Абай Гэсэр хаан(Халха хэл дээр)

Глава 1

Би өлгөөнд хэвтэж байтал, дээр минь хав хар далавчаа дэлгэж, хошуугаа ангайгаад яах аргагүй намайг залгих гэж буй аварга том хэрээ зогсож байв. Тэр шувуу надаас тав дахин том бөгөөд намайг идэхээр улайран дайрч байлаа. Санаа зовох цаг байсангүй. Би түүний хошууг хоёр гараараа шүүрч аваад амсарыг нь цуу татчихлаа. Хар шувууны халуун цус намайг нэвт норгоход би шээсээ асгачихав. Айсандаа биш, зүгээр л энэ нялх биеэ хараахан захирч сураагүй байсандаа тэр. Тийм ээ, би нялх хүү. Би хоёрхон хоногтой.

Би аварга том хошууны хоёр талыг нялх гараараа атгасаар байтал одоо л хашхираан, хөлийн чимээ сонсогдож эхлэв. Сум исгэрч, хэрээний биеийг нэвтлэн биднийг газарт урвуулж унагаалаа. Хүчтэй гар намайг шүүрэн авч, дээш хөөргөв. Цусаар норсон хошуу гулсаж байсан ч би тавьсангүй. Өөр хэн нэгэн хэрээг татаж зайлуулах гэж оролдоод, бид бүгд дээр дээрээсээ унан, овоорсон өд сөд, буртаг дунд ойчлоо.

Хоёр хүний дуу хоолой сонсогдов: нэг нь хэрээг татаж буй өвгөн, нөгөөх нь намайг тэвэрсэн эмэгтэйнх байлаа. Тэд буриад хэлний эртний аялгаар ярилцах аж. Тэд намайг «хүү минь» гэж дуудав. Би бүгдийг шууд ойлгож байсан ч хэл ам эвлэхгүй, үг гарахгүй байлаа. Энэ бол миний ээж.

Эцэг эх маань хоорондоо маргалдсаар намайг хэрээнээс салгаж авлаа. — Чи юундэ ингэж хамаа намаагүй зүтгүүлж татаад байгаа юм?! — хэмээн эцэг маань уурсан үглэв. — Салхины сэвшээнд ч тогтохгүй уначихмаар байж, чи өөрөө юу вэ, хөгшин эмгэн! — гэж эх маань зөрүүлээд хашхирлаа. Тийм ээ, миний эцэг эх хөгширсөн, дөч гаруй настай хүмүүс байв.

Тэмцлээс сэргэж, тэд над руу, хэрээний урагдсан хошуу руу удаан ширтэв. Гэнэт хөгшин өвгөн өвдөг сөхрөн миний төлөө залбирч, тарни уншиж эхлэв. Мэдрэмжгүй эх маань ухаан орж, нөхрийнхөө хажуугаар өнгөрөн, гэртээ гүйн орж, модон тэвш рүү ус хийж, намайг доош буулгав. «Хүйтэн байна!» гэж би хашхирахыг хүссэн ч чанга дуу гарсангүй, зөвхөн нялх хүүхэд шиг бархирлаа. Би биеэ нэгэнтээ хөдөлгөөд модон тэвшний усыг амархан асгаж орхив. Хөгшин эмэгтэй айсандаа ухасхийн холдов. Тэр нүдээ томруулан «болёоб, болёоб» гэж шивнэнэ. Хөгшин өвгөн над руу мөлхөж ирээд, асгарсан усны шаварт халзан толгойгоо хад уулын бэл мэт хэд хэдэн удаа цохив.

Намайг угааж, дулаацуулахын оронд энэ хоёр маанаг хөгшин юу ч хийж чадахгүй байгаад би дотроо бухимдан хэвтлээ.

Глава 2

Намайг хаанаас энд ийм сонин төрчихөв өө гэж гайхаж байна уу? Энэ ч урт түүх дээ. Би ер нь XXI зуунд боксоор хичээллэдэг залуу хүү явсан бол XX зуунд гучин настай босогч, XIX зуунд хуварга, XVII зуунд харваач байлаа. Би үхэшгүй мөнх бөгөөд дахин дахин төрдөг нэгэн. Уг нь хүн болгон л дахин төрдөг л дөө, ганцхан би л өмнөх бүх төрлөө санаж байдгаараа ялгаатай. Тэгээд энэ шинэ төрөл маань байна. Харин үүнээс өмнөх төрөлдөө би бурхан байлаа. Намайг Бүхэ Бэлигтэ гэдэг. Хурмаста тэнгэрийн дээд бурхны дундах хүү бий.

За, бүгдийг дэс дараагаар нь ярья.

Дээд тивд ч гэсэн бас амгалан тайван байсангүй. Тэндхийн ертөнц хоёр хуваагддаг бөгөөд баруун зүгт 55 тэнгэр, зүүн зүгт 44 тэнгэр аж төрнө. Тэд мөнх насалдаг юм. Ихэнхдээ найр хурим хийж, бие биенийхээ гэрээр зочлон айлчилцгаана. Тэгээд уйдхаараа хоорондоо дайн дэгжээнэ дээ. Тэр дайндаа хэтэрхий улайрсандаа газар дэлхий дээрх дэг журмыг сахиулах үндсэн үүргээ заримдаа таг мартаж орхино. Түүнээс нь болж дэлхий дээр ган зуд, тайгын түймэр гээд хамаг гай гамшиг нүүрлэнэ. Гэхдээ дээд тэнгэрүүдийн хэрүүл тэмцлийг сонирхох хүн байвал энэ тухай дараа тухтай хүүрнэн өгүүлье.

Энэ удаагийн хэрүүлийн алим нь тэдний дундах Сэгээн Сэбдэг гэх хэнд ч хэрэггүй, эзгүй хуурай газар байлаа. Зүүн тэнгэрүүдийн толгойлогч Атай Улааны толгойд юу орчихсон юм, бүү мэд? Баруун бурхдын ахлагч Хурмаста тэнгэр юундаа тэгтлээ хилэгнэв? Үүнийг шүүх нь бидний хэрэг биш. Удалгүй хоёр удирдагч нижигнэтэл халз тулалдаж гарлаа. Газар дэлхий хөдөлж, тэнгэр дуугарч, цахилгаан цахин, галт уулс дэлбэрч байв.

Хурмаста яллаа. Атай Улааныг тас цавчин, тэнгэрээс газарт шидэж орхив. Хурмаста ялалтаа тэмдэглэн найрлалаа.

Удсан ч үгүй, түүний том эгч Манзан Гүрмэ аймшигтай мэдээ дуулгахаар иржээ. Атай Улааны биеийн тасарсан хэсгүүд газарт унахдаа шөлмөс, мангас болон хувирсан байлаа. Тэд дэлхий дээр аймшигт гай зовлон тарьж, хүмүүсийг тарчлааж эхэлжээ. Ард олон ч бурхдад хандан залбирч, газар дэлхий орилоон чарлаанаар дүүрэв.

Хурмаста эхлээд өөрөө газарт бууж, дэг журам тогтоохоор зэхэж байв. Магадгүй өөрийнхөө бурууг ухамсарласан хэрэг байх. Гэвч дээд бурхан өөрөө тийм зүйл хийх нь зохимжгүй тул намайг илгээхээр шийджээ. Тэгээд намайг нэгэн ядуу зүдүү, өтөлж хөгширсөн, хүүхэдгүй айлд төрүүлэхээр зарлиг буулгав. Тэр хоёр хөгшин хүүтэй болохг хэн хүнээс илүү, хамгийн хүчтэйгээр гуйн залбирч байсан юм.

Глава 3

Оройхон тийшээ арай гэж нэг амсхийж, хоёр хөгшин маань намайг угааж арчин, өлгийдөж авлаа. Харин миний хувьд улаан голдоо ортол өлсөж байсан тул яг л зэрлэг амьтан шиг чангаар бархиран, идэж уух зүйл нэхэж гарлаа. Энэ тухайгаа яагаад ч юм бэ, нялх хүүхдийн хийж чаддаг цорын ганц аргаар буюу хамаг чадлаараа чарлан мэдэгдэв.

— Одоохон, хүү минь, одоохон, миний бяцхан баатар, — гэх дуу гэнэт толгой дотор минь хадав. Ээж маань намайг сонсоод байна уу? Намайг ойлгож байна гэж үү? Би ч бас түүнийг сонсож байна! — Хэзээ? — гэж би дотроо асуух гэж оролдов. — Хүлээж бай, малаа нэг эргүүлчихье. Гадаах ажлаа амжуулчихаад ирье. — Үгүй! Яг одоо идмээр байна! — За за, — гээд өвгөндөө хандан чангаар: — Хүү өлсөөд байна гэнэ. Гаднах ажлаа өөрөө аргалж үз, — гэж ээж маань хэлэв. Эцэг маань ч үгийг нь ухан толгой дохиод, эхнэр рүүгээ нэг, над руу нэг инээмсэглэчихээд гэрээс гарав.

Сүүгээр бялхсан чинэрсэн хөхийг нь би дороо л сорж шавхаж орхилоо. Цадсан уушиг минь тэнийж, бие уужран, би зүүрмэглэн унтлаа.

Сэрлээ. Тас харанхуй. Улаан голдоо ортол өлсөж байна. Ээжийн хөхөнд сүү бараг үлдсэнгүй, ганц нэг дусал сорсон нь улам л хорхой хөдөлгөнө. Яах вэ? Тогоонд байгаа хүйтэн махнаас мөлжих гэсэн ч даанч шүд алга. Дөнгөж хоёрхон хонож буй биеэрээ дэмий эрсдэх хэрэггүй гэж бодов. Ходоодоо хямраагаад яах вэ.

Хөлөө нугалан хөрвөөж, dөрвөн хөллөн бослоо. Би ердөө хоёрхон хоногтой нялх амьтан биш, аль хэдийн хоёр сартай хүүхэд шиг томорчихсоноо гэнэт анзаарав. Гайхамшиг гэж үү? Үүнд юуных нь гайхамшиг байх вэ, би тэнгэри юм уу, үгүй юм уу? Голомтоос холдон, гэрээс мөлхөж гарлаа.

Орой гадаа хонь, хурганууд байхыг харсан юм. Хонь хашиж тусгаарласан хашаа руу мөлхөж хүрэв. Саалийн арваад эм хонь надаас сүрдсэн үү, ямар ч эсэргүүцэлгүй сүүгээ хөхүүллээ. Сая нэг юм цадаж, хонины хэвтэш дунд тэр чигтээ нам унтчихлаа.

Дахиад л сэрэв. Өлсөх тусах нь улам бүр ширүүсчээ. Хэдэн хонины сүү миний энэ их шуналыг яаж гүйцэх вэ дээ. Би хөл дээрээ босоод, ганц ганцхан үнээг нь чиглэн алхлаа. Тав зургаан литр сүү ууж байж сая нэг ходоодны минь гал унтрах шиг болов. Ядаж хэдэн цагтаа л амсхийх байх. Үүр цайж, тэнгэрийн хаяа цайж эхэллээ. Энэ ханаж цаддаггүй ходоодныхоо аяыг олохгүй бол горьгүй нь.

Гэтэл гэрээс аав минь гарч ирэв. Тэр намайг хөл дээрээ зогсож байхыг хараад, мэл гайхан хөшиж орхилоо. — Аав аа, би байна. Таны хүү. Өвгөн гэр рүүгээ нэг шагайж, өлгий дотор өөр хүүхэд үлдсэн эсэхийг магадалснаа, үг дуугүй хаалгаа улам цэлийтэл нээж, намайг дотогш урив.

Гэтэл яг энэ мөчид дээрээс нэгэн танил нүргээн сонсогдох нь тэр. Нисэх онгоцны дуу юу? Үгүй дээ, нисдэг аппарат бий болоход дахиад хэдэн мянган жил дутуу байна шүү дээ...

Глава 4

Толгойгоо гэдийлгэн харвал тэнгэрт зуу гаруй нисдэг биет үзэгдэв. Тэднийг улам ойртуулан ажвал, бурхан хүний хувьд энэ бол байдаг л нэг чадвар тул би хараагаа цуглуулан сайтар харлаа. Гэтэл тэдгээр нь гунан үрээний чинээ аварга том шумуулнууд байх нь тэр. Тийм ээ, Атай Улааны шөлмөснүүд намайг хөл дээрээ ч гүйцэд тогтож амжаагүй байхад минь үгүй хийхээр иржээ.— Хадны завсар нуугд! — гэж би гэр бүлийнхэндээ хашхираад, гэрээс хоёр модны (километр) зайд орших нарсны төгөл рүү хар эрчээрээ гүйлээ.Харин миний эцэг эх ч жирийн хүмүүс биш бололтой, яах аргагүй зүгээр нэг хүмүүс биш байна.

— Гурван давхар сүлжмэл мөнгөн ташуурыг шүүрч ав! — гэх ээжийн үгс толгой дотор минь дуулдав. Би эргэж харвал аав маань дөрвөн хөлтэй жижигхэн сандал-ширээгээ хөлөглөн над дээр нам тэгнэн харайлгаж ирээд, бухын ширээр намайг нөмөрлөө. Энэхүү тусгай аргаар элдэж боловсруулсан аварга том шир нь жирийн нэг арьс биш бөгөөд биднийг таг халхалж, үл үзэгдэгч болгох шидтэй аж. Нарсны төгөл рүү гүйн очих ч шаардлагагүй болов. Довтлохоор ирж байсан аварга шумуулнууд биднийг харахаа болилоо. Гэтэл аав маань мөнгөн ташуураа шүүрэн авч, арваад метрийн цаана нисэж явсан нэгэн аварга шумуулыг тас хийтэл шавхуурдав. Шидэт цохилтод өртсөн, гунан үрээний чинээ өнөөх аварга шумуул дороо л бутран унаж, хэдэн сая жижиг шумуул болон хувирах нь тэр. Баларсан гай вэ!— Чи үүнийг барь! — гээд аав маань гурван давхар сүлжмэл мөнгөн ташуурыг надад атгуулав. — Чиний хүч минийхээс хавьгүй илүү.Миний гарт омоглон атгагдсан, жин үл мэдэгдэх мөнгөн ташуур тэнгэр хүртэл сунан сунасаар... Би ердөө нэг л далайхад зуу зуун аварга шумуул агаарт замхран алга болов.Гэвч сая сая жижиг шумуулнууд биднийг тойрон бүчсэн ч тэднийг яах ч арга олдсонгүй. Бүгдийг нь хамтад нь устгах хүч аавд маань ч, бурхан болоод байгаа надад ч байсангүй. Тэгээд л тэд одоог хүртэл тайгаар нэг хэсэж, шинэ цус хайн ниссээр байгаа хэрэг. Өмнөх бүх төрөлдөө би аавынхаа тэрхүү тусгай аргаар элдсэн бухын ширийг хамт аваад явдаггүй байсандаа хичнээн их харамссан гээч. Хиус салхи тасралтгүй үлээх нэгэн дов толгод дээр гарч байж л сая нэг тэднээс салж амсхийв. Жиндэм хүйтэн Хиус салхи хамаг нисдэг, хаздаг гай гамшгийг хийсгэн одсон юм. Муухай амьтад шүү!Гэртээ эргэж ирэхэд ээж маань тогоондоо мах буцалгаад уур савсуулан угтав. Улаан голдоо ортол өлссөн шуналт ходооддоо хөтлөгдөн, би ганц суухдаа бүтэн хонийг цөмчихлөө. Эцэг эх хоёрт маань ердөө хоёрхон хавирга л үлдсэн юм.Энэ удаад би шөнө дунд болтол үхсэн мэт нам унтлаа.

Глава 5

Би эхийнхээ хөхийг үмхлээ. Сүү нь нялуун, үл ялиг чихэрлэг амттай аж. Хачирхалтай нь, өдөржин намайг зовоосон өнөөх айхтар өлсгөлөн мэдрэмж хоромхон зуурт замхрав. Хөхөж байх үед цагаан хөх, хөхний толгой амнаас минь салаагүй нь хэвлий хавиарх цусны урсгалыг гэнэт түргэсгэх шиг болов.

Шумуулнаас зугтап явсан таван настай хүүхэд би биш болсон нь илт. Бие дээрх хялгасан үс, бэлгийн босолт зэрэг нь намайг аль хэдийн арван тав орчим настай болсныг илтгэнэ. Би ер нь хэдэн настай юм бэ? Хэдийгээр энэ биеэрээ төрөөд гуравхан хонож байгаа ч миний энэ ухамсар хэдэн настай вэ? Тавь, зуу, эсвэл бүр мянган жил үү?

Би ринг дээрх хоёр дахь тулаанаа эргэн саналаа. Эхний тулаандаа би өмнөх өдөр нь ялалт байгуулсан юм. Өрсөлдөгч маань илт сул байсан тул эхний секундээс л би өөрийгөө ялна гэдгийг мэдэж байв. Гэвч энэ удаа эсрэг буланд надаас төө илүү өндөр, аварга биетэй залуу зогсож байлаа. Тэр жингээ яаж үзүүлсэн юм бол оо? Тэмцээнээс долоо хоногийн өмнө би 60 кг байсан болохоор 54-ийн жинд орохын тулд бүтэн 6 кг хаях хэрэгтэй болсон. Туйлын хүнд байсан. Энэ Гулливер миний дивизионы жинд яаж орсон юм бэ?

«Зүгээр л урагшаа дайраад, цохь!» гэж дасгалжуулагч маань тушаав.

Би ч хэлснээр нь хийлээ. Толгой руу нь дараалсан хоёр цохилт илгээж, бээлийг нь оносон ч өрсөлдөгч маань миний цохилтуудыг нэлээд хүчтэй мэдэрсэн нь илт байлаа. Тавхан секундийн дараа би зүүн гарын хурдан жеб цохилтоор түүний хаалтыг сэтэлж, эрүү рүү нь яв цав буулгав. Хараад байхнээ, түүний харц тогтворгүйжиж, гар нь бага зэрэг доошоо буух нь тэр. "Баруун гараараа!" гэж миний секундант хашхирав. Эрүү нь яг урд минь ил гарчихлаа, энэ л мөчид баруун гараараа гүйцэд цохиж чадвал цэвэр нокаут болох байв. Гэвч намайг яг эцсийн мөчид үл ялиг эргэлзэж, хөдөлгөөн саатах хооронд баруун гар маань алсаас очихоор бэлэн болж, тохой минь өргөгдөх үед яг тэрхүү саатсан агшныг ашиглан өрсөлдөгч тохой дээгүүр минь хариу цохилт буулгав. Харц минь бага багаар харанхуйлав. "Баруун!" гэж энэ удаа эсрэг буланд хашхиралдах нь сонсогдов. Гэвч өрсөлдөгч маань намайг мөн адил гүйцэд нам цохиж савсангүй, тэрээр бас намайг өршөөж хайрласан юм.

Гэвч би тэр тулаанд ялагдсан юм.

Харин энд, энэ хорвоод хэн ч надад хоёр дахь боломжийг олгохгүй, намайг өршөөхгүй. Атай Улаан өөрийн бүх дүр, хувилгадаараа намайг устгахаас өмнө намайг үгүй хийхийг оролдоно. Учир нь миний хүмүүсийн дунд төрсөн туйлын зорилго бол энэ дэлхийг Атай Улааны үр сад болох шолмосуудаас ангижруулах явдал билээ. Тэд хэдүүлээ юм бол? Ямар дүрд хувирсан бэ? Хэн нэгэн надад үүнийг хэлж өгөх ёстой байтал дээд тэнгэрүүд маань дахиад л цаг хожиж, хүлээлгээд байна. Дайсан маань ийм түргэн дайралт хийнэ гэж би санасангүй.

Одоохондоо зүгээр л унтая. Тэгээд дараа нь эхнэр авна.

Зүүдэнд минь нэгэн илбэчин үзэгдэв. Тэр маргааш өглөө нь оточийн дүрээр энд хүрэлцэн ирэх болно. Тулаан тийм ч амар байхгүй нь лавтай.

Глава 6

Гэрийн гаднаас цуурайтах танил бус дуугаар би сэрлээ. — Амар мэнд үү, хөгшид минь! Бие лагшин тань амар мэнд үү? Морьд тань хурдан, мал сүрэг тань өнөр өтгөн үү? Энэ голомтод хүү мэндэлсэн гэж сонслоо. Би айлаар явж, хүмүүсийг аргалж явдаг оточ байна. Анхны хүүгээ надад харуулаач, би түүнийг өнгөрсөн болон ирээдүйн бүх өвчин эмгэгээс нь бүрмөсөн ангижруулж өгье.

Би хүлээхийг хүссэнгүй. Хөнжлөө тийрэн хаяж, үүд рүү ухасхийн гарав. Эцэг эхийн минь өмнө бөгтийсөн өвгөн зогсох бөгөөд нүүрэнд нь могой шиг зэвүүн, бялдууч инээмсэглэл тодорчээ.

Арчаагүй нялх амьтан гарч ирнэ гэж санасан шидтэн улангассан өсвөр насны хүү өөдөөс нь дайрахыг хараад мэл гайхаж, цочролд орсон нь илт. Түүнийг таягаа ч чиглүүлж, дээр нь дөнгөж дэлбээлж буй гал улаан цэцэгт шидээ хаяж амжихаас өмнө би түүнийг хэмх мөргөв. Би уураг сүүл нь чангарсан залуу бух шиг, ямар ч мал амьтныхтай зүйрлэшгүй тийм галзуу, догшин хилэгнэлээр түүнийг цохин унагаалаа.

Тэрээр доош унахдаа ч хуурамч дүрээ алдсангүй. Агаарт түүний толгой архирах аварга баавгайн ам болон хувирч, хуруунаас нь урт хурц хумс орж ирэв. Түүнийг газарт унахаас өмнө би гараа цээж рүү нь дүрээд, хав хар зүрхийг нь суга татан авлаа.

Гэвч түүний үхлийн савар миний дагз руу гүн шишигдэв. Тэрээр үхэж хэвтэхдээ хумсаа татан авснаар миний хуйхыг зулгаран, нүүр рүү минь унжуулж орхив. Нарийн үс, урсгал цусандаа нүд минь сохорч, толгой минь баавгайн ам руу гүн орчихлоо. Гэвч араатан амныхаа хаалтыг хааж амжихаас өмнө би дээд тэнгэрийн хүчээ шавхан, түүний хэлийг тас хазав. Хорвоо ертөнц цусан далайд живж, би ухаан алдлаа.

Дараа нь мэдсэнээр, тулаан баавгайг үхсэнээр дуусаагүй байжээ. Намайг үхсэн араатны саварт орооцолдон хэвтэж байх хооронд миний хөгшин эцэг, эх хоёр над руу дайрах зэрлэг гахай шиг том, үй олон хулгануудтай хагас цаг орчим үхэх сэхэхээ үзэн тэмцэлджээ. Эцэг эх маань хэдий хөгширч, хүч тамир нь барагдсан ч намайг цусандаа хахаж үхэхээс өмнө баавгайн амнаас толгойг минь татаж гаргаж чадсан байна.

Бид бараг зэрэг шахам ухаан орлоо. Тэд чичирсэн гараараа миний зулгарсан хуйхыг байранд нь тавьж, яаж ийгээд чанга боожээ.

— Өвгөн хүү минь дээ, — гэж ээж минь миний зэрэмдэглэгдсэн нүүрийг хараад элэг нь эмтрэн санаа алдав. — Одоо чамтай хэн эхнэр болж суух юм бэ дээ?

Гэвч би алагдсан зэрлэг гахайнууд болон өнөөх аварга баавгайн уул шиг овоорсон махыг хараад дотроо баярлаж байлаа. Миний ходоод ханаж цаддаггүй мангас шиг байсан тул хэрэв энэ дайралт болоогүй бол бид долоо хоногийн дотор өөрсдийн хамаг хонь, үхрээ идээд дуусгах байсан биз. Наад зах нь одоо бидэнд их найрын мах бэлэн боллоо.

Глава 7

Хамар руу цохих шиг болоход би арагшаа савж, нуруугаараа уналаа. Хөл минь сандлын хөлтэй, гар минь ард хүлээстэй тул хөдөлж ч чадсангүй. Хэрэг явдал гэнэтхэн л буруугаар эргэчих нь тэр. Саяхан даа, би тохилог гэр дотор, халамжит эцэг эхийнхээ дэргэд үхлүүт шахам хэвтэж байсан сан. Тэгтэл одоо, ердөө хорь гаруйхан жилийн дараах 90-ээд оны Оросын ширүүн цаг үеийн яг дунд, дээрэмчдийн гар дээр сэргэдэг байна шүү. Мэдээж хэцүү цаг үе л дээ, гэхдээ миний дөнгөж саяхан орхиод ирсэн морины дайтай аварга шумуул нисэж, гахай шиг том хархнууд гүйлдэж, баавгай болж хувирдаг шидтэнгүүд байдаг тэр ертөнцтэй харьцуулах ч юм биш.

— Миша! Би чамд нүүр рүү нь цохиж болохгүй гэж хэлээгүй юу? Нотариат дээр гарын үсэг зурах бичиг баримтууд дутуу, хүлээгдэж байна шүү дээ. Хүчээ барьж сур гэж хэлээд байна, — гэв. — Энэ золигийн нүүр амыг баллахыг би эртнээс, зөндөө удаан хүссэн юм! Миний Маринкаг яаж байсныг нь чи мэдэх үү? — Чи тэнэг байна, Миша. Одоо наад залуугийнхаа байрыг хураагаад авчихвал бүх охид чиний араас гүйх болно. — Хараач наадах чинь, инээмсэглэсээр л хэвтэж байна. Чи хэвтэж байж инээсээр л байх уу, айн? — гээд баруун хавирга руу минь дахиад нэг хүчтэй өшиглөв.

Нөхцөл байдал тодорхой байлаа. Эдгээр залуус намайг алах гээгүй нь лавтай. Гэвч яагаад инээгээд байгааг минь ингэтлээ эсэргүүцээд байгаа юм бол? Тэр Маринка хүсэл тачаалдаа автах үедээ Мишагийн чихийг хэрхэн мушгиж, татдаг байсныг санаад би дотроо шоолон инээсэн хэрэг.

— Би түүний араас хэр удаан гүйлээ дээ? Тэгтэл чи гэнэт гарч ирээд, ганц инээмсэглээд л... тэгээд баяртай, тэр чамтай хамт явчихсан! — гэж хэлээд элэг рүү минь дахин хүчтэй цохив. Тэгж болохгүй шүү. Элэгний цирроз өвчин надад хэрэггүй байна. — Зөв, Николаич хэлж байна, чи тэнэг байна! Хэдийгээр тэр хүүхэн янхан байсан ч гэсэн, чи яагаад түүнийг хүмүүсийн нүдэн дээр хүчээр барьж, эсвэл бие засах газарт булан руу шахаад байгаа юм бэ? Охид халамж, хүндэтгэлийг л хүсдэг юм, — гээд Николаич элэг рүү цохихоо болихыг хэлж байсан боловч миний ярьж буй ам руу дахин дахин цохилт буув. Харин Улаан-Үдийн залуусын хувьд хамар нь хугарсан, нүүр нь хөхөрсөн явна гэдэг ердийн л үзэгдэл бөгөөд хоёр долоо хоногийн дараа хөхрөлт нь арилчихдаг тул хэнийг ч гайхшруулахгүй.

Асуудал үнэхээр ноцтой байлаа. Цаана нь гурван ч байрны асуудал дэнсэн дээр байв. Тэд ердөө нэгийг нь л мэдэж байгаа. Тэдний ард хэн байгаа юм бол? Эсвэл зүгээр л өөрсдийнх нь шунал удирдан жолоодоод байна уу? Николаич, Вова хоёр Мишаг хаалгаар түлхэн гаргав.

— За, одоо ярилцах уу? — гээд тэд намайг сандалтай минь хамт босгож тавихад би хүлээстэй хэвээр үлдлээ. — Юуны тухай, Николаич? — гэж би яриаг сунжруулангаа, дотроо юу хийхээ тунгаав. Эднүүс яагаад нүүрээ нуухгүй байгаа юм бэ? Хэрэгээ бүтээчихээд намайг алахаар санаархаж байна уу? — Булзаарах хэрэггүй! Чи намайг луйвардсан! — Би чамайг луйвардаагүй! Үнэн сэтгэлээсээ хэлсэн хэлцэл байсан! Чи надад ваучеруудаа худалдсан, би тэднийг худалдаж аваад, тэр доороо бэлэн мөнгө өгсөн. — Харин чи тэр ваучеруудаар чинь гэр байр худалдаж аваа биз дээ?! Харин чиний надад өгсөн мөнгөөр юу худалдаж авч болох юм? Чиний сууж байгаа энэ сандлыг уу? — Байз, Николаич. Би танаас ваучеруудыг чинь тухайн үеийн зах зээлийн үнээс өндөр үнээр худалдаж авсан. Би хувьцаагаа худалдаад, тэр мөнгөөрөө байр авсан шүү дээ. — Харин хувьцааг чи миний ваучеруудаар худалдаж авсан биз дээ? — Хүлээж хараач. Чи өөрөө ч тэр ваучеруудаа дуудлага худалдаанд оруулж хөрөнгө оруулах боломжтой байсан шүү дээ. Би танд хэрхэн ажилладагийг нь тайлбарлаж өгсөн. — Тийм ээ, бараг л тайлбарласан. — Харин чи зүгээр л бэлэн мөнгө хараад түргэн ашиг олохыг илүүд үзсэн. Гурав дахин ашиг олсон гэж хэлээд байна, тэгвэл та Таксимод тэдний төлөө хэдийг төлсөн, дараа нь ямар үнээр надад зарсан бэ? Би эрсдэлийг өөртөө үүрч, том худалдан авагчдыг олж, хүмүүст боломжийг нь тайлбарлаж өгөхийн тулд хүлээж, хөдөлмөрлөсөн. Би өөр газраас азаа үзэх болно.

— Илүү их үү? — Николаич шоолон инээв. — Чи дахиад л дамын наймаа хийнэ гэсэн үг үү, тийм үү? — Тийм ээ, би дамын наймаа хийнэ. Үүнд ямар буруу зүйл байгаа юм бэ? Гэхдээ намайг хүлж, зодох нь зөв арга биш шүү, залуусаа! Энэ бүхэн Мишагийн л буруу байсан. Биднийг хохироох гээгүй биз дээ. Нааш ир, Николаич, ухаалаг байцгаая. Ярилцъя. — За яахав, ярилцъя, — гээд — Намайг тайл, — гэв.

Вова миний гарыг тайлж эхлэв. Түүнийг намайг тайлахаар бөхийх үед нь би түүний гавлын ясны суурь руу хүчтэй цохилт өгөв — түүнийг алах хэмжээний хүчтэй биш ч, ухаан алдуулахад хангалттай байлаа. Вова унав. Намайг чөлөөлөгдсөн даруйд Николаичийн гэдэс рүү өсгийгөөрөө хүчтэй өшиглөлөө.

Би гадагшаа гүйн гарахад гудамж аль хэдийн алслагдсан байв, Миша хамаг хурдаараа гудамжаар доош гүйж байлаа. Миний итгэлт мөнгөн ташуур байхгүй тул би нүцгэн гардаа найдах хэрэгтэй болсон. Өөр цаг үе, өөр ур чадварыг шаардаж байна.

— Яриагаа үргэлжлүүлцгээе, — гэж би Николаичид хэлэхэд тэр хана налан унасан байв. — Намайг яагаад чамайг шоронд явуулахгүй байгааг мэдэх үү? Учир нь чи Умардыг зорьж, эгчтэйгээ хамт амьдрах болно. Чи умардын урамшуулал авна. Чи эрт тэтгэвэрт гарна. Би чамд хэрхэн жинхэнэ мөнгөний дамын наймаа хийхийг зааж өгөх болно. Нефрит гэж юу болохыг дуулсан уу? Энэ чинь Хятадад алтнаас ч илүү үнэтэй эд. Чи нэгээс олон байр худалдаж авах болно! Би Воваг энд үлдээж, миний жолооч болгоно. Мишаг бас — тэр багт элсэж байна. Би тэдний эсрэг хөхрөлт, шархыг нь тооцохгүй, бүрмөсөн биш ч гэсэн.

Глава 8

Энэ нутгийн ахлах ударидагч Саргал ноён гайхамшигт хүүгийн тухай цуу яриаг аль хэдийн олж сонссон байв. Миний эцэг эхийн ядуу зүдүү амьдарч байгаагийн гол шалтгаан нь тэр бөгөөд тэрбээр эцгийн минь төрсөн ах гэдгийг би сайн мэдэж байлаа. Түүний ханаж цаддаггүй шунал, улаан цагаандаа гарсан ичих булчирхайгүй зан нь зөвхөн хэрцгийг нь бус, басхүү хурц ухаантайг нь илтгэнэ. Үгүй бол энэ нутгийн хамгийн баян, ахлах ноён яаж болох билээ дээ?

Намайг өөртөө ойртуулахаар тэр шийджээ. Тэр миний тэнгэрлэг гарлыг гадарласан бөгөөд эцгийнхээ өсийг авахаар ирэх вий гэхээс хамгийн ихээр эмээж буй нь лавтай. Өс хонзон гэдэг эгэл жирийн хүмүүсийн л тавилан, харин миний ύйл хэрэг бол Дундад дэлхийг Атай Улааны төрөл төрөгсдөөс цэвэрлэх агуу үйлс билээ.

Гол дайсантайгаа нүүр тулахад арай эрт байна, би хэтэрхий сул байна. Би хүч чадлаа зузаатгах хэрэгтэй. Урд минь агуу их тулаанууд хүлээж буй. Би халдлагын эхний давалгааг аль хэдийн няцаасан; миний гол дайсан намайг тийм ч амар өгөөш биш гэдгийг ухаарсан биз (хэдийгээр би түүний хувьд давагдашгүй дайсан ч гэлээ).

Надад холбоотнууд хэрэгтэй. Хэрэв би хангалттай хүчирхэгжвэл Саргал ноён надад туслахаас өөр аргагүйд хүрнэ; түүнд өсөж торниж буй хоёр хүү бий. Мэдээж хэрэг эцэг эх минь үргэлж миний талд зогсох болно — тэд өөрсдийн чадвар, үнэнч сэтгэлээ нэгэнтээ батлан харуулсан билээ.

Мөн надад эхнэр, өөрийн гэсэн гэр бүл хэрэгтэй байна. Энэ нь хорвоогийн элдэв үймээн самуунаас холдож, үе үе ирж сэтгэлээ амраах амгалан газар болох юм. Түүнчлэн, бусад төрөл хувирал болон өөр цаг хугацааны шугамуудад агуу үйл явдлууд ойртон буй тул би өөрийгөө тултал нь дайчлах шаардлагатай болно.

Миний нүүр царай үнэхээр жигшүүртэй байлаа: урагдсан ам, нус харьж тогтдоггүй хамар, нуух үүрлэсэн нүд... Тиймээс ч Саргал ноёны хүрээлэлд намайг «Нюсата Нюргаг» буюу «Нусгай Урод» гэж дууддаг байв. Саргал болон түүний зарц нарын тавлах доог тохууг би огтхон ч тоодоггүй байлаа. Нусгай гэнэ үү? За яахав, нусгай л байж байг.

Би Саргалын хөвгүүдтэй хамт сургуулилж байв. Миний үеэлүүд болох Алтан Шагай, Мөнгөн Шагай нар үнэхээр гаргууд дайчид бөгөөд гойд ухаалаг залуус байлаа. Гэвч тэдний ухаан, хүч чадал нь Тэнгэрийн хүүгийн ухаан, хүч чадалтай харьцуулахад юу байх билээ дээ? Тэднийг урамшуулахын тулд би барилдахдаа намайг газарт шидэхийг нь зөвшөөрч, холч харваанд миний хүч чадлын дөрөвний нэгд ч хүрэхгүй зайд дутуу харваж, тэдний таавар, оньсогыг тайлахад бүтэн минутаар илүү хугацаа зарцуулдаг байлаа.

Баруун хойд зүгт, Тэмээн Улаан хан гэрлэх насны охинтой бөгөөд түүнийг Түмэн Жаргалан гэдэг байв. Зам зуурт, Шаазгай Баян хан мөн л нэгэн охинтой байсан нь Урмай Гоохон билээ. Хоёр хан хоёулаа охидынхоо гар, зүрхийг горилсон залуусын дунд агуу их тэмцээн уралдаан зарлажээ.

Би тэрхүү тэмцээнийг зорьсон юм. Хоёр охин хоёулаа миний сэтгэлийг ихэд хөдөлгөв.

Хүнд хуяг дуулга өмссөн агуу баатрууд, хүчирхэг эвэр нум агсаж, эрхэмсэг хүлэг морьд унасан байлаа. Эдгээр сайхан эрчүүдийг хараад хоёр охин хоёулаа тэдний нэгэнтэй гэрлэх баярт мөчийг тэсэн ядан хүлээж буйгаа огтхон ч нуусангүй.

Дайчид мэргэн харваж, хамаг хүчээрээ барилдаж, хурц ухаанаараа бүгдийг гайхшруулж байв. Нусгай Уродыг өршөөж, ая тал зассан нэг ч хүн байсангүй. Тэдний хийсэн мэх бүрийн дараа өөрсдөө нуруугаараа газарт унаж, ямар ч толбо үлдээлгүй байг нэвт харвах сумыг минь хараад ямар их цочирдсоныг нь төсөөл дөө. Миний харвасан сум байг нэвтлэн, цагаан огторгуйн сүв мэт цоорхой үлдээхэд тэд үг ч хэлж чадахгүй, таг чимээгүй болцгоосон юм.

Ялалтаа бататгахын тулд би уулс дээгүүр аварга том хад чулуунуудыг шидэж, гүйж буй зурамнуудын сүүлийг тас харваж байлаа.

Миний өрсөлдөгчид бүгд бууж өгөв. Зөвхөн миний эцгийн гуравдагч дүү Хара Зутан л дотроо нууцхан атаархал тээж үлдсэн юм.

Би Түмэн Жаргалан, Урмай Гоохон нарыг эцэг эхийнхээ гэрт дагуулан ирлээ. Тэд ээжид минь гал голомтын дэргэд тусалж, аавд минь өсөн нэмэгдэж буй мал сүргийг нь хариулахад туслах болно. Саргал ноён дүүдээ эргээд элэгсэг хандах болж, бидэнд хэд хэдэн мал тасалж өгөв. Ханы охид ч манайд хоосон гар ирээгүй нь лавтай.

Глава 9

Эхнэрүүдээ хоорондоо хэрүүл тэмцэл хийлгэхгүйн тулд тэднийг аль болох хурдан тус тусад нь өргөө гэрээр хангах хэрэгтэйг би мэдэж байлаа. Хан охид хэдий чинээ үзэсгэлэнтэй, язгууртай байлаа ч эмэгтэй хүний атаа жөтөө гэдэг заавал тооцоохоос өөр аргагүй хүч билээ. Тэр үед надад өөрийн гэсэн гэр орон байсангүй; бид бүгдээрээ эцэг эхийн минь ядуу зүдүү урцанд хамтдаа амьдарч байв. Тэгээд ч «Нусгай урод»-ын дүрээр байсан тул би тэдний зүрх сэтгэлийг хараахан эзэмдэж амжаагүй байлаа. Гэвч гэрлэсэн эр хүн эхнэрүүдийнхээ өмнө өдөр, шөнийн алинд ч хүнд үүрэг хүлээдэг гэдгийг би мэдэж байв. Би бие махбодын ойр дотно байдлыг шаардалгүйгээр тэрхүү хэлхээ холбоог хүндэтгэж байлаа; би тэдний орон унтац руу зүглээгүй бөгөөд хэн хэнд нь гар хүрсэнгүй.

Үүний оронд тэд урцны нэгэн буланд хамтдаа сууж, хэлээгүй далд бодлууд нь гэрэлтсэн нүдэнд нь тусна. Эцэг эх минь тэднийг хүнд хүчир ажлаар зовоосонгүй, тэд чинь яалт ч үгүй ханы гүнж нар байсан шүү дээ. Магадгүй миний ийнхүү үл тоомсорлож буй байдал тэднийг хооронд нь улам ойртуулсан байж болох бөгөөд тэд удалгүй салшгүй дотно болж, бүх зүйлийг хамтдаа хийх болов.

Энэ хугацаанд би бүх анхаарлаа зөвхөн сургуулилтандаа зориулж байлаа. Би махан биеийн цэнгэл болон үзэсгэлэнт эхнэрүүдийнхээ нөхөрлөлийг үл хайхран, хөдөлмөр зүтгэлээ харамгүй зориулсаар байв. Миний бие хаа дэлхийг ч хөмөрч чадахаар тийм агуу хүч чадлаар дүүрч, булчин шөрмөс минь урьд өмнө үзэгдээгүй шинэ хүчээр зангиран товойж байлаа. Миний энэхүү хувиралтыг эргэн тойрны хүмүүс ч анзаарч эхлэв; тэгээд би өөрийн талд хамгийн шилдэг, хүчирхэг дайчдыг цуглуулж чадна гэдгээ ухаарсан юм.

Гэвч цэрэг армид нөөц баялаг — хүнс тэжээл, эд хөрөнгө хэрэгтэй байв. Үүний тулд би хараагаа Дээд Тэнгэр эцэг рүүгээ чиглүүлэв. Хурмаст Тэнгэрийн таалалд би нийцсэн боловч Атай Улааны талаарх түүний доторх гүнээ түгшүүр, зовнилыг би мэдэрч байлаа. Би түүний шаардсан бүхнийг хүлээн авсан. Эцэг минь намайг яаруулсангүй, харин намайг мордохоос өмнө миний тэнгэрлэг зарилгийг сайтар сануулж бататгав.

Ийнхүү үүр хаяарах үед би Тэнгэрийн сүр жавхланг залуулан эцэг эхийнхээ гэр өргөө рүү буун ирлээ. Миний хөлөглөсөн тэнгэрлэг хүлэг морь аянга цахилгаан мэт хурдалж, туурайн дороос нь оч гялбан, нүд нь тэнгэрийн галаар гэрэлтэнэ. Нарны туяанд миний Якут маягаар сийлсэн мөнгөн эмээл гялалзаж байв. Миний ард гучин гурван агуу баатар дагалдан морджээ.

Эцэг эх минь намайг хараад баярын нулимс унагаж, өсгөж хүмүүжүүлсэн хүү нь жирийн нэгэн үхлийн төрөлхтөн биш гэдгийг эцэст нь ухаарч, сэтгэл нь агуу баяр баясгалангаар бялхав. Өнгөрсөн бүх гомдол, цөхрөл хормын дотор мартагдав. Тэд дахиж «нусгай тахир дутуу залуугийн» бэрүүд байхаа больж, Срединный мирийг бүх зовлон зүдгүүрээс ангижруулах тавилантай баатар Абай Гэсэрийн хатд болцгоосон юм.

Миний цэрэг арми ч удалгүй цугларлаа. Миний удирдлага дор гурван зуун сотник босэж, Дундад дэлхийг цэвэрлэхэд бэлэн болсон гурван мянган дайчдын агуу их цэргийг тэргүүлэн хөдлөв.

Глава 10

Гурбан мянган сэрэгчдийн эмх журамтай байхын тула, ав хайдаг хийхээс илүүц зүйл үгүй билээ. Бидний анхны аян дайн ч амжилттай болж, ан гөрөө олз арвин байв. Сэрэгчид ч шаламгай, онолт нь ч мэргэн байлаа. Нэгэн жагсаалаас нөгөөд шилжихдээ бид ангуудыг дугуйруулан хөөж, үхлийн цагирагт шахан оруулж байв. Олз ч улам арвижсаар байлаа. Би тэднээс арай зайдуу, өндөр газар зогсоод, өөрийн жагсаалын дунд ямар нэгэн сул тал, эвдрэл буй эсэхийг хараагаараа нэгд нэгэнгүй шүүрдэн харж зогсов. Тэр үед дугуй цагиргаас нэгэн том буга мултран гарч, ангуучдаас тасран гүйж одов. Энэ миний олз!

Ангаа хөөж, нумаа эвшээлгэлээ. Тэгтэл гэнэтхэн нөгөө талаас сум исгэрэн ирж, бугыг тэр доороо унагав. Зээрд зүсмийн хүлэг унасан нэгэн дайчин унасан бугын зүг шуурган мэт довтолж, хурдаа ч хасалгүйгээр олзыг шүүрэн аваад, алсын алсад зэрэглээ мэт замхран одов. Надаас олз булаах зүрх зориг хэнд байдаг билээ?

Харин тэр хүү хэв шинжийн хүн биш байлаа. Тэр уудам ногоон тал дунд ердөө жижигхэн улаан цэг мэт харагдана. «За, Белгэн минь, мордъё! Шэдитэ солбоноо харуулгыш!» хэмээн би мориндоо хашхирав. Хүлэг минь нэгэн оргилоос нөгөө рүү дүүлэн харайлаа. Зээрд морьтой залуу миний хүлгийн дэргэд үнэгний дэргэдэх туулай мэт, дахин нэг хүчтэй харайхад чонын дэргэдэх гөлөг мэт харагдана. «Ямар зүрхтэй хулгайч вэ чи, миний гарт орлоо доо» гэж би дотроо бодов. Гэвч би арай л хоцорсон байлаа. Тэрхүү зоримог морьтон эцсийн хурдаараа давхисаар хадны ирмэгээс үсрэн, далайн гүн рүү шуудхан шумбаад орчих нь тэр. Би огтхон ч эргэлзэлгүйгээр Белгэнийгээ модны мөчрөөс уяж, жадаа газарт гүн зоон зогсоод, тэдний араас далайн давлагаан дунд үсрэн орлоо.

Усны мандал доор би дээд ертөнцийг яг таг тольдон харуулсан өөр нэгэн ертөнцийг олж харав: усны болор тунгалаг гүн дундуур нарны туяа нэвт гэрэлтэж, урсгал дундуур шувууд нисэлдэх мэт санагдана. Миний өмнө усан доорх ертөнцийн эзэн Уса Лосон хааны өргөө болох сүрлэг агуу ордон дурайж байлаа. Тэгээд тэрхүү ордны гадаа, эцгийнхээ дэргэд өнөөх зээрд морьтой «хүү» зогсож байхыг би олж харав. Тэр нь усан доорх гүн орчлонгийн гүнж Алма Мэргэн байжээ. «Тэд намайг хуурчээ» хэмээн тэрээр эцэгтээ гомдоллох бөгөөд дуу хоолой нь түүний морилон ирсэн хурд шиг нь бардам, омголон сонсогдоно. «Дээд төрөлхтнүүдийн дунд миний зээрд хүлэгтэй дүйцэх ганц ч морь байхгүй гэж тэд хэлсэн шүү дээ» гэлээ. Өнөөх зоригт морьтон нь унах унал шигээ дүрэлзсэн ширүүн ааштай гүнж байж таарав.

Уса Лосон өөрийн эртний, шидэт судруудыг сөхөн, улам бүр гайхан ширтэж эхлэв. Сударт ийн бичжээ: Хурмаст Тэнгэрийн хүлэг болох, Тэнгэрийн хүү Бүхэ Бэлигтэгийн унах морьтой энэ хорвоогийн ямар ч хүлэг дүйцэж чадахгүй бөгөөд тэдний залуу цагт эртний холбоотны баталгаа болгон охиныг нь түүнд сүй тавьсан байдаг ажгуу. Яг тэр мөчид би өөрийн жинхэнэ дүрийг илчлэв!

Миний заяаны хань үнэхээр үзэсгэлэнтэй байсан бөгөөд түүний бардам зан нь далай шиг уудам ажээ. Тэрээр гэрлэлтийн тухай бодолд тийм ч амархан бууж өгсөнгүй. Арван хоногийн дараа л түүний ширүүн харц зөөлөрч, надтай хамт амьдрахыг зөвшөөрсөн билээ.

Харахад Алма Мэргэн үгийг минь дуулгавартай дагах мэт боловч, үнэндээ тийм биш байв. Дошхон нойр шиг ухаан балартам манан дунд тэрээр нэгэн хүчирхэг ундаа бэлджээ — тэр нь хүний ой санамжийг баллаж, ухаан бодлыг нь арчин арилгах шидэт өвсний ханд байв. Тэрхүү тэнгэрлэг ундааг тэрээр бурханлаг хүүд уулгачих нь тэр. Түүний гоо үзэсгэлэнд сохорч, шидэт ундаанд автсан би бүх зүйлийг мартав. Би дахин дэлхий ертөнцийг тэтгэгч Абай Гэсэр байхаа больжээ. Би өөрийнхөө хуучин дүр төрхийн сүүдэр, эхнэрийнхээ ааш араншинд хөтлөгдсөн жирийн нэгэн зарц эр болон хувирч, хүү юугаа ч мартав. Би цаг хугацааны баримжаагаа алдлаа. Тэрхүү далайн гүн манан дунд хэдэн оныг өнгөрүүлснийг би хэлж мэдэхгүй байна. Өдөр нь би усан доорх гэр ахуйн ажлыг хийж, шөнө нь сэтгэл зүрхийг минь хулгайлсан өнөөх бүсгүйн өвөрт дулаацаж, дээд ертөнцөд юу болж буйг огтхон ч анзааралгүй амьдарсаар байлаа. Бид бүр охин үртэй ч болсон байв.

Гэвч Атай Улаантай дахин эвдрэлцэхэд, дээд тэнгэрийн бурхад миний байхгүй байгааг эцэст нь анзаарчээ. Гэсэрийн сүрлэг дуу хоолой нам гүм болж, түүний хүлэг Белгэний туурайн чимээ дэлхийг дахин доргиохоо больсон байв. Хурмаст Тэнгэр миний эгч нарыг намайг олуулахаар илгээжээ. Тэд далайн эрэг дээр намайг анх үлдээсэн газарт минь хүлээстэй хэвээр байсан үнэнч хүлэг Белгэнийг минь олж харав. Тэд Уса Лосоны өргөө рүү буун ирэхдээ өөрийн нэрээ ч мартсан, одоо ердөө л усан доорх зарц эр болсон, далайн хавны арьс нөмөрсөн нэгэн баатрыг олжээ. Өөрийн охины заль мэхнээс ичсэн Уса Лосон эцэст нь хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож, охиндоо намайг суллахыг тушаав. Миний хүч чадал эргэн ирж, ой санамж минь хормын дотор ундран тодорлоо. Харих цаг болжээ.

Гэвч зүрх сэтгэлийн минь нэгэн хэсэг «Тэнд үнэхээр тийм хэцүү байсан гэж үү?» хэмээн гайхширна. Тэнгэрлэг эхнэр, нялх басаган минь, өвлийн хүйтнийг мэддэггүй мөнхийн дулаан усан доорх тэр нутаг... Тэнд ямар ч зовлон зүдгүүр, мандан томо хара хэрээнүүд, бодон гахайн чинээ хархнууд, баавгай болон хувирдаг шидтэнгүүд байсангүй шүү дээ. Би үнэхээр хортой ундааны золиос болсон уу, эсвэл ердөө л өөрөө орхиод явж зүрхлэмгүй тийм амгалан тайван ертөнцийг олсон байсан уу? Уншигч та өөрөө тунгаан бодно биз ээ.

Глава 11

Тэнгэр нирваанд оршин суугч дээд тэнгэрүүд хүмүүн заяаны үйлийн үрийг тасралтгүй Томж буй бөгөөд тэдгээрийн доор орших доод тивийн эзэд нь цаг нь болсон үхэгсдийн сүнсийг хураан хуваарилдаг ажгуу.

Гэвч тэднээс ангид уул ус, гол горхиныг эзэгнэгч нутгийн савдаг болох эд эзэд бас байх бөгөөд бөө нарын шүтээн болсон эдгээр сүнснүүд нь дээд тэнгэрүүдийн зэрэгт үл хамаарах боловч тэнгэрийн хүчин цаазтай заримдаа тэрсэлдэхүйц язгуурын увдис шидийг эзэмшсэн байдаг аж. Тэд тэнгэрүүдийн мэдлийн гадна, зэрэгцээ ертөнцөд бие биенээ харилцан хүндэтгэн орших бөгөөд ашиг сонирхол нь зөрчилдөх аваас хамаг орчлонгийн тэнцвэр алдагдан ганхдаг байна.

Тэгвэл тэдгээр дунд аймшигт их хүчит бөө Боолуур гэгч буй ажгуу. Миний бие дээд тэнгэрийн ордонд сууж байхдаа түүний тухай огт эс мэдсэн билээ.

Тэнгэрүүдийн нүдээр үзвэл, ядуу зүдүү, өчүүхэн ард олон нь юуг ч эс шийдэж, юуг ч эс эзэмших бөгөөд цаг хугацаа, газрын хол, хувь заяаны алинд ч эрх мэдэлгүй тул өөрсдийн төөргөө эс мэдэн зөвхөн үржин олшрохоос цаашгүй. Тэд богинохон насандаа энэ ертөнцийн хөгжил болон өөрсдийн зовлон бэрхшээлийн алиныг ч эс шийдэж чаддаг байна.

Гэтэл Боолуур бий болсноор тэнгэрүүдийн таалалд эсэргүүцэн дэлхий ертөнцийн хувь заяаг эргүүлэхийг оролдох бөгөөд түүнийг юу тийнхүү хөдөлгөж, яагаад тэнгэрийн хэрэгт оролцох болсныг бурхад ч эс мэднэ.

Боолуур нь Атай Улааныг амилуулахаар шийджээ. Ийм зүйл байж болох уу?

Үеийн үед ийм хүмүүс төрөн гардаг бөгөөд Сиддхартха Гаутама, Күнз, Күнзийн Дао, Аристотель, Есүс, Магомет нар дэлхийн бурхдын үйл хэрэгт дургүйцэн өөрсдийн зан заншил, сургаалыг байгуулсан билээ. Мөн өөр нэгэн алдартнууд болох Македонский, Чингис хаан, Монтесума, Наполеон нар тэнгэрүүдийн тусламжаар өөрсдийн үзэл онолдоо нийцсэн үнэн зөв ертөнцийг байгуулахыг оролдож байв.

Боолуур тийнхүү Атай Улааныг амилуулахаар бэлтгэж буй нь магад сайн хэрэг байж болох бөгөөд хэрэв тэр дийлвэл, тэрхүү тэрсүүд чөтгөрийн тасчуулсан биеийн хэсгүүдийг хайх хэрэггүй болох юм. Би түүнийг дийлж чадах уу? Баруун тэнгэрүүд надад туслахаа амласан тул би өөрийн хүч чадал, тэнгэрүүдийн дэмжлэгийг удахгүй туршиж үзэх болно.

Ийнхүү тунгаан бодож, Түмэн Жаргалант ордоны босгоны дэргэд саяхан болсон уулзалтын хүлээсэнд автан суув. Анхны гэргийн минь ёолох дуу, зөөлөн гуя, гүрвэлзэх бие нь санаанд орж, тачаах хүсэл минь дахин сэргэв. Хаалганы халхавчны цаагуур шагайваас, тэрээр нойрсож, нарийхан уруул нь ялдам инээмсэглэлээр үл мэдэг нээгдсэн нь зүүдэндээ таалуулах мэт харагдана. Түүнийг сэрээхийг үл зүрхэлмой.

Иймд би гал голомтын дэргэд туслах бусад гэргий нарын зүг хөдөлж, тосгоны тэг дунд орших гурав дахь гэргий Алма Мэргэний гэр лүү алхахдаа, түүнийг унтаагүй байгаа болов уу хэмээн санагалзан бодов.

Глава 12

Би эцэст нь Урмай Гоохон гэргийнхээ өвөрт нойрсон одлоо. Сонс доо, хэрэв чи гурван гэргий буулгахаар шийдсэн бол гурван хүний өмнөөс зүтгэхэд бэлэн байх хэрэгтэй бөгөөд бурхдад ч амралтын өдөр гэж үгүй ажгуу.

— Ноход хуцалдаж байна, хэмээн Урмай Гоохон шөнийн харанхуй дундуур намайг сэрээгээд, — Хорсол өвөрлөсөн нэгэн өвчүү сүнс манай улус руу шурган орсон юм биш биз? гэж шивнэлээ.

Намайг гадагш гарахад хүйтэн агаар ухаан оруулах мэт байсан ч босгоны цаанах дүр зураг бүр ч дор байв. Миний зэвсгүүдийг хуурай мөчир шиг хугачин хаясан байлаа. Харуулын дайчид маань ер бусын увдистай согтууралд автан цөмөөрөө хөөрч, хурхиран унтаж орхижээ.

— Бэлгэн! хэмээн намайг дуудахад хүлэг морь минь тэр даруй харайж ирээд миний ухаан бодолд: «Би ч бас дууллаа, эзэн минь. Гэтэх харанхуй сүүдэр, муу ёр үнэртэж байна. Мордогтун, энэ хархыг барьж авъя» хэмээн өгүүлэв.

Бид харанхуй дунд гэтэж байсан халдагчийг буланд шахав. Энэ бол Хара Зутан байлаа.

— Хара Зутан! Атаархаж явдгийг чинь мэдэх ч, авга ах минь, чи ийнхүү урвагч болно чинээ санасангүй. Энэ бол дэндүү доошоо орсон хэрэг биш үү? гэж би нулимж орхив.

Тэрээр толгойгоо өргөн харахад нүд нь бүрэлзэн харанхуйлж, хямдхан хараалын харанхуй шидэнд автсан нь илт байлаа. Энэ бол ухаан алдуулах сонгодог мэх ажгуу. Би өврөөсөө Ойхоны элс буюу элдэв хараал жатхыг буцаадаг сүүлчийн хөзрөө гарган авч, харанхуй манан тархинаас нь арилах хүртэл авга ах руугаа цацаж орхив.

Хара Зутан даруй ухаан орж, орчноо гайхан сандарч хараад өвдөг сөхрөн уналаа.

— Яарагтун, Гэсэр! Атай Улааны тасчуулсан толгойноос төрөн гарсан Архан Шүтхэр манай тосгонд хэдийнээ ирээд байна!

— Бидэнд хугацаа байна, гэж би түүний үгийг таслан, — Шулуухан хэл, чи юу хийчихвэл? гэв.

— Энэ бол урт түүх, чиний зэвсгийг хугалж, дайчдыг чинь нойрсуулсан хүн нь би билээ. Архан Шүтхэр миний ухаан бодолд нэвтэрч, намайг бууж өгөх хүртэл шивнэсээр байсан юм, гэж түүнийг өгүүлж амжаагүй байтал, нутгийн захаас аймшигт нүргээн дуулдав. Би Бэлгэнийг үлдээх гэсэн боловч тэрээр чимээ гарсан зүг рүү хэдийнэ ухасхийн одов.

Архан Шүтхэр амаа ангайн, ангийн хутга шиг соёо шүдээ зөрүүлж, асар том баавгай мэт намайг угтан зогсож байлаа. Урьд нь би баавгайтай олонтаа тулалдаж байсан тул гаргасан алдаагаа дахин давтахгүйг хичээв. Мэх нь тун энгийн бөгөөд саварт нь өртөхгүй, хазуулахгүй, бусдаас хамаагүй хурдан хөдөлж, бултах нь нэн чухал билээ.

Чөтгөр урагш дайрлаа. Энэ бол уур хилэн, хорсол занал буцалсан уул мэт байв. Би хажуу тийш нэг алхан бултаж, түүнийг газар сунан унах болов уу хэмээн хүлээсэн ч, тэрээр агаарт холбирч эргээд хөл дээрээ шууд тогтож чадав.

Төлөвлөгөөгөө өөрчлөх хэрэгтэй болов. Энэ бол баавгай биш, харин шилүүс ажгуу! Шилүүстэй зэрлэг хүчээр тулалдаж болохгүй бөгөөд тэд маш хурдан боловч эрч хүч нь амархан барагддаг байна.

Бид тулалдаж эхэллээ. Түүний гялалзах савартай гарнаас нь бултаж, урагш хэтэрч дайрах бүрийд нь бөөр рүү нь хүчтэй цохиж, хавирга руу нь өсгийгөөрөө өшиглөж амжив. Түүний дайралт аажмаар удааширч, миний хариу үйлдэл улам бүр цахилгаан мэт түргэсэж буйг би анзаарлаа.

Би боломжийг олж харан урагш үсрэв. Би түүний нуруунд засаж, сугаар нь гараа оруулан тэврээд, хөлөөрөө гуяыг нь хавчин түгжлээ. Тэгээд соёо шүдээ шилэн хүзүүнд нь гүн гүнзгий шааж орхив. Тоглоом дууслаа. Тэрээр урхинд оржээ. Тэрээр тийчгэнэж, савраараа хад асга самардан, соёо шүдээрээ намайг хазахыг оролдовч олж хазаж чадсангүй. Түүний эрч хүч барагдах хүртэл би нуруунд нь зүүгдсээр байгаад, дараа нь хад асганы зүг чирч, нэгэн том чулуугаар толгойг нь бяц цохив. Тархи нь сарнин цацагдаж, цусан урсгал олгойдоход, тэрхүү аймшигт шүтхэр ор мөргүй нам гүм болон замхрав.

Глава 13

Гүн Баргажины тайгаас гарсан Ваня хэмээх хятад эр үүргэвчиндээ хүнд алтны нунтаг тээсээр өмнө зүгийг чиглэн зургаан сарын турш нууц жимээр аялсан ажгуу. Эх газарт Зөвлөлт засаг хэдийнээ баттай тогтсон байв. Дөч гаруй насны босго алхсан Ванягийн хувьд баяжих сүүлчийн боломж нь энэ байсан тул тэрээр тайгын гүнд нууцаар алт олборлож байсан бөгөөд тэнд зөвхөн ойн хууль үйлчилж, цорын ганц шүүгч нь баавгай байдаг байлаа. Хүн ам суурьшсан газраар дайран өнгөрөх нь хамгийн аюултай бөгөөд эрсдэлтэй алхам байв.

Түүний арван таван жилийн өмнөх анхны аялал нь хамгийн анхны сууринд ирэхдээ л тасалдсан бөгөөд тэр үед Ваня атгахан алтаа ганц зүсэм талх, галт зэвсгийн сумнаас сольж байжээ. Тэр цагаас хойш тэрээр хүний амиар алт арилждаг чинээлэг тосгоны иргэнтэй учирсандаа үргэлж баярлаж, өөрийгөө азтайд тооцдог байв.

Мишуха хэмээх тэрхүү тариачин эр худалдааны нарийн ухаантай нэгэн байлаа. Тэрээр алтны урсгалыг тасралтгүй хадгалах нь ганц нэг алт олборлогчийг дээрэмдэж алахлаас хамаагүй илүү ашигтайг алсын хараагаар ухаарч, өөрийн гэсэн сүлжээг байгуулжээ. Тэрээр хотын худалдаачидтай холбогдож, алтыг нь үнэгүйдүүлэн авдаг байсан ч олж буй цэвэр ашиг нь асар их байв. Мишухагаар дамжуулан Ваня найдвартай худалдан авагчтай болсон ч түүнд алтныхаа аравны нэгийг л өгч, цох хорхойноос том алтны бөөмийг газарт булан нуудаг байлаа. Таван жилийн дотор тэрээр үлэмж их хөрөнгө хурааж, өмнө зүг рүү аялах жимийг Мишухад мэдэгдэлгүйгээр өөрөө олж нээв.

Хувьсгалын үймээнт жилүүд гүн тайгад бараг үл мэдэгдэх бөгөөд тэнд хүмүүс ойлгомжгүй үзэл санааны төлөө бие биенээ зэрлэг араатнаас ч дор хөнөөж байлаа. Мишуха Хаан эзэн болон түүнийг эсэргүүцэгчдийн тухай элдэв түүх өгүүлэх боловч Ванягийн хувьд энэ нь зөвхөн хоосон шуугиан байв. Тэрээр ганцхан зүйлийг баттай мэдэж байсан нь, хэрэв уут дүүрэн алттайгаа харьж чадвал тэр хавийн газар нутгийг бүхэлд нь худалдан авч, хятад хэлээр жинхэнэ Ахлах ноён буюу эзэн суух болно гэдэг байлаа. Тэрээр өөрийн орос нэр болох Ваня гэдэгтээ туйлын дуртай байсан нь энэ нь хятадын эрхэм цолтой ойр сонсогддог байсных аж.

Тайгыг туулан Манжуурт хүрэх зам бараг дуусч, Ваня зорилгодоо хүрэхэд тун ойрхон байв. Тэрээр холбоо тогтоохоосоо өмнө суурингуудыг хэдэн долоо хоногоор ажигладаг нарийн нямбай нэгэн байлаа. Тэрээр цэгээс цэгт шилжин, алтаа хүнсээр сольж байсан бөгөөд төмөр замын урд гарах хүртэл бүх зүйл амжилттай болж байв. Гэвч түүний холбоо барихаар сонгосон залуу эр Эвлэлийн гишүүн (комсомолец) байж таарсан тул Дотоодыг хамгаалах газрын төлөөлөгчдийг дуудаж, Ваняг баривчлан өгчээ. Үүний дараа шорон, албадан хөдөлмөр эрхлүүлэх лагерьт Ваня он цагийн тооллыг алдсан билээ.

Лагерьт байхдаа тэрээр нэгэн нөлөө бүхий хулгайчаас оргох төлөвлөгөөг сонсож, хамт зугтахаар тохиролцжээ. Тэднээс тавуул зугтсан бөгөөд Ваня төмөр замын хойд зүг рүү явахыг шаардаж, урьд нь аялж байсан нууц жим болон тэндхийн хүмүүсийг сайн санаж байв. Тэрээр нуусан алт, галт зэвсгийнхээ тухай хэнд ч хэлсэнгүй. Тэд Ванягийн арван жил гаруйн өмнө явж байсан замаар явсан бөгөөд түүний хуучин танилуудын зарим нь амьд сэрүүн байж, Ванягийн үлдээсэн алтны ачаар чинээлэг амьдарч байв. Тэд түүнийг таньж, хүнсээр хангасан бөгөөд Ваняг дахин алт авчирна гэдэгт итгэж байлаа.

Баавнт нуурт хүрэх үед бүлгийнхэн тавуулаа маш хурдан урагшилж байв. Гэвч өвөл ширүүсэж, хүнс дуусах үед гурван эрийг Ваня болон бусад нь араатан мэт дараалан хөнөөж, хүнсэндээ хэрэглэжээ. Хууран мэхлэгч хулгайч нар тийнхүү бие биенээ хөнөөж байхад Ваня тайгыг мэдэхгүй тэдгээр эрчүүд өөрийг нь хөнөөвөл амьд гарч чадахгүйг сайн мэдэж байв. Тиймээс хулгайч нарын дундах үхлийн тэмцэл Ванягийн гадна өрнөж байлаа.

Яг тэр өвөл тэд буцах замдаа гарчээ. Хойд тайгын захад хоноглох сүүлчийн шөнө Ваня үлдсэн ганц хамтрагчаа унтаж байхад нь хүйтэн цусаар хөнөөж орхив. Цаг агаар маш хүйтэн байсан тул шинэ мах бүтэн сарын турш муудахгүй байх бөгөөд Ваня хуучин нуусан алтандаа хүрэх үед нөхдийнхөө махаар тэжээгдсэн тул хүч чадал нь хэвээр байв.

Би Ванягийн энэхүү аймшигт аяллын тухай хамтралжуулалтыг эсэргүүцсэн бидний бослогод хамт оролцож явсан Орион хэмээх эрэнхээс олж мэдсэн билээ. Түүнийг төрөхөд бурят эх баригч Арья гэж нэрлэсэн бөгөөд тэрээр цонхигор царайтай, том нүдтэй, тайван бус хүү байжээ. Харин загалмайлах ёслолын үеэр үнэн алдартны шашны лам түүнийг Орион гэж тэмдэглэсэн байна. Тэрээр жирийн нэгэн чинээлэг тариачин (кулак) байсан бөгөөд түүний бослогод оролцсон гол зорилго нь Дотоодыг хамгаалах газрын төлөөлөгчид болон Эвлэлийн гишүүдийн учруулсан доромжлолын өсийг авч, хил даван зугтах явдал байсан ажгуу.

Глава 14

— Чи надад яагаад энэ хятад эрийн тухай өгүүлээв? гэж би асуув.

— Батуха, сонс доо, гэж Орион хариулав. Тэрээр суурьшигчийн хүү байсан бөгөөд буриадуудын дунд өссөн тул түүний хувьд орос хэлнээс илүү буриад хэлээр ярих нь хамаагүй төрөлх ойр байсан юм. Би Хятад руу хил давахыг хүсэж байна. Надтай хамт явах уу?

— Тэгээд чиний тэр Ваня чамайг тэнд хүлээж байгаа гэж санаа юу?

— Ваня өнгөрсөн. Тэр үхсэн, гэж Орион шивнэлээ.

— Чи ухаанаа алдаа юу? Бид хоёр нуруундаа өмссөн цамцнаас өөр юу ч үгүй байж тэнд очоод юу хийх юм бэ? гэж би түүний санааг хараахан гүйцэд ухаараагүй л асуув.

— Алт бий, гэж Орион шивнэв.

Үнэн байдал намайг хүйтэн салхи мэт жихүүцүүлэв. — Чи юу хэлнэ вэ? Чи Ваняг хөнөөчихөө юу? Алтыг нь дээрэмдээ юу? гэхэд Орион дуугүй цааш эргэв. Миний нуруугаар хүйт оргих шиг болж, — Одоо чи намайг хамт авч яваад... замд намайг идэхийг хүсэж байна уу? гэж би дахин асуув.

— Би түүнийг хөнөөгөөгүй, гэж Орион дуугаа намсган өгүүлэв. — Тэр манайд арай ядан амьд хүрч ирсэн юм. Тэрээр алтаа миний эцэгт өөрөө өгсөн. Хэрэв бид Хятадад хэзээ нэгэн цагт хүрч чадвал эхнэр, хүүд нь туслаарай гэж гуйсан юм.

Би түүния үгэнд бүрэн итгэж чадахгүй байлаа. Түүний эцэг урьд нь гуйлгачин мэт ирж суурьшсан нэгэн байв. Гэтэл гэнэтхэн өртөөний дэргэд асар том буудлын газар барьж, хожим нь бүр хотод үл хөдлөх хөрөнгө босгох болсон билээ. Түүний эцгийн буудалд хоноглосон чинээлэг аялагчид дахин хэзээ ч үзэгддэггүй байсан тухай элдэв шивнэлдсэн яриа үргэлж гардаг байв. Манай алслагдсан хил хязгаарт ийм л цуу яриа дуулддаг байлаа.

Өнгөрсөн намар бослогын байгууллага бүрэлдэж эхлэв. Түүний удирдлагыг арван жилийн өмнө Семёновын цэрэгт тулалдаж байсан, дайн тулаанд хатуужсан эрчүүд бүрдүүлж байсан бөгөөд эдгээр хуучин партизанууд хөдөлгөөний цөм болжээ. Большевикуудын засаглалд дургүйцэх дургүйцэл удаан хугацаанд буцалж байсан бөгөөд Зөвлөлт засаг хүчээ нэгтгэж, улс орныг түргэн хугацаанд үйлдвэржүүлж эхэлсэн нь энэхүү өөрчлөлтийн салхи манай алслагдсан хязгаарт эцэст нь хүрч ирсэн нь энэ ажгуу.

Үйлдвэрлэлийн эдийн засгийг байгуулахын тулд улс оронд хөрөнгө мөнгө болон ажиллах хүч гэсэн хоёр зүйл нэн даруй шаардлагатай байв. Үүнийг зөвхөн хөдөө тосгоноос л шахаж гаргах боломжтой байлаа. Нутгийн тариачид хэдийгээр хөдөлмөрч боловч зах зээлийн эдийн засагт дасаагүй байсан бөгөөд Байгалийн чанадын үржил шимгүй хөрс, хатуу ширүүн уур амьсгал нь газар тариаланг хүнд бэрх тэмцэл болгож байв. Илүүдэл ургац гарлаа ч төрөөс түүнийг үйлдвэрлэлийн өртгийг ч нөхөхгүй тогтоосон үнээр хураан авахыг эрмэлздэг байлаа. Орчин үеийн техник болох үрлэгч, трактор зэрэг нь асар үнэтэй тул зөвхөн улсын томоохон эдлэн газарт л олдохоор байв. Тиймээс хамтралжуулалт буюу колхоз байгуулах албадлагын үйл ажиллагаа ийнхүү эхэлжээ.

Тариачдад үзүүлэх үзэл суртал болон цэргийн шахалт ширүүсэхийн хэрээр дургүйцлийн шуурга дэгдэв. Чинээлэг тариачид буюу кулакуудыг устгах тэмцэл, тэдгээр хүмүүсийн хөрөнгийг хураасан нь зэвсэгт эсэргүүцэлд шууд хүргэсэн билээ.

Мэдээж хэрэг, би түүхийн аугаа их урсгалыг өөрчилж чадахгүй байв. Гэвч ирээдүй болон өнгөрсөн цагийн алиныг ч мэдэх увдистай, зарим нэгэн шашны далд шид эзэмшсэн хүний хувьд би үйлдэл хийх үүрэгтэй гэдгээ мэдэрч байлаа. Дэлхийн энэхүү өчүүхэн буланд удахгүй болох цуст аллагыг таслан зогсоож, өөрийн ард түмнийг аврахын тулд би ямар нэгэн зүйл хийх ёстой байв.

Бослогын ажиллагааг 1930 оны гуравдугаар сарын эхээр хийхээр товлосон байлаа. Гэвч энэ нь анхнаасаа л сүйрэх тавилантай байв. Бослогын байгууллага үүсгэн байгуулагдсан цагаасаа эхлэн Дотоодыг хамгаалах газрын (ГПУ) бүрэн хяналтад байжээ. Нууц цагдаа нар буриадын улус болгоны төлөвлөгөө, тэр байтугай зэвсгийн тоог хүртэл нарийн мэдэж байв. Семёновын нууц бүлгэмтэй тогтоосон холбоо нь илчлэгдэж, хилээр нууцаар нэвтрүүлсэн буу зэвсэг, сум хэрэгсэл нь ард түмний гар дээрх нууц зэвсгийн тоон дээр нэмэгдсээр байв.

Гэвч эдгээр партизаны бүлгүүд нь пулемёт, их буугаар зэвсэглэсэн Улаан армийн эсрэг зогсох ямар ч боломжгүй байлаа. Үүнийг зохион байгуулж буй Ахлах ноёд болох бослогын удирдагчид энэ тэмцэлд хотын оршин суугчид, цэргийн зарим хэсгийг татан оролцуулж, өргөн хүрээг хамарна хэмээн амлаж байв. Гэвч энэ бүхэн харагдаж байгаа шигээ биш гэдгийг би мэдэж байлаа. Энэ бүхэн асар том өдөөн хатгалга мэт санагдаж байв. Магадгүй гадаадын тагнуулын алба олон улсын анхаарлыг татахын тулд үүнийг санхүүжүүлж байж болох ч миний ажигласнаар энэ нь Зөвлөлтийн хууль сахиулах байгууллагын явуулж буй тусгай ажиллагаа бөгөөд 1933–1934 онд Алс Дорнодод Япон улс довтлохоос урьтаж, нуугдаж буй тэрсүүд үзэлтнүүдийг илрүүлэн устгах гэсэн занга байлаа.

Би энэхүү бослогыг гарахаас нь өмнө зогсоох ёстой байв. Үүний дараа юу хийхийг цаг нь болохоор шийдэхээр хойшлуулав.

Глава 15

Бослогын хорооныхон тамхины эхүүн утаа, гэр нэрмэл архины хурц үнэр хамар цоргисон нэгэн овоохойд хуралдаж байв. Миний зорилго тун энгийн боловч бараг л бүтэшгүй зүйл байлаа. Энэ бол бослогыг ядаж нэг сараар хойшлуулах явдал байв.

Гуравдугаар сарын эхээр Сталины «Амжилтанд толгой эргэх нь» хэмээх өгүүлэл хэвлэгдэн гарахыг би мэдэж байлаа. Тэрхүү өгүүлэлд удирдагч тариачдыг хүчээр хамтралжуулж буй арга барилыг эрс шүүмжлэх болно. Хэрэв би тэрхүү сонин тосгодод хүрэх хүртэл тэднийг тогтоон барьж чадвал нутгийн догшин дарга нарын хөл доорх хууль зүйн үндэс нь ганхах билээ. Орос хөршүүдтэйгээ уулзах Буриадын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд миний бие оролцсон шалтгаан үүнд л байв. Миний хоёр дахь нууц даалгавар бол Дотоодыг хамгаалах газраас (ГПУ) бидний дунд шуurgуулсан өдөөн хатгагчийг илрүүлэх явдал байлаа.

Тосгон бүхэлдээ коммунчдын, тэр дундаа нутгийн зэрлэг Эвлэлийн гишүүдийн (комсомольские бандиты) эрхшээлд оржээ. Гэнэт олдсон эрх мэдэлдээ согтуурсан арван тав хоногоос арван долоон насны эдгээр залуус хамтралжуулалтыг эсэргүүцсэн хэн бүхнийг зэрлэгээр доромжилж байв. Тэд царцаа ца царцаа мэт тосгоныг дайрч, айлуудын гэр ахуйн эд хогшлыг хурааж, хувийн хашаанаас үхэр, гахайг нь хөөн хамтралын саравч руу тууж байлаа. Тэрхүү саравчийг нь аль хэдийнэ кулак гээд хөрөнгийг нь хурааж, гэр бүлийнх нь хамт алс холын хүйтэн цөллөг рүү ачуулсан тосгоны хамгийн баян тариачны байшингаас дээрэмдэн барьсан байв. Тэдгээр залуус хэдийнэ цус, эрх мэдлийн амтыг үзсэн байсан бөгөөд төрийн бодлого тэдний энэхүү зэрлэг занг хамгаалж байлаа. Удахгүй хэвлэгдэн гарах өгүүлэл тэдний энэ гал галзуурлыг дарах ёстой байв, гэвч тэр нь цагтаа амжиж ирэх болов уу?

Эдгээр хорсол өвөрлөсөн, сахалтай эрчүүдийг би яаж зогсоож чадах билээ? Миний хотын орос аялга хүртэл тэдний сэжиглэлийг төрүүлж байв. Энд тагнуулчдаас айх айдас тахал мэт тархжээ. Намайг шууд газар дээр нь буудаж хөнөөгөөгүйд л гайхах хэрэгтэй байв. Тэднийг туйлдуулж гүйцсэн байлаа. Тэдний хувьд намайг хөнөөх нь шумуул алхаас ч илүү гарахгүй байв. Тэд бол Иргэний дайны үед хамгийн түрүүнд буудаж, дараа нь асуухыг сурсан хуучин Улаан партизанууд байлаа.

— Би 1914 он хүртэл хөлсний ажилчин байсан, гэж нэгэн эр дотроо хураасан хорсол уур хилэнгээ барьж ядан хяхтнуулсан дуугаар яриагаа эхлэв. — Би өөрийн гэсэн аж ахуйгаа байгуулж эхэлсэн ч үгээгүй ядуу амьдарч байлаа. Гэвч гурван жилийн өмнө би хөл дээрээ баттай тогтож чадсан юм. Би ердөө гурван хагас десант газар хагалсан. Түүний нэг нь ганд нэрвэгдэж ургацгүй болсон. Үлдсэн газраас би 195 пүүд үр тариа хурааж авсан юм. Улсын татвараа төлж, 12 рубль 30 копеек өгсөн бөгөөд би үүнийг шударга гэж бодож байлаа. Гэтэл дараа нь үр тариа бэлтгэх албаныхан хүрээд ирсэн, гэв.

Тэрээр шалан дээр нулимав. — Тэд улсын санд 150 пүүд үр тариа өгөхийг тушаасан, би 153-ыг өгсөн. Гэтэл дараа нь үрийн санд зориулж 21 пүүд өгөхийг шаардсан, би түүнийг нь ч өгсөн. Тэгтэл дахиад 30 пүүд хэрэгтэй гэлээ. Би хоосон амбаараа шүүрдэж, хаа байсан бүхнээ хамж байж 21 пүүдийг арай ядан олж өгсөн. Одоо надад ердөө арван пүүд гурил л үлдсэн бөгөөд гэр бүлд минь өгөх ганц ч үр тариа үлдсэнгүй. Тэгтэл тэрхүү дутуу есөн пүүдийг өгөөгүйн төлөө тэд миний бүх хөрөнгийг бүртгэж аваад хураачихлаа. Миний морь, миний тэрэг, миний хөнгөн тэрэг. Тэр байтугай эхнэрийн минь оёдлын машиныг хүртэл хураасан. Намайг дахиад л хөлсний ажилчин болгоод хаячихлаа. Тэгвэл миний дүү яав? Тэр модон бэлтгэл дээр ажилладаг. Тэд түүнээс долоон пүүд үр тариа шаардсан байна. Тэр модон дундаас үр тариаг хаанаас олох билээ? Тэд түүний цорын ганц тэргийг шийтгэл болгож хурааж авсан, гэв.

Энэ бол тэр шөнийн хамгийн аймшигтай, гашуун үг байлаа. Ийм их хорсол занал, цус нулимс буцалсан орчинд, уурссан зуу зуун эрчүүдийн дундаас ганц өдөөн хатгагчийг олж илрүүлэх нь бүтэшгүй зүйл байв.

Одоо надад зөвхөн ганц л сэжүүр үлдсэн нь Кравченко байлаа. Энэхүү хохол (украин эр) жилийн дараа гарч ирэх ёстой байв. Тэрээр Москвагийн большевикуудын эсрэг нууц байгууллагын элч төлөөлөгч хэмээн өөрийгөө танилцуулж, зэвсэгт бослогыг зохион байгуулахаар илгээгдсэн байх ёстой. Энэ бүхэн Дотоодыг хамгаалах газрын (ГПУ) хүйтэн өрөөнд зохиогдсон хуурамч ажиллагаа, хий үзэгдэл мэт нам байсан ч эдгээр цөхөрсөн эрчүүдийн хувьд тэрээр аврагч мэт харагдах болно.

Би энэхүү бослогыг гарахаас нь өмнө зогсоох ёстой байв. Үүний дараа юу хийхийг цаг нь болохоор шийдэхээр хойшлуулав.

Глава 16

— Ах минь, сонс доо, гэж би дуугаа тогтвортой байлгахыг хичээн өгүүлэв. Миний ах аль хэдийнэ кулак хэмээн хөрөнгөө хураалгаж, цөллөгт очихоор зэхэж байсан тул зүрх сэтгэл нь хорслын гал голомт болон шатаж, бослогыг туйлаас дэмжиж байлаа. — Энэ бүхэн анхнаасаа л сүйрэх тавилантай. Хиагтаас хил хамгаалагчдын бүхэл бүтэн цэрэг одоо наашилж байна. Тэдэнд их буу, пулемёт цөм бий, гэв.

— Хиагтын казакууд биднийг дэмжих болно, гэж ах минь нүдээ зүүмхийлэн өөдөөс ширүүн хэлэв.

— Ямар казакууд гэж? хэмээн би сөрж асуулаа. — Жинхэнэ казакууд чинь арван жилийн өмнө хил даваад явчихсан. Одоо энд зөвхөн тэднээс хоцорсон тагжгар эрс л үлдсэн бөгөөд тэд цөмөөрөө Улааныхны талд орсон, гэв.

— Бид өөрийн газар шороон дээрээ байна! гэж тэрээр архиран өгүүлээд, — Мод болгоны цаана, жалга болгоны гүнд тэднийг үхэл хүлээж байх болно! гэв.

— Манай «дайчид» зөвхөн гал голомтын дэргэд гэргий нарынхаа өмнө зогсож байхдаа л зоригтой байдаг, гэж би шулуухан хэлэв. — Тунгааж бод доо, тэд танай мал сүргийг хашаанаас чинь хөөн гаргаж явахад ганц ч хүн үг хэлж зүрхэлсэн үү? Танай үхэр мал руу дайрсан эдгээр хүмүүс ердөө арван тавхан настай жаахан хүүхдүүд байсан. Гэтэл ард олон зөвхөн алсаас харж зогссон бөгөөд зарим нь бүр бах тав нь ханасан шинжтэй байсан биш үү? гэв.

— Тэдэнд наган буутай милиционер байсан юм, гэж тэрээр харцаа буруулан шивнэлээ.

— Бид бүгдийг нь буцааж авна. Би чиний бүх хөрөнгийг буцааж авах замыг олох болно, гэж ах минь өгүүлэв.

— Тэд миний арван таван тугалыг надад буцааж өгөх үү? Тэд миний тавин үхрийг дээрэмдээд явчихсан. Тэд одоог хүртэл чамд гар хүрээгүй байгаа цорын ганц шалтгаан бол чи Зөвлөлтийн төв сонины редактор Дон гэгчийг сайн мэддэгт л байгаа юм. Гэвч хамтралын хамаг мал сүргийг идэж дуусныхаа дараа тэд чамаас ч бас бүх зүйлийг чинь хураах болно. Одоо тэд өдөр бүр, ганц ч өдөр алсахгүйгээр ямар нэгэн хонь эсвэл үхрийг нядалж байна. Тэд ажиллахыг хүсдэггүй мөртлөө хуруугаа ч хөдөлгөхгүйгээр өдөр бүр хооллож ундаалж байхыг л хүсдэг юм! гэж би хэлэв.

Би сүүлчийн хөзрөө дэлгэлээ. — Орионд алт байгаа, гэв.

Хэдхэн хормын дотор ахын минь нүдэнд шунал эсвэл горьдлогын оч гялсхийсэн ч тэр даруйдаа унтарлаа. — Тэр алтыг хаанаас олох билээ? Тэгээд ч алт оллоо гээд ямар хэрэг байх юм бэ? Хэрэв бид үхэр худалдаж авбал тэд түүнийг нь дахиад л хураагаад авчихна. Алт байлаа ч одоо зөвхөн хил даван зугтах ганц л зам бий. Тэгээд цаашдаа яах вэ? Түүнийг яаж зарах юм бэ? Чи өөрөө үүнийг мэдэж байна уу? Хэрэв би Хятад руу зугтвал эхнэр, хүүхдээ яах юм бэ? Тэднийг зүгээр л хаяад явах уу? Үгүй ээ, дүү минь. Энэ засгийг заавал унагах ёстой, гэв.

Бидний яриа мухардалд орлоо. Үнэнийг хэлэхэд би өөрөө ч зөв замыг хараахан олоогүй байв.

Энэ хооронд кулакуудыг устгах тухай шинэ тушаал хэдийнэ гарсан бөгөөд тэрхүү жагсаалтад миний нэр багтсаныг олж харсан хүн надад дуулгасан билээ. Би бослого гаргагчдыг ухрааж чадаагүй бөгөөд одоо төр засаг миний араас нэгэнт нэхэж эхэлжээ.

Одоо надад үлдсэн ганц зүйл бол тэдгээр Эвлэлийн гишүүдийг (комсомольские бандиты) цуст аллагаас ямар нэгэн аргаар хамгаалах явдал байв. Бослого эцэстээ дэгдэх үед тэд хамгийн түрүүнд амь үрэгдэх тавилантай байлаа. Гэвч өөрийн нөхдөөс урвахгүйгээр тэднийг би яаж аварч чадах билээ? Би ямар нэгэн утга учиргүй цаазаар авах ажиллагаа эхлэх тэрхүү мөчийг хүлээх хэрэгтэй болов.

Одоо зөвхөн ганц л гарц үлдсэн нь хүн бүр хамтралд (колхоз) элсэх явдал байлаа. Гэхдээ бид үүнийг хүчирхэг, чинээлэг аж ахуйтны сахилга батаар, ухаалгаар хөгжүүлэх ёстой бөгөөд колхоз руу хамгийн түрүүнд гүйн орсон тэдгээр залхуу, арчаагүй хүмүүс шиг байж болохгүй байв.

Би шийдвэрээ гаргалаа. Миний хийх зүйл яг үүнд л оршиж байв.

Глава 17

Хара Зутан миний ордны эсрэг талд, нуурын цаахна байх мал услах газар руу мал сүргээ туун иржээ. Тэрээр уур хилэндээ галзуурах мэт шатаж, залуухан хус модыг үндсээр нь тас татан хаяад, өвдөг сөхрөн унасан үндсэн дээр нь арчаагүй ууртайгаар дэвсэлж эхлэв. Гэнэтхэн хөмөрсөн үндэсний дороос чөтгөрийн толгой цухуйн гарч ирлээ.

— Чи хэн бэ, өчүүхэн хүмүүн? Чи яагаад ямар ч шалтгаангүйгээр мод хугалж байна вэ? Би чамайг үүний төлөө шийтгэх ёстой, гэж чөтгөр өгүүлэв.

— Чи намайг хөнөөж чадна, чөтгөр минь, үүнд эргэлзэх зүйлгүй, гэж Хара Зутан гутал дотроо чичирэн байж арай ядан хэлээд, — Гэвч миний зээ дүү Гэсэр чамаар үүний төлөөсийг заавал төлүүлэх болно. Тэр миний ордны тэнд, яг одоо тэнд байна, хэмээн миний ордон руу хуруугаараа заав.

— Аа, Гэсэр үү. Түүнийг их хүчтэй гэж би дуулсан юм байна, гэж чөтгөр тунгаан бодсоноо, — Гэхдээ түр хүлээгээрэй, чи Хара Зутан биш үү? Түүний гэргий нарыг булааж авсан хүн чинь тэр биш бил үү? гэж асуулаа.

— Тэр яг мөн, гэж авга ах минь чөтгөрийн харанхуй шидэнд автан атаархал нь дахин гал мэт дүрэлзэн архирав.

— Би үүнийг чинь зохицуулж өгье, гэж чөтгөр амлав. — Би чамд Түмэн Жаргалант ордонг нь буцааж өгөөд, Урмай Гоохоныг нь өөртөө авах болно. Гэвч тэрхүү эр чинь шүдээ хүртэл зэвсэглэсэн нэгэн байна. Түүний гурван давхар мөнгөн ташуурын тухай хүн бүр мэддэг шүү дээ. Хэрэв чи түүний зэвсгийг хугалж, харуулын цэргүүдийг нь эмээр ундаалж чадвал би түүнийг хялбархан унагаж чадна, гэв.

Хара Зутан тийнхүү чөтгөрийн урхинд амархан оржээ. Тэрхүү чөтгөр нь Атай Улааны тасчуулсан толгойноос төрөн гарсан, хар дарсан зүүд мэт Архан Шүтхэр байсан ажгуу.

Дээд тэнгэрүүд энэхүү аюулыг дахин зүүдэн дундаа өнгөрөөсөн үү, эсвэл зүгээр л архиндаа согтууран хэвтэж байсан уу, бүү мэд. Хурмаст тэнгэр миний гомдол тусламжийг огтхон ч сонирхсонгүй.

— Чи юу яриад байгаа юм бэ, Гэсэр? Бид тэрхүү үймээнийг хэдийнэ зохицуулсан. Чиний тусламжгүйгээр шүү дээ, гэж би нэмж хэлж болох юм.

Дараа нь тэрээр тэнгэр газар хоёрын хоорондох өөр нэгэн дайны тухай бахархан өгүүлж эхлэв. Атай Улааны толгой зүгээр ч нэг газар уначихаагүй аж. Тэрээр тэнгэр газрын заагт гацаж, Боолуурыг гарч иртэл хүмүүсийн амьдралыг там болгон хувиргасан Архан Шүтхэр болон хувирчээ. Тэрээр Боолуурыг гарч ирэх хүртэл хорсол заналын урт хугацааны тоглоомоор тоглож байсан бөгөөд Атай Улааныг амилуулах нь жирийн нэгэн үхлийн төөргөөр төрөгсдөд гайхалтай санаа байсан ажгуу.

Бөө яагаад үүнийг хүсэх болов? Энэ нь тун энгийн билээ. Атай Улааны үр сад дэлхийн бөө нарын хувьд тэдний тарьсан гай түүтгэрийг цэвэрлэсээр туйлдуулж гүйцсэн асар том тахал болон хувирчээ. Боолуур тунгаан бодоод, «Би Атай Улааныг харьяалагдах ёстой дээд тэнгэрт нь буцааж илгээх болно. Түүнийг явчихвал бид түүний үр садыг хялбархан зохицуулж чадна» гэж шийджээ. Тэд бүгдээрээ цугларсан боловч Боолуурын шид увдис нь хаанаа ч хүрэхгүй байв. Тэрээр зан үйлээ нэг өдөр, нэг шөнө, дараа нь хоёр, дараа нь гурван өдөр дараалан үйлдсэн ч юу ч болсонгүй. Тэнгэрүүдийн тарни шид нь жирийн нэгэн бөөгийн хүчнээс хамаагүй хэтэрсэн агуу их байсан ажгуу.

Цөхөрсөн Боолуур Зүүн зүгийн тэнгэрүүдэд ханджээ. Учир нь Атай Улаан урьд нь тэдний Ахлах ноён нь байсан билээ. Зүүн зүгийн тэнгэрүүд цугларч, хуралдаан хийж эхлэв. Зарим нь Ахлах ноёноо буцааж авахыг хүсэж байхад, бусад нь туслахаас эрс татгалзаж, «Энэ бол хүмүүсийн өөрсдөө шийдэх ёстой асуудал» хэмээн үзэж байлаа.

Гэвч хамгийн зүүн захын тэнгэр Боолуурын чихэнд нэгэн нууцыг шивнэжээ. Атай Улааны сүнс Эсэгэ Малаан тэнгэрийн мэдэлд байх нэгэн шавар вааранд түгжигдсэн бөгөөд тэрээр ваарны амыг өөрийн хуруугаар таглан суудаг тул сүнс нь тэндээс зугтах ямар ч боломжгүй байв. Тэрхүү сүнсгүйгээр Атай Улааныг дахин бүтэн болгож амилуулах боломжгүй байлаа.

Тиймээс Боолуур өөрөө хэдгэнэ (зөгий) болон хувирч, зарим нэгэн хэргийг бүтээхээр Эсэгэ Малаан тэнгэрийн зүг нисэж одсон ажгуу.

Глава 18

Баруун зүгийн тэнгэрүүд Атай Улааны үр сад хаа сайгүй цуглаж, асар том найр наадам хийж буйг эцэст нь олж үзлээ. Тэдгээр мангасууд зүгээр нэг цаг агаар хэлэлцэхээр цуглаагүй нь тодорхой байв. Хурмаст тэнгэр нөхцөл байдлыг тандахаар өөрийн хоёр элчийг дэлхий рүү илгээв. Тэд мангасуудын төлөвлөгөөг даруй олж мэдсэн бөгөөд Архан Шүтхэр тэдгээр мангасуудыг толгойлон, Атай Улааныг амилуулахаар бүхнийг удирдаж байлаа.

Энэ хооронд Боолуур Эсэгэ Малаан тэнгэрт хүрч ирэв. Тэрээр элдэв эелдэг зан гаргаж цаг үрсэнгүй, шууд л хэдгэнэ болон хувираад, дээд тэнгэрийн хацар руу нь хүчтэй хатгаж орхив. Эсэгэ Малаан цочсондоо ухасхийхэд ваарны амыг таглаж байсан хуруу нь мултран гарч, Атай Улааны сүнс хамгийн түрүүнд олдог саруул салхиар хөлглөн гадагш зугтан оджээ.

Хурмастын тагнуулчид үүнийг олж хараад, Архан Шүтхэрийг толгойг нь авахаас өөр аргагүй хэмээн шийдсэн бөгөөд толгойгүй бол Атай Улаан ердөө л хэрэгцээгүй хэсгүүдийн цуглуулга болон хоцрох байв. Гэвч чөтгөр тийм ч тэнэг байсангүй. Тэрээр Наран, Саран хоёрын ард нуугдсан тул тэнгэрүүд түүнд хүрч чадахгүй байлаа.

— Та нар яагаад энэ харанхуй чөтгөрийг нууж байна вэ? Та нар алтан нуруу, ялдам өвчүүгээрээ түүнийг өршөөж хамгаалаад байна уу, эсвэл зүгээр л түүнээс айгаад байна уу? Эсвэл манай дайснууд болохоор ийнхүү зориг гаргаж байна уу? гэж тагнуулчид дээд тэнгэр рүү хандан хашхиралдав.

Наран, Саран хоёрын үр сад үүнд туйлаас дургүйцэж: — Хэн энд хоосон чалчаад байна вэ? Өөрсдийгөө харуул, тулалдацгаая! гэв.

Гэвч тэнгэрүүд тун ухаалаг элчүүд байлаа. Тэд Наран зүгийнхнийг ятгаж чадсан бөгөөд Саран зүгийн удирдагч хүртэл эргэлзэж эхлэв. Нэгэн шөнө Саран зүгийн хүү Архан Шүтхэртэй хамт сууж, түүний түүхийг сонссон бөгөөд тэрхүү чөтгөр уран цэцэн үгээрээ түүнийг бараг л өөрийн талд оруулж чадсан нь тэд харанхуй язгуураараа үнэхээр төрөл төрөгсөд байсных ажгуу.

Хэлэлцээ урагшгүй болж буйг үзээд тэнгэрүүд дахин хүлээхийг хүссэнгүй. Тэд хоёр сум харвасан бөгөөд эхний сум нь Саран зүгийн хүүгийн хөлийн хооронд газар шааж, тэднийг хөнөөх зорилгогүй тул анхааруулга болсон билээ. Харин хоёр дахь сум нь чөтгөрийн цээжийг яг онож орхив. Архан Шүтхэр тэнгэрээс холбирон унаж, нууранд палхийн уналаа.

«Байг устгалаа» гэж тагнуулчид Хурмаст тэнгэрт даруй мэдэгдэв.

Гэвч Архан Шүтхэр үхсэнгүй. Тэрээр нуурын эрэг доогуур шурган орж, Хара Зутан ирээд модыг үндсээр нь тас татаж, хүн бүрийн амьдралыг там болгох тэрхүү мөчийг хүлээж байсан ажгуу.

Глава 19

Миний дууч болжмор жиргэсэн уудам нутаг минь цэцэглэн мандаж байлаа. Хүлэг морьд минь таргалж, мал сүрэг минь асар хурдан өсөн үржиж, газар дэлхий бидний тарьсан болгоныг арвижуулан буцааж өгч байв. Ард олон наран, хур бороо, энэ хоёрын дундах бүх зүйлд талархан жаргалтай амьдарч байлаа. Баатар дайчид минь уйгагүй бэлтгэл хийж, өсөн нэмэгдэж буй хүн амаа аюулгүй хамгаалж, гэргий нар минь гал голомтын дэргэд туслаж, өдөр бүр үр хүүхэд төрүүлж байв. Надад үргэлж атаархдаг байсан авга ах нар минь хүртэл миний удирдлагыг эцэст нь хүлээн зөвшөөрч, улам бүр баяжиж байлаа. Хаан хүнд үүнээс өөр юу хэрэгтэй байх билээ?

Гэвч энэ ертөнц бузар муугаас бүрэн ангижраагүй гэдгийг би сайн мэдэж байв. Миний хувьд амрах нь дэндүү эрт байна гэж би зөнгөөрөө мэдэрлээ. Алс холын аянд нисэхэд далавч минь хараахан хатуужаагүй, яс минь хараахан төмөр болон хувираагүй, хараа минь уулын мананг нэвт харахаар тийм ч хурц болоогүй байсан цаг билээ.

Тэгтэл алс холын нутгаас нэгэн элч довтолж ирэв. Атай Улааны хүзүүний нугалмаас төрөн гарсан Гал Нуриман гэгч Ганга мөрний нутгийг тасчиж хаяад байна гэлээ. Тэнгэрүүд надад энэ тухай урьдчилан анхааруулсан байсан бөгөөд тэрхүү чөтгөр надаас хоёр дахин хүчтэй гэдгийг би мэдэж байв. Тэнгэрүүд надад түүнтэй тулалдахыг хатуу хориглож, «Чи түүний эсрэг таван минут ч тэсэхгүй» гэж хэлсэн билээ. Тиймээс би хүч чадлаа зузаатгах хүртэл Ганга мөрнөөс ирсэн элчид арван жил хүлээхийг тушаахаас өөр аргагүй байв.

Гэвч миний баатрууд болон цэргийн дарга нар өөр бодолтой байлаа. Тэд шуугилдан миний ордон руу олноороо нэвтрэн орж ирэв.

— Ийм зүйл яаж байж болох вэ? Хурмаст тэнгэр тэднийг өөрийн хамгаалалтад авсан атал бид яаж зүгээр харж сууж чадах билээ? хэмээн тэд гомдоллож байлаа.

Миний авга ах Саргал ноён тэдний үгийг яг таг давтаж байв.

«За за, би энэ эрийн хувьд хараахан дэндүү сул дорой хэвээр байгаа нь үнэн. Гэвч хэрэв би явахгүй бол өөрийн цэргүүдийн дундах хүндэтгэлээ бүрмөсөн алдах болно. Авга ах минь ч үргэлж тусалдаг зангаараа тусалж байна даа» гэж би дотроо тунгаав. — За яахав, Ганга мөрөн хол байгаа ч би замдаа ямар нэгэн нэмэлт хүч чадал олох байлгүй дээ. Бид мордоно, гэж би тэдэнд хэллээ.

Бид маш урт хугацаанд давхив. Нэгэн шөнө бид Ганга мөрний хөндийг дээрээс нь тольдон харах нэгэн уулын хяр дээр хүрч ирлээ. Доошоо харахад тэнд тэнгэрийн одод мэт олон түүдэг гал асаж байв. Өдөр эхлэхэд бид үнэнийг олж үзлээ. Степь буюу тал нутаг бүхэлдээ гэрээр дүүрч, мал сүрэг нь шоргоолж мэт хаа сайгүй тархсан байсан бөгөөд хүмүүс нь шумуулын сүрэг мэт хөдөлж байв. Голын эрэг дээр сул газар ганц ч үлдээгүй байсан бөгөөд тэнд асар том, хүн ам шигүү суурьшсан, тэдгээртэй дүйцэхүйц том цэрэг арми байлаа.

Миний дайчид миний зөв байсныг эцэст нь ухаарав. Тэрхүү хөндий рүү шууд дайран орох нь зүгээр л амиа хорлолт байх байлаа.

— Бид тэднийг хавцал руу, уулс руу луйвардан гаргах хэрэгтэй. Тэнд л бидний боломж тэнцүү байх болно, гэж би тэдэнд хэлэв.

Тиймээс бид өндөр газрыг эзлэн суухаар болов. Бид дайснаа өдөөн хатгах шаардлагатай байсан бөгөөд үүнээс гадна манай хүнс бага зэрэг дуусч байлаа. Би хэдэн залуусаа мал «зээлж» авахаар дайралтад илгээв.

Гал Нуриман бидэн дээр зочлон ирэхэд тийм ч их хугацаа шаардагдсангүй. Тэрээр яг л дээрэмчин шиг аашилсангүй, харин тайван, өөртөө итгэлтэй бөгөөд ухаалаг нэгэн байв. Тэрээр бидний хүч чадлыг хэдийнэ нарийн тооцож үзсэн байлаа. Тэр яагаад шууд дайраагүй вэ? Тэрээр энх тайвнаар ирсэн тул би түүнийг зочлох хэрэгтэй болов. Гал Нуриман туйлын эелдэг, хамгийн боловсон нэгэн байлаа. Энэ эр нутгийг минь оршуулгын газар болгон хувиргаж байна гэж хэн ч хэлэхээргүй байв. Ийнхүү бид тэнд сууж, өөрсдийн үхрийн махыг идэж, гэргий нарынхаа хураасан айргаар ундаалж, тайван хүүрнэлдэж байлаа.

— Бид яагаад тулалдах ёстой гэж? хэмээн тэрээр асуугаад, — Танай газар шороо энэ уулсын цаагуур асар хол байна. Надад яг энд хийх ажил зөндөө бий. Би гэрүүд нь нэг өдрийн зайд байх энэ хярыг дайран өнгөрөх замын уулзвар болгохыг хэзээ ч төлөвлөөгүй. Энэ газрыг хар даа, эндхийн овоохойнууд дэндүү шигүү байрласан тул хоёр морьтой хүн ч зөрөх боломжгүй байна. Дайн хийх гээд байгаа шалтгаанаа хэл дээ, магадгүй би чамд ганц ч дусал цус урсгахгүйгээр үүнийг зүгээр л өгчихөж болох юм шүү дээ, гэв.

Хэрэв би түүнийг Атай Улааны тасархай хэсэг гэдгийг мэдэхгүй байсан бол түүний үгэнд итгэж болох байлаа. Тэдгээр зүйлс өөрсдийгөө барьж чаддаггүй бөгөөд хэрэв тэд хүний амьдралыг там болгохгүй бол тэд өөрсдөө амьдарч чаддаггүй байна.

— За яахав, хэрэв бүрэн хэмжээний дайн бидний төлөвлөгөөнд байхгүй бол хэдэн халз тулаан (дуэль) хийцгээе, гэж би хэллээ. Энэ нь цуст аллагаас хамаагүй дээр байв.

Дайчид урагш гарцгаав. Миний баатрууд зоригтой, сахилга баттай байсан бөгөөд Гал Нуриманы дайчид ч догшин, хүчтэй байлаа. Энэ бол нэг нэгийн эсрэг тэнцүү тулаан байв. Гэвч дайснууд маань биднээс хоёр дахин олон байлаа. Хэн нэгний тэвчээр алдагдаж, тулаан дүрэмгүй болж эхлэв. Миний нэгэн дайчин дайсны толгойг тас цавчиж аваад, мориор давхин одсон билээ.

Гал Нуриман үүнд галзуурах мэт уурсав. Би түүнийг тайвшруулахыг огт хичээсэнгүй, учир нь би өөрийн хүнийг цаазаар авахуулахаар тушааж өгөх хүн биш билээ. Тэрээр над руу дайрлаа. Энэ эр асар их хүч чадалтай нэгэн байв. Би түүний дайралтыг тогтоон барьж байсан ч боломж минь туйлын муу байлаа.

Дээд тэнгэрт хоёр хүү тоглож байгаад дэлхий рүү хальт шагайж үзжээ. Тэд Хурмаст тэнгэрт энэ мэдээг даруй хүргэв. Миний тэнгэрлэг эцэг цаг хугацаа алдахыг хүссэнгүй, Манзан Гүрмээс морины толгойн чинээ том мана (маргад) чулууг зээлж аваад, надад туслуулахаар миний дүү Заса Мэргэнд өгч дэлхий рүү илгээжээ.

Энэ үед Гал Нуриман намайг газар руу шууд утгаар нь цохиж оруулсан байсан бөгөөд би эхлээд өвдөг, дараа нь бүсэлхий, улмаар цээжээрээ газарт булагдаад байв. Заса Мэргэн нөхцөл байдлыг харж, морьтойгоо цагтаа амжихгүйгээ ухаармагц дахин бодсонгүй, тэрхүү мана чулууг тэнгэрээс шууд шидэж орхив.

Миний аз болоход, тэрхүү мана чулуу Гал Нуриманы гурав дахь нүдийг яг онож туслаа. Тэрээр газар дээрээ шууд үхэж унав. Урьд нь өөрсдийгөө хэдийнэ ялчихлаа гэж бодож байсан түүний удирдагч чулуун шуудай шиг унахыг үзээд, дайсны цэрэг арми даруй зогслоо. Тулаан ийнхүү дуусав.

Глава 20

Дээрэмчин Гал Нуриманыг нүцгэн тал нутагт амьдардаг байх гэж санаж байтал тэрээр асар үзэсгэлэнтэй нэгэн ордонд суудаг байжээ. Тэрхүү агуу ордонд түүний гэргий Галдай Гоохон хатан залран сууна. Ордон нь туйлын чамин хийцтэй, гойд гоо үзэсгэлэнтэй байв. Гэвч бүх зүйлээс илүүтэйгээр тэрхүү хатан өөрөө үлэмж гоо бөгөөд биднийг яг л хүлээж байсан мэт элэгсэг дотноор угтан авлаа. Тэрээр тэнгэрийн оргилд мандаж буй наран мэт, далайн мандал дээрх хун шувуу мэт, гүн тайгын харанхуй дундах ганц ховор цэцэг мэт үзэсгэлэнтэй ажгуу. Тэр хатан миний хамаг дайчдын зүрх сэтгэлийг хулгайлж орхив. Хөгшин залуу, гэрлэсэн эсвэл ганц бие байх нь хамаагүй, тэр байтугай миний төрсөн дүү Заса Мэргэн хүртэл ташаагаа тулан зогсоод, тэрхүү шидтэний гэргийг тэнгэр дэх өөрийн гэртээ аваачихад бэлэн байлаа.

Гэвч тэр эмэгтэй хүн бүрийн зүрх сэтгэлийг дотроос нь нурааж чадах агуу их дотоод хүчтэй нэгэн аж. Анхлан надад бүх орчлонгийн зовлонг мэдрэх шиг болж, эхээ санагалзан чангаар уйлах хүсэл төрөв. Одоо миний эргэн тойронд олон хүмүүс баяр хөөртэйгөөр хундага өргөн байхад надад зөвхөн ганцаардал л мэдрэгдэж байлаа. Би урагш харахад Галдай Гоохон над руу нэвт шувт ширтсэн харцаар ширтэж байв. Юу болоод байна вэ? Энэ анхны харцаарх дурлал гэж үү? Надад өөрт байгаа бүх зүйлээ хаяж, түүний хөлийн өмнө шидэх хүсэл төрлөө. Миний хамаг баялаг, миний төрөлх нутаг, миний эх...

Хэрэв тэрээр тэнгэрийн охин биш, хэрэв тэр тэнгэрлэг гэргий биш байсан бол би түүний гоо үзэсгэлэнгийн өмнө тэнэг хүн шиг сөхөрч, үүнийг дээд жаргалд тооцох байлаа. Гэвч миний дайчид хэдийгээр аугаа баатрууд боловч тэр эмэгтэйн увдист автаж, шид хараалд нь бүрэн автсан байв. Энэхүү чөтгөрийн зүйлээс болж тэд бие биенээ хүртэл хөнөөж эхлэхээр байлаа.

Би зэвсгээ шүүрэн авч, түүнийг яг дундуур нь тас цавчив.

— Чи юу хийчихвэл? гэж Заса Мэргэн хашхиран орж ирээд, — Би түүний дайчдыг шударга барилдаан эсвэл тулаанд хялбархан дийлж чадах байсан бөгөөд Галдай Гоохон минийх болох ёстой байсан юм! Одоо чи миний ах биш, би өнөөдрөөс эхлэн чамд туслахгүй! Хэрэв би байгаагүй бол чи энд үхэж, газар доор тасчуулах байсан шүү! гэв.

Түүнийг үг хэлж байх зуур нарийхан чанга чарлах дуу дуулдаж, тас цавчигдсан хэвлийгээс зургаан сартай дутуу төрж буй үр хүүхэд унаад, уурсан чарлав:

— Надад төрөх цаг хараахан болоогүй байсан юм. Чи намайг эхийн хэвлийгээс хугацаанаас нь өмнө гаргачихлаа! гэж тэрээр уйлан өгүүлэв. — Чи тэрхүү үзэсгэлэнт эмэгтэйг яг дундуур нь тас цавчсан, тэр миний эх байсан юм. Чи Гал Нуриманыг цагаас нь өмнө хөнөөсөн, тэр миний эцэг байлаа. Хэрэв би төрчихсөн байсан бол чамайг чоно мэт ангнаж, газартай чинь тэгшлэх байсан юм. Би ганцхан гараараа чамайг базаж, атган дотроо үхтэл чинь шахах байв. Намайг дутуу төрүүлсэн тул чи одоо намайг өршөөж байгаа байх. Гэвч чи баярлах болоогүй шүү, би ямар ч байсан өсөж торниод, чамаас өшөөгөө заавал авах болно! гэв.

— Гэсэр, чиний зөв байжээ, гэж ах Заса Мэргэн чөтгөрийн хараалаас сая нэг ухаан балартан сэргэж өгүүлэв. — Хэрэв бид энэ хүүхдийг төрж, тавилангаар заяасан хүчээ автал хүлээсэн бол Гал Нуриманы үр саднаас болж дэлхий ертөнцөд асар том гай түүтгэр ирэх байж, гэв.

Тэрээр зэвсгээ сугалан авч, мангасыг хөнөөхөөр дайрлаа. Гэвч зэвсэг нь олон жижиг хэсэг болон бутран унав. Тэрээр жадаар түүнийг нэвт хатгасан ч жад нь мурилзан хугарлаа. Чөтгөрийн хараалаас ангижирсан миний дайчид ч бас тулаанд нэгдэж, төрөөгүй чөтгөрийг хөнөөхийг оролдов. Гэвч тэрээр зөвхөн: «Би өсөж том болоод та нарыг цөмийг чинь устгах болно» хэмээн чарласаар байлаа.

Бид ордны дархчуудыг дуудаж, хөөргөө бэлтгэж, галыг нь дүрэлзүүлэн асаагаад, тэрхүү чөтгөрийн үрийг цагаан тугалга мэт улайстал нь галд шатаахаас өөр аргагүй болов. Тэд түүнийг үр тарианы чинээ жижиг болтол нь давтан цохиход тэрээр хүн бүрийг зүхэж, заналхийлсээр байв. Түүний дараа л бид тэрхүү ер бусын аймшигт зүйлийг бүрмөсөн нурааж, галд хайлуулж орхисон билээ.

Глава 21

Бид нутагтаа буцаж ирэхэд Саргал авга ах минь заналхийлсэн муу мэдээтэй угтан авлаа. Түүний эзэмшил газрын захад замдаа тааралдсан бүхнийг залгигч аймшигт Луу Орголи үзэгдсэн бөгөөд Саргал авга ахын минь Японтой худалдаа хийх усан онгоц барихаар нандигнан хамгаалж байсан эртний моддоор дүүрэн тайга хамаг оршин суугчдынх нь хамт устгагдах аюулд оржээ. Хил хязгаарын суурингууд дайсны дайралтад өртөөд байв. Авга ах минь намайг яаруулсангүй, учир нь тэрээр намайг алс холын аянаас дөнгөж ирээд буйг олж харсан хэрэг билээ.

Миний урт хугацааны эзгүйдлээр далимдуулан Атай Улааны төлөвлөгөөг гүйцэлдүүлэхээр, Гал Нуриман болон ялангуяа түүний төрөөгүй үр хүүхдийн өсийг авахаар Орголи миний нутгийг тасчин хаяхаар шийдсэнийг би олж мэдэв. Орголи нь Атай Улааны баруун гараас төрөн гарсан бөгөөд өдөр бүр хүч чадал нь зузаарч, биеийн хэмжээ нь томорсоор байлаа. Бид яарах хэрэгтэй болов.

Бид маш хурдан цугларлаа. Миний дайчдаас ганц нь ч татгалзсангүй, хоёр авга ах минь ч аянд хамт мордсон билээ. Миний хамгийн догшин гэргий Алма Мэргэн миний зэвсэг хэрэглэлийг гал голомтын дэргэд туйлгүй нарийн нямбай бэлдэж өгсөн нь намайг бага зэрэг гайхшруулав. Түүний нүдэнд ямар нэгэн зүйл нуугдаж, тэрээр ямар нэгэн зүйлийг мэдэж эсвэл сэжиглэж байх шиг байсан ч үг хэлж зүрхэлсэнгүй. «Буцаж ирээд би үүнийг зохицуулна даа» гэж би дотроо шийдэв.

Аян зам богинохон байлаа. Саргал авга ахын газрын цаахна тайга эхэлсэн боловч түүнийг танихын аргагүй болсон байв. Өвс ногоо хатаж, модд нь хуурайшиж, гол горхи нь ширгэсэн бөгөөд ойн ганц ч зэрлэг араатан үзэгдэхгүй байлаа.

Би ямар нэгэн чимээ дууллаа. Би өөрийн хурц хараа, сонсголоо ажиллуулав. Би шороон манан дэгдэхийг олж харсан бөгөөд тэрхүү манан дундаас тулаан илрэв. Энэ бол асар том, могой мэт биетүүдийн орооцолдоон байлаа. Шороон дундаас бүхнийг нэвт харахад нэн бэрх байв. Авга ах нар болон дайчдадаа анхааруулаад, би Бэлгэн хүлгээ харайлгахыг шаардав.

Миний бие ойртож очихдоо түүнийг олж үзлээ. Энэ бол шар эрээн талтай аварга том могой бөгөөд тэрхүү луутай үхэлдэн тулалдаж байв. Могой лууны хүзүүгээр гурван удаа ороож, соёо шүдээ баруун нүдэнд нь гүн шигтгэсэн байлаа. Агаар хотуудын дундуур хуйлран эргэж, модд болон чулууг үндсээр нь тасдан шидэж байв. Хуйлраа салхи тэднийг миний харцнаас нууж орхив. Надад зөвхөн луу өөрийн хурц савраараа могойг базан авч, биеийг нь жижиг хэсэг болгон тасчиж буй нь л арай ядан харагдаж байлаа.

Орголи лууны замд хөндлөн зогсож, намайг буцаж ирэх хүртэл нутгийг минь сүйрлээс хамгаалсан энэхүү баатар хэн байв? Би өөрийн зөрүүд гэргий Алма Мэргэнийг гунигтайгаар харцаа буруулж байсныг санав. Тэрээр надаас урьтаж Баруун зүгийн тэнгэрүүдээс тусламж гуйсан байжээ. «Чинийг буцаж ирэхэд бид энэ баатарт хийсэн бүхнийх нь төлөөсийг шударгаар өгөх болно» гэж тэд хэлсэн билээ.

Хуйлраа салхи намайг морьтой минь хамт эргүүлж, би шууд л лууны ам руу нисээд орчихлоо. Би жадаа түүний хэлний уг руу гүн шааж, тагнайд нь тулган түгжиж амжив. Миний дайчид урагш давхин ирлээ. Зарим нь сумаар харваж, бусад нь зэвсгээ сугалав. Саргал авга ах ухасхийн лууны нуруун дээр үсрэн гарлаа. Зөвхөн Хара Зутан л дахин сандарч: — Луу Гэсэрийг залгичихлаа! Түүнгүйгээр бид дийлж чадахгүй. Амьд дээрээ зугтацгаая! гэж хашхираад, морио эргүүлэн, бусад гурван хүний хамт зугтан одов.

— Байрандаа зогс! гэж Саргал дээрээс хашхираад, — Бид Гэсэртэй хамт ирсэн, Гэсэртэй хамт үхэх болно! гэв.

— Чи тэнд байна уу, авга ах минь? Зэвсгээрээ дээрээс дэндүү хүчтэй бүү цохиорой, чи намайг давхар хатгачихна шүү! гэж би дотроос нь хашхирлаа. — Тэгээд залуусаа, нааш нь дэндүү бүү харваарай! Смнууд чинь шууд нэвт нисэж байна, та нар намайг онох нь байна! Би лууны зүрх, түүний сүнсэнд нь бараг л хүрчихээд байна! гэж би дахин дуудав.

Гэвч надад инээх шалтгаан байсангүй. Лууны дотор тал харанхуй, өмхий бөгөөд хальтиргаатай байв. Булчингууд нь өөрийн гэсэн амьдралаар хөдөлж, намайг шахан эсэргүүцэж байлаа. Миний мөнгөн хутга энд надад тун хэрэг болсон билээ. Энэ нь харанхуйд гэрэлтэж, урагш зам гарган, даралтат хоолой шиг махыг тасчиж байв. Эцэст нь би цээжинд нь хүрлээ. Түүний зүрх хаа нэгтээ цохилж байв. Түүний сүнс тэнд байсан болов уу? Би зүрхийг нь тас цавчив. Дотор байсан бүх зүйл яг л хүнийх шиг байсанд би гайхлаа. Тэрээр сүүлчийн амьсгалаа гаргав. Түүний сүүлчийн амьсгалтай хамт би дарсан оргилуун дарсны бөглөө шиг амнаас нь шидэгдэн гарлаа.

Хара Зутан буцаж ирэв. Тэрээр ичсэндээ хаашаа харахаа мэдэхгүй байлаа. Түүнийг саатуулж, гэм буруугаа хүлээлгэхийн тулд би түүнд лууны арьсыг хуулж, махыг нь тасчин, хохирсон ард олонд тарааж өгөхийг тушаав. Тэрээр өөрийн хамт зугтсан гурван хулчгар эрийн хамт энэ ажилд шууд орлоо. Хүн бүр баатар байж чадахгүй нь үнэн билээ. Тэрээр шаардсан бүхнийг хийж, арьсыг нь хуулж, махыг нь хэрчин, ард олонд тарааж өгсөн бөгөөд өөрийгөө ч бас мартаагүй байв. Үнэндээ тэд энэ ажлын явцад намайг зүгээр л мартчихсан байсан ч би үүнд гомдсонгүй.

Гэвч өөр нэгэн бодол надад амралт өгөхгүй байлаа. Би өөрийн хадам эцэг Уса Лосон дээр очих хэрэгтэй гэж бодлоо. Би түүн дээр зочлохоор шийдэв.

Глава 22

Уса Лосон намайг үзээд туйлаас баярлаж, хамгийн хүндтэй суудалд буюу өөрийнхөө баруун талд суулгав. Далайн эзэн тэнгэрийн зоог ундаа нь элбэг дэлбэг, амттай чанартай гэж жигтэйхэн байлаа. Орголи луутай хэрхэн тулалдсан тухайгаа, түүнтэй үхэлдэн тэмцэлдсэн шар эрээн могой болон тэрхүү үл мэдэгдэх баатар надад яаж тусалсан тухай би түүнд хуурайлан өгүүлэв. Уса Лосон миний яриаг гайхан сонссон ч тэрхүү үл мэдэгдэх баатрын тухай надад юу ч эс хэллээ. Миний бие Алма Мэргэний тухай үг цухуйлгасан ч тэрээр хариулсангүй, чимээгүй өнгөрөв. Энэ нь ч аргагүй биз ээ, аль эцэг хүн өөрийн төрсөн охиныхоо мууг үзэж, бусдад хэлэхийг хүсэх билээ. Тэрээр зөвхөн алс замын бэлэг болгож, алтан таягныхаа тусламжтайгаар өөртөө ашигтайгаар эргүүлж болох дөрвөн нууц эрдэнэсийн тухай л замын зуур дурдаад өнгөрсөн билээ.

Би тэнд хоносонгүй, даруй буцахаар зэхэв. Ордноос гарч, багахан зайг туулах үед би асар хүнд усан мандал доор өөрийгөө байгааг мэдэрлээ. Урьд нь би энд ухаан балартан удаан хугацаагаар амьдарч байхад бүх зүйл яг л хуурай газар шиг санагддаг байсан бөгөөд наран мандаж, шувууд нисэж, мал сүрэг бэлчдэг байсан сан. Гэтэл одоо бүх зүйл өөр байв.

Усны гүн асар их ажгуу. Наран огт үзэгдэхгүй бөгөөд дээрээс зөвхөн сулхан гэрэл л сүүмэлзэн харагдана. Гэвч би норсонгүй, учир нь би агаарын бөмбөлөг дотор байлаа. Урагш нэг алхаж, хажуу тийш зүтгэсэн ч би ямар ч тулгуургүйгээр зүгээр л хөвж буйгаа ухаарсан бөгөөд үсрэхэд газар руу буцаж уналгүй, усны ёроолд л тогтож байв. Би усыг гараараа самардаж, урагш сэлж чадахгүй байлаа. Би усан доорх агаарыг шүдээрээ ч зууж чадахгүй байв. Одоо надад зөвхөн ганц л гарц үлдсэн нь усны ёроолоор алхсаар эрэгт хүрэх явдал байлаа.

Би туйлдаж унаталаа алхав. Миний зөнгөөр бол хэдийнэ шөнө болсон байлаа. Хүнд хийж чадах зүйл юу ч үгүй болох тэр мөчид яадаг билээ? Мэдээж унтдаг. Үнэнийг хэлэхэд, агаарын бөмбөлгийн гаднах тэрхүү нам гүм байдал, усан мандал надад туйлаас таалагдаж байлаа. Одоо надад ямар ч дуу чимээ үл дуулдана. Миний гэргий нар, эцэг эх, баатар дайчид болон бусад хүмүүсийн тухай бодлууд намайг дахин зовоохоо больжээ. Би усны ёроолоос гайгүй тэгшхэн газар олж аваад, хэвтээд унтаж орхив.

— Хүмүүн! Хэн нэгэн намайг сэрээхийг оролдож байлаа. — Хүмүүн!

Би арай ядан сэрэв. Өөрийгөө хаана байгааг ухаарахад багагүй хугацаа шаардагдсан бөгөөд би үхчихсэн, намайг дахин юу ч зовоож чадахгүй амгалан орчинд байна хэмээн санаж байлаа.

— Хүмүүн, чи хэдийнэ бүтэн хагас өдрийн турш унтлаа. Сэргэгтүн, гэв.

Энэхүү дуу чимээ надад тун танил бус байв. Тэрээр яг л хүн шиг ярьж байсан бөгөөд миний байгаа энэ гүнд ийм зүйл байх түүхгүй билээ.

— Чи хэн бэ? Би эцэст нь бүрэн сэргэв. Ийм гүнд хэн хүний хэлээр ярьж чаддаг байна вэ? Би загас болон далайн амьтдын хэлийг тодорхой хэмжээнд гадарлах ч энэ дуу чимээ тэднээс тэс өөр байлаа.

— Чи өөрөө хэн бэ? гэж сөрж асуув.

— Би бол Гэсэр, дээд тэнгэрийн хүү байна. Одоохондоо энэ дэлхийн хүний биед оршин сууж байна, гэж би хэллээ.

— Өө, чи биднийг дэлхийнх биш гэдгийг даруй ухаарчихлаа гэж үү? Энэ үг намайг гайхшруулав. Би зөвхөн хуурай газрын дээр амьдардаг жирийн нэгэн хүнийг л хэлсэн хэрэг байсан билээ.

— Тийм ээ, би тэгж хэлсэн. Өөр юу гэж хэлэх байсан гэж? гэж би хариулав.

— Гайхалтай! Гэхдээ энэ нь бүх зүйлийг улам хялбар болгож байна, гэв.

— Чи намайг яагаад сэрээв? Би дэлхийн хэргээс түр амсхийж байна, гэж би хэллээ. Надад ямар ч аюул занал мэдрэгдээгүй ч амьдрал намайг дээд тэнгэрүүдээс хүртэл болгоомжтой байхыг сургасан тул би дотоод эрч хүчээ нууцхан хуримтлуулж эхлэв. Аливаа зүйлд бэлэн байх нь дээр билээ.

— Бүү ай, тэнгэрийн хүү минь. Бид чамд хор хүргэхгүй, гэв.

— Тэгвэл намайг яагаад сэрээсэн юм бэ? «Эд нар харь гаригийнхан (инопланетяне) юм биш биз?» гэсэн бодол миний ухаан бодолд гялсхийн орж ирлээ.

— Тэгтэл чи биднийг шууд ухаарчихлаа гэж сана уу? хэмээн тэрхүү дуу чимээ урам хугарсан цуурай мэт сонсогдов. Тийм ээ, түүний дуу яг л цуурай шиг байлаа. — Чиний энэ зүйрлэл надад таалагдаж байна, гэж тэрээр инээмсэглэх мэт нэмж хэлэв.

Тэд миний бодлыг уншиж чадаж байна!

— Тийм ээ, Гэсэр. Түүний дуу яагаад цуурай шиг сонсогдсоны шалтгаан үүнд л байв. Би түүний үгийг чихээрээ биш, харин тархиныхаа дотор сонсож байлаа. — Үгүй бол бид усан доор чамтай өөрөөр яаж ярих билээ? гэв.

— За яахав, тэгвэл надад хэл дээ, намайг яагаад сэрээв?

— Бид дэлхий дээр ирээд маш урт хугацаа өнгөрч байна. Гэвч чам шиг ийм ер бусын үзэгдлийг бид хэзээ ч олж үзээгүй тул бидний сонирхол туйлгүй хөдлөв. Бид чамайг сэргэхийг маш урт хугацаанд хүлээлээ. Чинийг зүгээр л гүн нойронд автчихаж гэж санаад бид чамайг сэрээсэн юм, гэв.

— Тэгээд та нар зөвхөн уйгагүй сонирхлоо дарах гэж намайг сэрээгээ юу? За яахав, байж болох юм. Гэвч та нар яагаад усан доор амьдардаг юм бэ? гэж би асуув.

— Манай гариг бүхэлдээ уснаас бүтсэн байдаг тул дэлхий дээр ирээд ч бид энэ гүнд амьдарч байна. Тэгээд ч энд хамаагүй аюулгүй байдаг юм. Уса Лосоны албатуудаас бусад ямар ч хүн усан доор амьдардаггүй шүү дээ. Тэгээд ч тэд усан доор жинхэнэ утгаараа амьдарч чаддаггүй билээ. Галактик хоорондын хууль цаазын (интергалактический кодекс) дагуу бид хараахан хөгжөөгүй өчүүхэн цивилизациудтай (соёл иргэншилтэй) харилцаа тогтоохыг хатуу хориглодог юм, гэв.

— Хараахан хөгжөөгүй ээ? Бид үү? гэсэн үг миний амнаас ухасхийн гарлаа. Би өөр нэгэн цаг хугацаанд, огторгуйн уудам орон зайг хэдийнэ эзэгнэсэн тэрхүү ертөнцөд амьдарч байсан хүн шүү дээ. Гэвч үг хэлэхээсээ өмнө би өөрийн ухаан бодлынхоо гүнд тэдний минь бодлыг унших нэвтрэлтийг хаах асар том ментал хамгаалалтын хаалтыг (барьер) даруй босгож амжсан билээ.

Глава 23

— Чи үүнийг ч бас чаддаг байх нь ээ? гэж тэрхүү дуу чимээ урьдынхаасаа бүр ч илүү гайхширсан цуурай мэт тархинд минь хадлаа.

— Миний бодлыг хаах уу? Бид чинь Тэнгэрүүд шүү дээ! гэж би хариулав.

— Тийм ээ, жигтэй юм! Чамайг энэ биед төрсөн цагаас чинь эхлэн би чамайг маш урт хугацаанд ажигласан. Намайг харахад чи аварга хэрээний хошууг тас татаж, баавгайг хөнөөж байсан билээ. Надад чиний цэвэр ариун сүнс, чиний тунгалаг бодол туйлаас таалагддаг юм. Гэвч энэ гариг дээрх хүмүүс, араатан амьтад, тэнгэрүүд, тэр байтугай сүнснүүдийн дунд ч чамтай адил зүйл огт үгүй бөгөөд чиний дотор сая сая өөр язгуур оршин буйг би мэдэрч байна, гэв.

— Бид чинь Тэнгэрүүд шүү дээ, гэж би дахин давтан хэллээ.

— Үүнийг би огт ухаарахгүй байна. Орчлон ертөнцөд өөр хаана ч ийм зүйл байхгүй билээ. Та нар өөр өөр ертөнцөд зэрэг оршдог юм уу? гэж тэрээр асуув.

— Орчлон ертөнц бол нэгдмэл нэг зүйл юм. Бид буюу Тэнгэрүүд цаг хугацаа, орон зайг бүрэн эзэгнэдэг бөгөөд бид зөвхөн өөрсдийнхөө цорын ганц гэж үздэг тэрхүү ертөнцөд л амьдардаг, гэж би хариуллаа.

— Өө, орчлон ертөнц чинь хязгааргүй шүү дээ! Түүний дотор тоолж баршгүй олон ертөнц оршдог юм. Тэгээд чи ганцхан ухаан бодол дотроо ийм олон язгуур чанарыг яаж барьж зохицуулж чаддаг байна вэ? гэв.

— Энэ бол тун ч энгийн зүйл. Би энэ биед байх хугацаандаа зөвхөн энэ цаг хугацаа, энэ орон зайн олгосон боломжуудыг л ашигладаг юм, гэж би хэллээ.

— Чи энэ биеэ хэзээ нэгэн цагт орхин явдаг уу? Тэгээд үүний дараа юу болдог вэ?

— Би үргэлж үүнтэй хамт байдаг. Зөвхөн эгзэгтэй, аюултай мөчүүдэд л би өөрийн ер бусын увдисыг ажиллуулдаг бөгөөд бусад үед энэ бие маань элдэв далд шидгүйгээр, жирийн л нэгэн хүний амьдралаар амьдардаг юм, гэж би өгүүлэв.

— Гайхалтай! Одоо надад хэл дээ...

— Түр хүлээгээрэй. Чи намайг тасралтгүй ажиглаж байсан гэсэн үү? Тэгвэл миний ганц асуултад хариулна уу? гэж би түүний үгийг таслав.

— Мэдээж хэрэг, асуу даа.

— Чи миний сүүлчийн тулааныг олж үзсэн үү?

— Үзсэн.

— Тэгвэл намайг ирэх хүртэл Луу Орголийг тогтоон барьж байсан тэрхүү шар эрээн могой хэн байсныг чи мэдэх үү? хэмээн намайг асуухад,

— Тэр чинь би байсан юм, гэж тэрхүү дуу чимээ хариулав.

— Гэвч тэр чинь үхчихсэн шүү дээ. Би өөрийн нүдээр олж үзсэн, гэж намайг гайхан өгүүлэхэд,

— Бид үхдэггүй юм. Хэрэв чи лууны ам руу шууд унаж ороогүй бол би дахин амилж, тулаанд дахин нэгдэх байлаа. Би зөвхөн чамайг л хүлээж байсан юм. Тэрхүү луу өөрийн хүсэл заналаараа дэндүү аймшигтай нэгэн байсан тул чамайг ирэхээс өмнө би хэрэгт оролцож, түүнийг зогсоохоос өөр аргагүй байв, гэв.

— Ойлгомжтой. Сэтгэл хөдөлгөм түүх байна. Дээд тэнгэрүүд энэ бүхнийг дахиад л зүгээр өнгөрөөж дээ, гэж би хэллээ.

— Тийм ээ, би ч бас тэдний зүгээс тусламж ирэхийг маш урт хугацаанд хүлээсэн боловч юу ч болсонгүй. Тэрхүү лууны хийж буй зүйлийг зүгээр харж сууж чадсангүй. Энэ нь ч яахав, одоо бүх ер бусын гайхамшиг, гавьяа зөвхөн чамд л хамаарах болно шүү дээ. Би ердөө л бага зэрэг тусалсан хэрэг, гэв.

— Тэгэхээр ийм байж ээ. Тэгвэл үүнд миний гэргий Алма Мэргэн ямар хамааралтай юм бэ? гэж би асуув.

— Чи түүний тухай ч бас мэдэх үү?

— Тийм ээ.

— Үнэндээ түүнд ямар ч буруу байхгүй. Би түүнийг жаахан хүүхэд байхаас нь л мэднэ. Тэрээр энд, далайн гүнд, Уса Лосоны өргөөнд өсөж торнисон билээ. Заримдаа бид хүүрнэлддэг байсан бөгөөд үнэнийг хэлэхэд бид үргэлж холбоотой байдаг юм, гэв.

— Чинийг биднээс түрүүлж урагш алхаж, тулаанд орно гэдгийг тэр мэдэж байсан уу?

— Мэдэж байсан. Тэрээр биднийг хүмүүст болон дээд тэнгэрүүдэд өөрсдийгөө илчилж болохгүй гэдгийг сайн мэддэг, гэж тэрхүү чимээ хариуллаа.

— Миний ойлгож байгаагаар, би ч бас чиний тухай хэнд ч хэлж болохгүй байх нь, тийм үү? гэж би асуув.

— Мэдээж хэрэг.

— За яахав, би энэ бүхнийг тунгааж бодох хэрэгтэй байна. Гэхдээ яг одоо надад нойр нэн даруй шаардлагатай байна. Миний ойлгосноор, чи энэхүү агаарын бөмбөлгийг хуурай газар руу чирч гаргаж чадна биз дээ? Намайг унтаж амрах хооронд чи үүнийг хийж чадах уу? гэж би асуулаа.

— Мэдээж чадна, гэв.

Үүний дараа би дахин гүн нойронд автлаа.

Глава 24

Би сэрж, биеэ чилээн, гэдрэггээ харахад, эмээллэж бэлдсэн Бэлгэн морь минь хажууханд зэмсэгтэйгээ бэлэн зогсож байлаа. «Эзэн минь, та дэндүү урт хугацаанд унтаж орхив» гэж морь хэлэв. «Атай Улааны хоёр дахь гарын урьба болох, шэрэм ташуур барьсан Шэрэм Минаата гэгч нэгэнт тодрон гарч иржээ. Тэнгэр эцэг танд сануулж, түүнтэй ганцаараа дийлж уулзахыг тушаасан бөгөөд баатарнууд чинь танд тусалж үл чадна» гэв.

Баруун гарынхийг нь би нэгэнт дийлсэн тул, зүүн гарынхийг нь ч бас би өөрөө хариуцна. Бэлгэн морь минь намайг тэрхүү газарт харвасан сум мэт хүргэв. Тэнд аманхаа эдгэйһэн ганса һоёотой, өөдөөс харан муухай жуумалзаж, намайг уриалан даллах догшин мангас зогсож байлаа. Би түүн рүү давхин одож, нумаа татан харвасан ч, хүхэрһэн годли минь хуягийг нь нэвтэлж чадалгүй ойв. Намайг амь насыг нь мөшгөн, хоолой руу нь чиглүүлэн дахин харвахад, сум байндаа туссан боловч, тэрээр хугарсан сумыг зүгээр л нулимж орхив. Бэлгэн морь минь модноос ч өндөрт үсрэв. Би мөнгөлөг ташуураа далайн далайсан ч, Шэрэм Минаата өөрийнхөө шэрэм ташуурыг тавин тосож, минийхийг хуга цохив. Бэлгэн морь минь улам ойртож буухад, би хэлмээрээ даллаж, мангасын хүзүүнд буулгав. Чулууг ч шулуун сумаар харвах мэт шууд хэсэглэн цавчих тэрхүү хэлмэ ир маань түүний хүзүүнд тусаад, өчүүхэн ч гэмтэл учруулж чадалгүй хэдэн хэсэг болон бутарваа. Би мориноосоо үсрэн бууж, түүнийг газарт хаяхаар гараас нь шүүрэн авсан боловч, өөрөө бамбагар юманд шидэгдэх мэт толгод дээгүүр хол хөвөн хийсэв.

За яахав, ингээд дуусахгүй, надад үхэх ушар үгүй билээ. Би Бэлгэнийг дуудаж, зүрхтэйгээр тэрхүү газраас хурдан давхин одлоо. «Удахгүй буцах болно!» гэж намайг архиран хашхирахад, догшин мангасын бие айсандаа чичирхийлж буй нь мэдрэгдэв.

Гэртээ эргэж ирэхэд, Алма Мэргэн гэргий минь угтан авлаа. Би түүнд өөрийн урагшаагүй явдал, бүтэлгүйтлийг хэлэв. Гэргий минь намайг хамгаалахаар үгээрээ өмгөөлөн тэмцэж, уурлан хилэгнэв. «Чи яагаад тийшээ ганцаараа явж одов? Өөрийн шидэт хүсэл, эрдэм чадалдаа хэтэрхий их итгэв үү? Эсвэл тэднийг хэний үр сад гэдгийг мартчихаа юу? Дөчин дөрвөн агуу дайчдын удирдагч, зүүн талын дээд Тэнгэр Атай Улаан шүү дээ!» гэж тэр хэлэв. Алма Мэргэн хилэгнэн уурлаж байлаа. Түүнийг айсандаа, миний төлөө зовнин ингэж буйг би ухаарав. Агуу Абай Гэсэрийг хэрхэн зэмлүүлж байгааг хэн нэгэн сонсохоос өмнө би түүнийг зогсоох ёстой байлаа. «Хэлээд аль, гэргий минь, намайг эзгүйд миний үгэнд оролгүй мөлхөж ирсэн энэ шар могой юу вэ?» гэж би асуув.

Тэрээр хормын дотор тайвшрав. Түүний царай улайн, дараа нь цайв. Тэгээд тэр шар могойн нэр Ви-ви-ша-а болохыг надад хэлэв. «Ямартай ч энэ бол манай гэр бүлийн асуудал тул чамд хамаагүй» гэж тэр хэлэв.

Эцэст нь, дээд тэнгэрүүдийн тусламжгүйгээр бид үүнийг давж чадахгүй гэсэн товчолсон шийдвэрт хүрэв. Үнэн сэхээтэй, ухаалаг гэргий минь үнэхээр зөв хэлжээ! Хурмаст тэнгэр миний хүлээж байсан шиг хариу үйлдэл үзүүлсэнгүй. Тэрээр ердөө л: «Бид чамайг хүч чадал, ухаан бодол гээд бүх зүйлээр хангасан тул асуудлыг өөрөө шийдэж, өөрийн хүчээр үзвэл зохино» гэж хэлэв. Тэнгэр эцэг минь миний дураараа гуталхай, сэтгэл дундуур байгааг илчилсэн байж болох юм. Ингээд надад яах ч арга үлдсэнгүй. Бага наснаас минь намайг бөөмэйлүүлэн, хайрлан тэжээсэн авга эгч Манзан Гүрмэ рүүгээ одов. «Хайрт авга эгч минь! Намайг энэ бүх бузар муутай тэмцүүлэхээр Дэлхий рүү илгээсэн боловч, миний бүтээсэн зүйл энд нэг ч үгүй билээ. Би бүх төрлийн мангуусуудтай тулалдаж явсан бөгөөд заримдаа энэ нь миний амьдралын сүүлчийн тулаан мэт санагддаг байлаа. Зөвхөн таны сургаал, дурсгал л надад хүч чадал өгч, дайсныг дарахад минь тусалдаг байв. Эцэг минь надад тусалдаг байсан бөгөөд туслуулахаар миний ах дүүсийг ч илгээдэг байлаа. Гэвч өнөөдөр тэр намайг хүйтэн цэвдэг угтаж, үүнийг өөрөө шийдэхийг тушаав. Атай Улааны зүүн гарын энэ бүтээл ялагдашгүй мэт байна. Тэрээр амьдрал дээрээ солгой нэгэн бололтой» гэж би хэлэв. Манзан Гүрмэ тэр үед тэмээний ноос элдэж суув. Тэрээр надад юу ч хэлэлгүй, хус модныхоо нэгэн шилбүүрийг чимээгүйхэн сарвайв. Ингээд л бүх зүйл шийдэгдэв!

Би нуруугаа цэхлэн гэр лүүгээ давхив. Гэвч гэртээ орохоосоо өмнө би Алма Мэргэний өмнө шилбүүрээ нуув. Би Манзан Гүрмийн надад өгсөн тэрхүү шилбүүрийг үзүүлэхийг хүссэнгүй. «Энэ бол жирийн нэгэн тулаан биш! Одож, тулалд!» гэж тэр хэлэв. За яахав, миний хайртай гэргий намайг үхэл рүү минь илгээхгүй нь лавтай. Шэрэм Минаата миний нурууг төмөр ташуураараа ороолгосон боловч, би яагаад ч юм бэ үүнийг өчүүхэн ч мэдэрсэнгүй! Авга эгчийн минь шилбүүр ташуур буусан тэрхүү газарт, миний бүсэнд хавчуулаастай байжээ. Би түүнийг шүүрэн авч, ташуурынх нь дараагийн цохилтыг тосон авав. Шилбүүр минь сэлэм болон хувирав! Дайсан ухарч эхлэв. Тэрээр сульдан доройтов. Тэгээд тэр үхэв! Зай... Ингээд л болоо...

Намайг гэр лүүгээ дөхөж очиход, Саргал ноён авга минь угтан авахаар гарч ирэв. Тэрээр мэдээж баяртай байсан ч, миний гэргий нарын догшин ааш зан, зохисгүй авирын талаар нарийн, далд утгатайгаар алс холхоос битүүхэн сануулж эхлэв. Тэрээр үүдэн далдаар Алма Мэргэнийг л үгээрээ хатгаж байлаа.

«Бидний байрлаж байсан тэрхүү хөндийд, нутаг уснаасаа алс хол газар, би улаан модоор хийсэн ташуурыг нэгэн хожуул дээр мартаж орхижээ. Тийм учраас би ташуургүйгээр гэргий рүүгээ буцах ёстой болсон юм!» гэж тэр хэлэв.

Саргал ноён хүү бүх зүйлийг ухааран ойлгоод, жуумалзан инээмсэглэж, ялалтын баяраа тэмдэглэхээр бэлдэн гүйлдвээ.

Глава 25

Би гэртээ долоо хонов. Энэ нь маш сайхан байлаа. Гэргий нар минь ч баяртай байв. Бүх зүйл тийм чөлөөтэй, амар амгалан байсан тул би өөрийнхөө гэрт харь хүн мэт сэтгэгдэл төрж билээ. Гэвч усан доорх харь гарагийн амьтны тухай бодол миний толгойноос огт гарч өгсөнгүй. Энэ бол амьдрал оршдоггүй тоологдошгүй олон гарагуудын тухай түүх байв. Тэнгэр эцгийн хувьд ч би урьд өмнө ийм зүйлийг хэзээ ч сонсож байгаагүй билээ. Миний бусад дүрүүдийн хувьд ч бүх зүйл өөрийн жамаар үргэлжилж байв.

1930 оны бослого үнэхээр газар авахаас өмнө бүрмөсөн дарагдав. Би тэрхүү мунхаг залуу коммунистуудыг аврахыг хичээсэн боловч, тэр тэнэгүүд ойролцоох ойд нуугдахын оронд даваа даван зугтав. Уг нь тэрхүү замаар урьд өмнө нутгийн дацангийн лам нар зугтахад ашигладаг байжээ. Виттегийн шинэчлэлийн үейс хойш Хятад руу бараа таваар хууль бусаар нэвтрүүлж, Монгол руу зугтахад энэ замыг ашигладаг байсан тул энэ нь логиктой байв. Гэвч тэнд тэд нутгийн босогчидтой шууд тулгарч, улмаар цаазлагджээ. Орион болон түүний ах нар баривчлагдан, буудуулсан байна. Тэр үед миний биелэл байсан Батуха бослогод оролцоогүй тул баривчлагдахаас мултарч чаджээ. Тэрээр хамтралд элсэж, кулакуудыг устгах, хамтралжуулалтын ажлаас зайлсхийв. Тэрээр ах, эгч хоёрынхоо хүүхдүүдийг өөр дээрээ авч өсгөсөн бөгөөд тэднийг баривчлагдаж, цаазлагдсаны дараа ийнхүү асарчээ.

Кулакуудын босогчид — тэд гуч орчим байсан бөгөөд суурингийн ферм дээр цугларч, тэнд тэдэнд винтов буу тарааж өгөв. Тэд үүр цайхаас өмнө суурин рүү нэвтрэхээр шөнө хөдлөхөөр төлөвлөжээ. Би залуу коммунистуудад сануулахаар шөнийн хагасыг тийшээ давхиж өнгөрөөв. Хагас нойрмог байсан залуус хамгийн түрүүнд бай болжээ. Тэд маш хурдан цугларсан бөгөөд ийм тохиолдолд тэдэнд урьдаас бэлдсэн тохиролцоо байсан бололтой. Би толгод дээр суун, тэднийг хамтралын морьдоор суурингаас гарч явахыг ажиглав. Тэд эсрэг талын даваан дээр гарч ирсэн босогчдоос ердөө хэдхэн минутаар түрүүлж амжжээ. Залуус хурдан давхин одлоо. Босогчид цагдаагийн байшингийн дэргэд цугларч, түүнийг хагас нойрмог гарч ирэхэд нь шууд буудан алж, дараа нь залуусын араас хөдлөв. Босогчид хэсэг хугацаанд үймээн дэгдээв. Тэд үр тариа тарааж, мал сүргийг буцаан авч, коммунистуудын засаглал унасныг тунхагласан цуглаан хийжээ. Тэгтэл пулемёт зоосон хилийн харуулын машин хүрч ирэв. Босогчдыг зэвсгээ хаяж, бууж өгөхийг тушаахад ганцхан удаа пулемётоор шүршихэд л хангалттай байлаа.

ГПУ (Дотоодыг хамгаалах газар)-ын шүүх маш шуурхай байв. Тэднийг суурингийн захад, яллагдагчдын өөрсдөө ухсан гурван том нүхний дэргэд бараг бүгдийг нь шууд буудан алав. Би Орионыг олохоор астрал орон зайд нэвтрэн орлоо. «Хөөе, дүү минь!» гэж би нутгийн оросуудын буриадуудыг нэрлэдэг ердийн хоч нэрийг ашиглан ердийнхөөрөө тоглоом шоглоом болгон хэлэв. Би түүний астрал биеийг дуудлаа. Тэгтэл тэр тэнд, мэдээж байж байв. Алтны тухай бодож суув. Тэрээр алтаа яаран сандран, тийм ч гүн биш ухсан нүхэнд булсан бөгөөд хэн нэгэн үүнийг олох вий гэж айн түгшиж байлаа. Тэрхүү алт нь түүнийг энэ хорвоотой холбож байсан цорын ганц зүйл байв. Түүния тунгалаг сүүдэр туйлдаж, бараг харагдахгүй шахам байсан ч намайг таниад, зэрлэгшсэн нүдэн дэх айдсын оч зөөлөрч билээ. «Бүү санаа зов» гэж би түүнд хэлэв. «Би чиний алтыг техник хэрэгсэл болох трактор, үрслэгч, сепаратор худалдаж авахад ашиглах болно» гэв. Ингээд бүх зүйл шийдэгдэв. Түүнд өөрийн хөрөнгөө үлдээх өөр хэн байх билээ? Түүний төрөл төрөгсөд буудуулан үхэж, эхнэр хүүхэд нь хаа нэгтээ үл мэдэгдэх газар руу хөөгдөн оджээ. Хэрэв би амьд үлдвэл, тэднийг нутагтаа эргэж ирэхэд нь амьд үлдсэн төрөл төрөгсдөд нь туслах болно.

Ердөө л нэгэн жаал хүү хамтралын даргаар сонгогджээ. Үхрийн сүүл ч мушгиж үзээгүй, өөрийн гэсэн тугал ч байхгүй хүү хэрхэн хамтрал удирдаж чадах билээ? Гэвч алтыг хөдөлгөөнд оруулж, хамтралын хөгжилд зарцуулахаар би шийдэв. Үнэнийг хэлэхэд, эдгээр хамтралын гишүүд хөлсний ажилчдаас юугаараа ялгаатай гэж? Дээрээс нь морьгүй ядуучууд, залхуучууд зөндөө байв. Надад ажил амжилттай үргэлжлэх нь чухал болохоос хамтралын ашиг хаашаа орох нь хамаагүй байлаа. Хэрэв би фермд удирдах үүрэг гүйцэтгэвэл — энэ нь маш боломжтой зүйл байсан бөгөөд миний алт болон туршлага бүх зүйлийг шийдэж, бусад нь зүгээр л дагах болно. Зууны зааг дээр амьдарч байсан Баир хараа муутай байснаасао болоод спортын замналаа үргэлжлүүлж чадаагүй ажээ. Тэрээр тэмцээнд оролцож чадахгүй байсан ч ганц цохилтоор л хэнийг ч унагах чадвартай болтлоо бэлтгэлээ хангасаар байв. Түүнийг харанхуй замаар орохгүй гэж би найдаж байна. Тэрээр Эдийн засгийн факультетад суралцаж, маш сайн сурч байгаа бөгөөд түүнд бизнесийн төлөвлөгөө байгаа ажээ. Бүх зүйл өөрийн жамаар үргэлжлэг. Товчхондоо, миний зүгээс тэнд хөндлөнгөөс оролцох асар их шаардлага байсангүй.

Түүхийг өөрчилж үл болно гэдэгт би дахин нэгэнтээ үнэмшив. Тодорхой хүмүүсийн хувь тавиланг ч бас өөрчилж үл чадна. Эрвээхэйн нөлөө гэдэг бол худал хуурмаг зүйл ажээ. Намайг юу ч хийсэн хамаагүй, дүрүүд яг л тэнгэрүүдийн таалсан шиг ажилладаг байна. Би зөвхөн өөрийн биелэлүүдийн сахиус тэнгэр шиг л ажиллаж чадах бөгөөд энэ бол түүхийн НАМАЙГ зөвшөөрөх бүх зүйл билээ! Намайг тэрхүү бие махбодод байх үед, сахиус хамгаалагчийн «шүхэр» надад мэдрэгддэг байв. Эгзэгтэй мөчид, түүний хяналтан дор байгаа хүний ухамсар секундыг хуваах агшинд цорын ганц зөв шийдвэрийг гаргадаг бөгөөд энэ нь жирийн хүний хувьд санаанд багтамгүй зүйл билээ. Бие махбодь болон ухаан бодол нь төрөл зүйлийн хязгаарыг эвддэг байна. Тормозгүй давхиж буй хурдны машин гамшигт хүрэхээс ердөө тавхан сантиметрийн өмнө зогсдог шиг, эсвэл сум дэлбэрэхээс секундын өмнө бие махбодь тэр газраас огцом шидэгддэг шиг ажээ. Хэвийн үед олон сар зарцуулах тооцооллыг ухаан бодол тэр агшинд шууд хийдэг байна.

Би одож, Алма Мэргэн усан доорх шар могойд өгсөн нэр болох Ви-ви-ща-а-тай ярилцахаар шийдлээ.

Глава 26

Би далайн эрэг рүү бууж, ухаан бодолдоо хоёр дахин эргэцүүлэлгүйгээр, шууд Уса Лосон Ахлах ноёны ордон руу чиглэн одов. Багахан зайд алхсаны эцэст, би урьдынх шигээ агаарын бөмбөлөг дотор өөрийгөө байхыг олж харав. Энэ бүхэн алтан таягны ид шид байсныг би аль хэдийн ухаарсан билээ. Би усан доорх шар могойг ухаан бодолдоо дуудлаа. Тэрээр хормын дотор хариу өгсөн бөгөөд тэрбээр үхтлээ уйдсан байсан уу, эсвэл надаар үнэхээр дутаа юу, ямартай ч шууд гарч ирэв. Үнэнийг хэлэхэд, би ч бас хуурай газар дээр бага зэрэг уйдаж эхлээд байсан билээ. Тэр олон мангуусуудтай тэмцэлдэж байх халуун мөчид би өөрийгөө хэсэг хугацаанд гээж чаддаг байсан ч, энэ бүхэн урьдаас тодорхой, жирийн л нэгэн аюултай тулаанууд байсан юм. Гэвч энд, нэгдүгээрт, усан орчин, хоёрдугаарт, Тэнгэр эцгийн ч урьд өмнө юуг нь ч мэддэггүй байсан харь гараг, бусад ертөнцийн зүйлс оршиж байлаа. «Ишшшаа!» гэж би зөвхөн могойнууд л ойлгох хэлээр мэндчилгээ дэвшүүлэв. «Мэнд хүргэе, Гэсэр! Би чамайг хүлээж байлаа!» гэх дуу сонсогдов. «Ша-а-ас» гэж би хэлээд, «Чи хаана байна вэ? Өөрийгөө харуулна уу» гэж асуув. «Энэхүү газрын хэл надад дасч амжаагүй байна» гэж тэрхүү дуу цуурайтуулан хэлээд, «Бид урьдынх шигээ зүгээр л шууд, энгийнээр ярилцацгаая» гэв. «За яахав, өөрийгөө харуулна уу» гэж би хэлэв.

Усны мандлын цаанаас бидний сайн мэдэх шар могойн бие тодрон гарч ирэв. «Хэлээд аль, чи хэрхэн амьсгалдаг вэ?» гэж би асуув. «Хүмүүс усан доор хэрхэн амьсгалдаг вэ? Тэд амьсгалж чаддаггүй шүү дээ. Би усны мандал руу гарахад амьсгалаа түгждэг бөгөөд энд, усан доор бол загас шиг л амьсгалдаг» гэж тэр хэлэв. «Тэгвэл чиний хөлөг онгоц... тэр уснаас бүтсэн юм уу?» гэж би асуув. «Мэдээж хэрэг. Чи үүнийг харахыг хүсэж байна уу?» гэж тэр хэлэв. «Би маш их сонирхож байна» гэж би хариулав.

Ви-ви-ща-а намайг хөлөг онгоц руу дагуулан одов. Энэ нь ямар нэгэн органик амьд биет шиг зүйл байлаа. Тоологдошгүй олон дахин төрөхдөө маш их зүйлийг үзэж туулсан Тэнгэр миний хувьд ч, энэ газрын санаанд багтамгүй дүр төрх намайг гайхшруулсаар байв. Хөлгийн толигор хананууд нь сая сая медуз загасыг амьдаар нь хамт шахсан мэт гайхалтай гэрлээр фосфортон гялалзаж байлаа. Энэ нь яг л үүлгүй цэлмэг шөнөөр, сая сая гараг эрхсийг маш тодоор харж буй мэт сэтгэгдэл төрүүлэх бөгөөд тэдгээр нь миний хүрэлтэнд хариу үйлдэл үзүүлж, уран сэтгэмжийн бүхий л өнгөөр туяаран нугарч байв. Намайг хөлгийн шалан дээр гишгэхэд, хөл минь эхэндээ өвдөг хүртэл доош шигдсэн боловч, хөлгийн бүтэц хормын дотор өөрчлөгдөв. Энэ нь хатуурч, миний хөлийг дээш нь түлхэн гаргав. Ингээд шал нь цэх, хавтгай бөгөөд толигор болон хувирлаа. Миний агаарын бөмбөлөг хөлгийн хүрээлэн буй хананд уусан нэгдэж, лугших гэрэл нь уснаас миний агаарын орчин руу шилжих тусам улам бүр тодорч байлаа. Миний газарч урагш чимээгүйхэн сэлж, намайг дагахыг уриалан эргэж харав. Бид тунгалаг цонхтой нэгэн тасалгаанд хүрч ирлээ. Тэрээр нэгэн сандал руу заахад, миний агаарын бөмбөлөг түүнийг бүрхэн авав. Намайг суумагц, гаднах гэрлүүд дүрэлзэн аслаа. Бид далайн ёроолд байв. Далайн урсгалын аясаар ховорхон усан доорх ургамлууд найган ганхаж байлаа. Замагны бөөгнөрөл дундуур ховор, бараг тунгалаг шахам загаснууд залхуутайгаар сэлэх бөгөөд зарим нь тэдгээрийн дундуур маш хурдан суман мэт өнгөрч байв.

Тэрхүү хөлөг далайн ёроолоос эхлээд алгуурхан хөөрч, дараа нь усан доогуур хурдаа авав. Би тэрхүү асар их хурдыг бараг мэдэрсэнгүй. Тэгээд бид усны мандлыг сэтлэн гарч, босоо чиглэлээр огторгуй руу шууд тэмүүлэн одов. Хурдатгалын хүч (G-force) асар их байсан тул би ухаан алдах шахлаа. Бид стратосферт хүрч ирэв. «Чи намайг хулгайлчихаж байгаа юм биш биз дээ?» гэж би тоглоом шоглоом болгон асуув. «Тийм ээ» гэж тэрээр ямар ч хувиралгүй, хүйтэн хөндий дуугаар хариулав.

Глава 27

Би хэнийг ч хөнөөж цусаар гараа будалгүйгээр, Манзан Гүрмэ авгын урц руу шууд л шилжин одов.

Тэнд би нэгэн шөнийг өнгөрүүлэхдээ, Тэнгэр нарын тархийг миний эсрэг эргүүлж, намайг харлуулж буй тэрхүү жигшүүрт үнэнийг бага багаар олж мэдэв. Энэ бүхэн мэдээж Хара Зутангийн хорт явуулга байсан бөгөөд хүмүүс яаж ийм өчүүхэн, өсөрхүү байж чаддаг байна аа? Би түүнд ямар буруу зүйл хийлээ гэж тэр надаас ингэж урван тэрслэв? Тэр чинь миний төрсөн авга ах шүү дээ, тиймээс би түүнд гар хүрч, цусыг нь үзэж зүрхэлсэнгүй. Илэрхий дайсантай бол бүх зүйл амархан бөгөөд чи тэдний өмнө гарч ирээд, нүд рүү нь хараад, шууд л устгаж орхидог. Гэвч энэ бол гэр бүл байсан тул гэртээ буцаж ирээд миний хамгийн түрүүнд зорьсон зүйл бол Алма Мэргэн рүү явсан явдал байв.

Тэгээд та юу гэж бодож байна, тэр зөнөг Хара Зутан дахин бүхнийг баллаж орхив!

Тэрээр Түмэн Жаргалангийн өргөөнд урилгагүйгээр дайран орж, түүнийг анхнаасаа өөрт нь зориулагдсан заяаны хань, харин Гэсэр би түүний аз жаргалыг хулгайлсан хэмээн хашхирч, хойморт нь сандайлан суув. Намайг гурван эхнэрийнхээ учрыг олж, гэрийн журмыг сахиулж чадахгүй гэж тэр зөнөг бодоо юу? Би Алма Мэргэнээс өөр ертөнцийн тэрхүү зөн билэгт змийн талаар асуухыг хүссэн боловч одоо надад энэ алиалагчтай орооцолдох цаг байсангүй.

Түмэн Жаргалан үүний хариуд юу хийсэн бэ? Тэр дайчдаа недмид дуудав. Тэд Зутанг үснээс нь чирэн ордноос гаргаж, хаалганы гадна өшиглөж хаяв. Ханы авга ахад ийм хатуу шийтгэл оноов уу? Тэр үүнийг хүртэх ёстой хүн байв. Хэрэв намайг тэнд байсан бол тэр үүнээс ч илүү өндөр үнэ төлөх байлаа.

Хара Зутангийн хувьд тэрээр гомдлоо тээж, архинд живэхийн оронд бүр өөрөөр ажиллаж эхлэв. Тэнгэрүүд түүнийг дахин аврахгүйг мэдээд, өөртөө өөр нэгэн хүчирхэг хамгаалагч хайхаар одов. Шолмосуудыг болон тэдний удирдагчийг хэрхэн дууддагийг хүн бүр мэддэг бөгөөд хэрэв чи зөв үгсийг мэддэг бол хар хонь төхөөрөхөд л хангалттай. Нар жаргаж, харанхуй нөмрөх үеэр Хара Зутан ой руу давхин орж, цоорхойд түүдэг гал асааж, элбэдэн шид үйлдэж эхлэв. Тэр шолмосуудыг гарч ирэхийг удаан гуйсан боловч тэд түүнийг хэн бэ, яагаад дуудаж байгааг хэдийнэ мэдэж байв. Тэд Гэсэрээс маш их айдаг байсан бөгөөд тэр тэдний төрөл төрөгсдийг олноор нь устгасан байлаа. Тэд чөтгөрүүдийн дурлыг хүртэл татдаг тэрхүү махны үнэрээс хол байж, түүдгийн гэрлийн тусгалаас гадуур нисэлдэж байв. Зутан үүнд уурлаж, шолмосуудыг аймхай гэж харааж, нойтон баханууд хэмээн хулчгар занг нь дооглон тохуурхав.

Энэ нь нөлөөлж, гэрэл болон махны үнэрт татагдан, шолмосуудын эзэн Ахлах ноён Абарга Сэсэн тэдний өмнө гарч ирэв.

Зутан өөрийн хувь заяанд гомдоллож, тэрхүү чөтгөрүүдийн удирдагчид хандан тусламж гуйв. Ахлах ноён Абарга Сэсэн түүнийг «Мэргэн аварга» хэмээн дооглон тохуурхсан боловч зүгээр нэг туслахыг хүссэнгүй, харин хариуд нь Гэсэрийн эхнэрүүдийн нэгийг өөрт нь өгөхийг шаардав. Энэ нь яг л Хара Зутангийн хүсэж байсан зүйл байсан бөгөөд хэрэв Гэсэр үхвэл түүний бүх эхнэрүүд ёс заншлын дагуу авга ахдаа очих ёстой байв. Тэд хэн нь ямар эмэгтэйг авахаа бага зэрэг маргалдсан боловч эцэст нь тохиролцоонд хүрэв. Урмай Гоохоныг өөртөө үлдээхээр Зутан шийдэв. Харин Алма Мэргэнийг тэрээр хэнд ч хэзээ ч өгөхгүй бөгөөд тэрхүү харийн могойг Ахлах ноён Абарга Сэсэнд өгөхөөр амлав. Демон үүнийг зөвшөөрөв, учир нь тэрээр Түмэн Жаргаланг эртнээс сонирхож, түүнийг өөрийн болгохыг хүсэж байв.

Ахлах ноён Абарга Сэсэн Гэсэрийг хэрхэн устгахыг зааж өгөв. Тэрээр шөнө дунд нууцаар нэвтэрч, Түмэн Жаргалангийн өргөөнд хараал шингэсэн хонины элбэдсэн гэдсийг нууж орхив. Өглөө нь тэрээр Гэсэрийн хөлийг гутлаар нь даран гишгэхэд, арьсан дороос үхлийн цэнхэр манан суунаглан гарч ирэв. Тэрхүү хорт хийгээр ганцхан амьсгалахад л Гэсэр ухаан алдан унав.

Гэсэр шууд үхээгүй бөгөөд тэрээр Тэнгэрийн хүү байсан боловч бие нь өдрөөс өдөрт муудаж эхлэв. Түмэн Жаргалан өөрийгөө буруутган шаналж, гал голомтын дэргэд туслах гэргий нар нь ч үүнийг тайлж чадахгүй байв. Гэсэрийн ээж Наран Гүүхэн хүүгээ аврах цорын ганц арга бол шолмосуудын хаант улс руу Түмэн Жаргаланг нууцаар илгээх явдал гэдгийг мэдэж байв. Өөр ямар ч арга байсангүй, учир нь энэ хараал Тэнгэр нарт хүртэл дэндүү хүчтэй байв. Гэсэр ч, түүний дайчид ч эхнэрээ чөтгөрүүдэд өгөхийг хэзээ ч зөвшөөрөхгүйг мэдэж байсан тул Наран Гүүхэн Түмэн Жаргаланг шулмасуудын хаант улс руу нууцаар илгээжээ.

Энэ бол маш хачин газар байв. Эхний харахад, бүх зүйл хүмүүсийн ертөнц шиг харагдаж байлаа. Гэвч юу ч ижил биш байв. Нүцгэн эрчүүд замаар хэрж, асар том шувууд болон араатнуудыг хазаарлан хөтөлж явна. Тэд маш эелдэг байсан бөгөөд түүний биеийн байдал, хаашаа явж буйг нь асууж байлаа.

«Би хүний ертөнц дэх нөхрөөсөө уйдсан тул шулмасуудын ахлах ноён Абарга Сэцэнтэй уулзахыг хүсэж байна» гэж тэрээр тухай бүрт хариулж байв.

Нүцгэн эрчүүд удирдагчийнхаа нэрийг сонсмогц, тэдний давшилт хормын дотор зогсов. Энэ бол тэдний олз байв. Тэд түүнийг нэгээс нөгөөд дамжуулан, илжиг шиг том шаазгайнууд, үхэр шиг том хэрээнүүд дээр суулган, тэгээд түүнийг цагаан морь унасан Ахлах ноён Абарга Сэсэн өөрийн биеэр угтан авах хүртэл чононуудын нуруун дээр суулган зөөвөрлөжээ. Тэрээр эмэгтэйг найрсаг угтаж, хооллож, улмаар өөрийн ордон руу дагуулан одов. Энэхүү хурьцлын үйл хэрэг бүрэн дуусах хормонд, Гэсэр нэгэнтээ бүрэн эдгэрсэн байлаа.