAVABLARI:

Muzdlu: 40 saat × 52 həftə = 2080 saat/il satır. Sahibkar: 3 × 24 × 365 = 26 280 saat/il «alıb». Muzdlunun tavanı 24 saatdır. Sahibkarın tavanı yoxdur.

Shell-də ∼90 000 işçi. 1 səhm / 7.5 mlrd = 0.000012 insan payı. Amma 1 mln insan 1 səhm alsa, birlikdə 12 000 işçinin vaxtını «alıblar».

Muzdlu şəxsən işləməyə borcludur — vaxtını satır. GmbH payçısının işləmək öhdəliyi yoxdur. O dəzgahın, ofisin sahibidir.

Muzdlu: 10 000 - 25% = 7 500. Sahibkar: 10 000 - 10% = 9 000. Dövlət riski stimullaşdırmaq üçün dividendi az vergiyə cəlb edir.

3 nümunə: 1. Dividendlər. 2. Kirayə haqqı. 3. Əmanət faizi. Ümumi: 8 saat gününü satmadan gəlir. Sahibkar bunları ovlayır.

MMC «məhdud məsuliyyət» deməkdir. MMC 1 mln borc götürüb batsa, sahibkarın şəxsi evi-maşını getməz. Fiziki şəxs olsaydı, bütün əmlakı ilə cavab verərdi. MMC — «skafandr»dır.

SƏVİYYƏ 3 CAVABLARI:

1.02^12 = 1.2682. Bu 26.8% illikdir. Bank 26.8% APR yazmalıdır. «Ayda 2%» — çox sürətli aşağı eskalatordur.

APR = Annual Percentage Rate. Kreditin bütün komissiyalarla tam illik dəyəri. Dövlət «eskalatoru» dərhal göstərmək üçün iri yazmağa məcbur edir.

Sadə faizlə 4600 avro olardı. Annuitetlə real ödəniş ∼12 034 avro. Fərq 3 dəfə. Bu, banka satdığın 30 ilin qiymətidir.

Bu vaxt oğurluğudur. İnsan 1 il gələcəyini satdığını düşünürdü, gizli komissiyaya görə 3 il satdığı çıxdı.

Real dərəcə = 8% - 10% = -2%. 100 manat qoydun, ildə 108 oldu, amma alıcılıq qabiliyyəti 98 manatlıqdır. -2% ilə aşağı eskalatordasan.

Məqsəd insanı öldürmək yox, pulu qaytarmaqdır. Borclunu küncə sıxsan, müflis olar, bank heç nə almaz. Qanun bankı sərt, amma qəddar olmamağa məcbur edir.

SƏVİYYƏ 4 CAVABLARI:

Nizamnamənin 3 bəndi: 1. Ad: «Qaraj Kompüterləri MMC». 2. Məqsəd: fərdi kompüter yığımı və satışı. 3. Nizamnamə kapitalı: 100 manat, Stivin payı 51%, Vozun 49%. Direktor: Stiv.

İnvestor 30% üçün 50 000 verdi. Deməli 100% = 50 000 / 0.3 = 166 666 funt. Vençur — gələcəyə inamı almaqdır.

GmbH paylarını küçədə hamıya sata bilməzsən. AG səhmlərini birjada minlərlə insana sata bilər. Volkswagen zavodunu tikmək üçün bütün Almaniyanın pulunu yığmaq lazımdır. Bunu yalnız AG IPO ilə edə bilər.

2 tələb: 1. Şirkət ən azı 3 il işləməli və mənfəət göstərməlidir. 2. Auditdən keçməli və maliyyəni açıqlamalıdır. Bu, pensiya yığan «muzdluları» «qaraj» səhmi almaqdan qoruyur.

Hüquqların: 1. Vacib məsələlərdə səs vermək. 2. Dividend almaq. 3. SOCAR bağlansa, borclar ödənəndən sonra zavodların satışından pay almaq.

«Market Manipulation» maddəsini pozdun. Cəza — cərimə və həbs. İnamsız birja ölər. Zavodlar tikilməz. Qanun inamı qoruyur.

SƏVİYYƏ 5 CAVABLARI:

Təxmini struktur: 40% — Sosial «Yeyib-içmə». 15% — «Təhlükəsizlik». 45% — «İnvestisiyalar». Nəticə: AR «Sahibkar» dövlətdir. 10 ildən sonra zəngin olmaq üçün yarısını investisiyaya xərcləyir.

Borcu gələcək vergi ödəyiciləri, yəni uşaqlar qaytaracaq. Əgər ölkə «Yeyib-içməyə» borc götürürsə, «muzdlu ölkə»dir. AES-ə borc götürürsə, «sahibkar ölkə»dir.

Almanlar 2 müharibə və hiperinflyasiyadan sonra bunu yazdı. «Borc əyləci» siyasətçilərə seçki üçün «Yeyib-içməyə» borc götürməyi qadağan edir.

Atəşfəşanlıq 10 dəqiqəyə yandı. 1 ildən sonra faydası sıfırdır. Körpü 50 il ödəniş gətirəcək və ticarəti inkişaf etdirəcək. Qanun dövləti Sahibkar kimi düşünməyə məcbur edir.

2000 × 12 = 24 000/il. Gəlir vergisi ∼14% + sosial 3% = ∼17%. 24 000 × 0.17 = 4 080 manat/il «Təhlükəsizliyə». Sahibkar 100 000 qazanırsa 17 000 verir. Şikayət etmir, çünki bu vergilərə zavoduna yol çəkildi.

Maddə 178 «Mənimsəmə və ya israfetmə»ni pozdu. Kapital — gücləndiricidir. Oğurladınsa, Sahibkar deyilsən, quldursan. Quldurlar oturur. Ona görə «kapital etikası» Cinayət Məcəlləsidir.

Yekun: 4 ölkənin qanunları — böyük oyunun qaydalarıdır. Muzdlu onlardan qorxur. Sahibkar onları öyrənir və tikmək üçün istifadə edir. İndi səndə xəritə var.

---

FƏSİL 1 ÜÇÜN TESTLƏR: «UŞAQLAR ÜÇÜN MALİYYƏ MEMARLIĞI»

10 seçim sualı + 5 hesablama + 3 açıq sual. Oyunun qaydalarını başa düşdüyünü yoxla.

HİSSƏ 1: 1 düzgün cavab seç

1 ball hər biri. Maksimum 10 bal.

Fəsildəki tərifə görə pul nədir?

A. Bankdakı qızıl və gümüş

B. Dondurulmuş vaxt və başqasının inamı

C. Dövlətin çap etdiyi kağızlar

D. Dondurmaya xərclənən şey

«Muzdlu» ilə «Sahibkar»ın əsas fərqi nədir?

A. Muzdlu işləyir, Sahibkar dincəlir

B. Muzdlu öz vaxtını satır, Sahibkar başqasının vaxtını və aktivləri alır

C. Sahibkarın startda daha çox pulu var

D. Muzdlu pisdir, Sahibkar yaxşıdır

100 manatı 10% illik mürəkkəb faizlə qoydun. 2 ildən sonra nə qədər olacaq?

A. 120 manat

B. 110 manat

C. 121 manat

D. 200 manat

IPO nədir?

A. Apple-dan yeni iPhone

B. Şirkətin səhmlərini ilk dəfə birjada hamıya satması

C. Şirkətin bankdan götürdüyü kredit

D. Qarajlara dövlət dəstəyi proqramı

Fəsilə görə ailə büdcəsinin hansı hissəsi «İnvestisiyalar»a aiddir?

A. Yeni televizoru kreditlə almaq

B. Kommunal ödənişlər

C. Səhm və ya proqramlaşdırma kursu almaq

D. Tətilə getmək

Mürəkkəb faizi niyə «eskalator» adlandırırlar?

A. Çünki yalnız ticarət mərkəzlərində işləyir

B. Çünki aktivlərdə həmişə yuxarı, borclarda həmişə aşağı gedir

C. Çünki Eynşteyn metronu sevirdi

D. Çünki faizlər yavaş artır

Vençur investor qaraj şirkətinə 30% üçün 50 000 dollar verdi. O nə aldı?

A. 1 ildən sonra zəmanətli mənfəət

B. Qarajdakı gələcək dəzgah və masaların 30%-i

C. Riskin 30%-i və bütün şirkətin gələcəyinin 30%-i

D. Şirkəti idarə etmək hüququ

Ölkədə inflyasiya 2022-ci ildə Türkiyədəki kimi 85% olsa, pullara nə olar?

A. Heç nə, 100 lirə = 100 lirə

B. Lirənin «vədi» 85% zəifləyər. Daha az şey almaq olar

C. Hamı varlanar

D. Dövlət 85% əlavə ödəyər

Kapital etikası nə deməkdir:

A. Pul — şərdir

B. Pul nə qədər çoxdursa, insan o qədər yaxşıdır

C. Kapital çəkicdir. Sənin necə olduğunu gücləndirir

D. Varlı olmaq ayıbdır

«Birja 2024-2026» oyununun məqsədi:

A. Hansı səhmin qalxacağını tapıb varlanmaq

B. Xəbərlərin, zavodların və qanunların şirkət qiymətinə necə təsir etdiyini anlamaq

C. Sinif yoldaşlarını udmaq

D. Hər gün ticarət etməyi öyrənmək

HİSSƏ 2: MƏSƏLƏLƏRİ HƏLL ET

Hər biri 2 bal. Maksimum 10 bal. Hesablamanı göstər.

Mürəkkəb faiz. 12 yaşın var. 5 000 manatı 12% illiklə hesaba qoyursan. Əlavə etmirsən. 18 yaşında səndə nə qədər olacaq? Düstur: Məbləğ × 1.12^6

Kredit. Bank 30 illiyə 12% ilə 1 000 000 manat verir. «Sadə faiz»lə artıq ödəniş 3 600 000 olardı. Bank kalkulyatoru ilə real artıq ödəniş 3 602 519. Niyə? Bank səndən 30 illiyinə nə «alır»?

Muzdlu vs Sahibkar. Muzdlu ayda 800 manat qazanır və 800 xərcləyir. Sahibkar 10 000 manata dəzgah alır, ayda təmiz 400 manat gətirir. Dəzgah neçə aya özünü doğruldar? Ondan sonra kimin gəliri yüksəkdir?

İnflyasiya. Telefon 1 000 manat idi. 1 ildən sonra inflyasiya 10%. Qiymət inflyasiya qədər artsa, neçəyə olacaq? Maaşın artmasa, neçə «saat həyat» itirdin?

Büdcə. Ailənin gəliri 3 000 manat. Sahibkar büdcəsi: 20% Yeyib-içmə, 30% Təhlükəsizlik, 50% İnvestisiya. İnvestisiyaya neçə manat gedir? Bəs Muzdlu büdcəsi 95% Yeyib-içmədirsə, İnvestisiyaya nə qədər gedir?

HİSSƏ 3: ÖZ SÖZLƏRİNLƏ İZAH ET

Hər biri 3 bal. Maksimum 9 bal. Əsas məntiqdir, əzbər cümlə yox.

Balıqqulaq və manat. Fəsildəki balıqqulaq nümunəsi ilə izah et ki, niyə 100 manat puldur, 100 konfet kağızı deyil. Bu izahda əsas söz hansıdır?

Maşın niyə çox vaxt aktiv deyil? Qaydadan istifadə et: «Aktiv cibinə pul qoyur. Passiv çıxarır». Atanın maşını nümunəsində illik hesabla: sığorta, benzin, vergi, qiymət itkisi. Pul gətirir?

Aşağı eskalator. Dostun yeni oyun PC üçün «cəmi ayda 3%» kredit götürdü. Ona izah et ki, niyə bu «aşağı eskalator»dur. İllik neçə faiz olduğunu hesabla: 1.03^12 = ? Bank ondan nə alır?

---

CAVABLAR VƏ QİYMƏTLƏNDİRMƏ KRİTERİYALARI

HİSSƏ 1:

1-B, 2-B, 3-C, 4-B, 5-C, 6-B, 7-C, 8-B, 9-C, 10-B

HİSSƏ 2:

5000 × 1.9738 = 9 869 manat. Vaxtın 6 il işlədi.

Bank sənin gələcək 30 il həyatını mürəkkəb faizlə alır. Annuitet hər ay qalıq borca faiz hesablayır.

10 000 / 400 = 25 ay. 25 aydan sonra Sahibkarın gəliri 400 manat, Muzdlunun 0-dır, işləməsə.

Telefon 1 100 manat olacaq. Maaş eynidirsə, 10% alıcılıq qabiliyyəti itirdin. Onu almaq üçün 10% çox işləməlisən.

Sahibkar: 3 000 × 0.5 = 1 500 manat İnvestisiyaya. Muzdlu: 3 000 × 0.05 = 150 manat. Fərq 10 dəfə.

HİSSƏ 3: CAVABDA NƏ GÖZLƏYİRİK

Əsas söz: Razılaşma və ya İnam. Ölkədə hamı razılaşıb ki, manat dəyərlidir. Konfet kağızına heç kim inanmır. Ona görə manata çörək verirlər, kağıza yox.

Maşın pul çıxarır: sığorta 1000, benzin 1200, vergi 200, qiymət itkisi 3000 = ildə 5400. Gəlir 0. Deməli, fəsil qaydasına görə — passivdir. Ancaq müştəri daşıyıb ildən 5400+ gətirsə, aktiv olar.

1.03^12 = 42.57% illik. Bank onun gələcək 3-4 il vaxtını alır. PC 3 ildən sonra qiymətinin 10%-nə düşəcək, borc isə