Абай Гэсэр хаан( буряад хэлэн дээрэ)

Глава 1

Би үлгы соо хэбтэнэб, дээрэмни хара жэгүүрнүүдээ дэлгээгээд, хушуугаа ангайлгаад, аргагүй томо хирээ зогсоно. Тэрэ намһаа таба дахин томо байгаад, намайе эдихэеэ һанаһаниинь эли. Һанаагаа алдаха саг үгы байгаа. Би хоёр гараараа хушууень баряад, амыень хоёр болгожо таhалбаб. Тэрэнэй хара шуһан нам дээрэ адхаржа шал нойтон болгообо. Би шээhээ алдажархибаб. Тэрэ айһандаа бэшэ, харин гансал өөрыгөө барижа шадахагүй байһандаа шээжэрхибэб. Тиимэ, би нялха нарайб, оройдоол түрэhөөр хоёр үдэртэйб.

Би үшөөл үхибүүнэйнгээ гарта асари томо хушуугай хоёр хахадые баряад байнаб. Гансата мүнөөл хашхаралдаан, хүнэй хүлэй алхамууд дуулдана. Ном годлиин hомон хирээгээ бэедэ хадхаад, хирээеы газарта унагаажа, намайешье татаад тарайлгаба. Шанга гарнууд намайе баряад, өөдэнь татана. Шуһаар нойтон болоһон хушуунь гулдирна, теэд би табинагүйб. Нүгөө хүн, хирээгэй бэе намhаа һалгааха гэжэ оролдоод, өөр тээшээ угзаран татахада, бидэ булта тэрээн дээрэ унанабди. Хоёр хүнэй абяан дуулдана: хирээн үхэhэн бэе татажа байһан эрэ хүнэй, теэд намайе баряад байһан эхэнэрэй. Тэдэнэр буряадаар хөөрэлдэнэ. Намайе хүбүүмни гэжэ нэрлэнэ. Би дары ойлгоногүйб - тэдэ эртэ урдын аялгаар дуугаржа байна. Эхэнэр намайе хирэйн хушууе табихыемни аргадана, харюу үгэхэ гэжэ оролдоходомни, хэлэмни намай дууланагүй. Энэ минии эжы гээшэ.

Эхэ эсэгэмни өөһэд хоорондоо хэрэлдэжэ байжа намайе хирээhээ таһалба. "Ши юундэ иитэрээ татанаш?" "Һалхинай hэбшээнhээ унадаг ха юм ши, шабганса!" Тиимэ, минии эхэ эсэгэ хүгшэн, дүшөөд гаран наһатай.

Тэмсэлһээ һэргэжэ, тэдэ нам тээшэ, ба хирээгэй хахархай хушуу руу удаан харана. Гэнтэ үбгэн үбдэг дээрээ унажа, минии урда зальбаржа, намда мүргэн, маанинуудые шэбэнэжэ эхилнэ. Мэдрэмжэгүй болоһон эжымни амидыржа, үбгэнэйнгөө хажуугаар гараад, һэеы гэртээ орожо, модон тэбшэ соо уһа хээд, намайе досоонь буулгана. «Хүйтэн байна!» гээд, би хашхарха һанаатайб, теэд гансал нарайгай шанга пишаганаан хоолойhоом гаража ерэнэ. Бүгсөөрөө тулхёод, би амһартаяа амархан унагаабаб. Эжымни залд гээд, намһаа холо харайжа hүрөөд, нюдөө бэлтылгэн, "болёоб, болёоб" - гэжэ шэбэнэнэ. Манай үбгэн энэ шууяан дуулаад, гэртэ мүлхин орожо, нам тээшэ үбдэг дээрээ мүлхибэ, атхарһан уһанһаа шалын шорой шабар болоhон руу халзайжа эхилhэн толгойгоороо хэды дахин сохино.

Минии дааража, шабар соо хэбтэхэжэ байхада, эдэ хоёр тэнэг үбгэд намайе угааха гэжэ уһаяашье халаанагүй.

Глава 2

Хаанаhаа эндэ иимэ hонин би бии болоо гэшэбиб гэхэдэ. 21-дэхи зуун жэлдэ би боксоор бэеэ һоридог залуу хүбүүн байгааб, 20-дохи зуун жэлдэ 30-тай буһалгааша, 19-дэхи зуун жэлдэ хубараг, 17-дохи зуун жэлдэ морин сэрэгшэ байгааб. Би мүнхэ наһатайб. Дахин дахин түрэлөө олодогби. Булта түрэлөө урилна ааб даа. Гансал би, бүхы түрэлөө һананаб. Тиигээд лэ энэ шэнэ түрэл! Харин урдахи наһандаа би бурхан байгааб. Бүхэ Бэлигтэ гэжэ нэрэтэйб. Хурмаста тэнгэриин дээдэ бурханай дундахи хүбүүнби.

Теэд, хуу гуримаараа.

Дээдэ түбидэ, баһа, хуу амгалан бэшэ. Тэрэ хоёр хубида хубаагданхай. Баруун зүгтэ 55 тэнгэри, зүүн зүгтэ 44 тэнгэри ажаһуудаг. Мүнхэ һуунад. Ехэнхидээ ходо найрладаг, бэе бэедээ айлшалалсадаг. Харин хара хиинь хүдэлхэдөө, хоорондоо дай хэдэг. Теэд, энээндэ шунажа, заримдаа газар дэлхэй дээрэ гурим журамаа адаглаха гэжэ сэхэ уялгануудаа мартадаг. Тэрээнhээ боложо гай тодхор боложо байдаг ха юм даа. Үер, ган, зуд гү, али тайгада болоһон түймэрнүүд. Харин энээн тухай һүүлдэ, хэрбээ хэн нэгэндэ тэнгэринэрэй ажабайдал тухай һонирхолтой байбал хөөрэхэб.

Энэ удаа хэрэлдээнэй зүйл гэхэдэ, хоорондонь хэндэшье хэрэггүй газар, Сэгээн Сэбдэг, болоо. Хооһон, ган гасууртай. Зүүн тэнгэринүүдэй толгойлогшо Атай Улаанай толгойдо юун орооб юм? Баруун бурхадай ахалагша Хурмаста тэнгэри юундэ хиирээб? Бидэ ойлгохогубди? Удабашьегүй хоёр удамаршань ташаганаса тулалдаба. Газарай хүдэлэлгэ, тэнгэри дуугараха, сахилгаан, галта ууланууд дэлбэрбэ.

Хурмаста Илаба. Атай Улааниие таһара сабшаад, тэнгэриһээ газарта хаяба.

Хурмаста найрлана, илалта тэмдэглэнэ.

Удаан юм гү, богонёор юм гү, Манзан Гүрмэ гэжэ эгэшэнь тэрээндэ ерээд, аймшагтай юумэ хөөрэбэ. Атай Улаанай бэеын хубинууд Газарта унаад, шолмос, мангадууд болошобо. Аймшагтай гай тодхор хэдэг, зониие зобоодог. Тэндэнь бурхандаа зальбаржа, дэлхэй орилооноор дүүрэнтэбэ .

Хурмаста түрүүшээр бэеэ зэһэхэ гэжэ өөрөө газарта буухаяа һэдэбэ. ӨӨрынгөө зэмэ ойлгоо ааб даа. Дээдэ бурхан иимэ хэрэг хэхэ гү. Тиигээд лэ намайе ябуулаа. Үндэр наһатай, үгытэй, үхибүүгүй гэр бүлэдэ түрэхые захирба. Хүбүүн тухай хэды ехээр гуйгаа гээшэб. Хэнһээшье ехэ, хэнһээшье хүсэтэйгээр.

Глава 3

Үдэшэ болоходо, эхэ эсэгэмни намаяа угааба, мансылба. Харин би эдеэлхэеэ hанажа, бэрэ юушье эдихээр болооб. Энээн тухай яагаад нарай үхибүүд шадахаб би дүүрэн хоолойгоор мэдүүлбэб.

"Мүнөө, хүбүүмни, мүнөө минии бишыхан баатар."- гэжэ гэнтэ толгой соогоо дуулабаб. Эжы намайе дуулана гү? Ойлгоно гү? Бишье тэрээниие дууланаб!

- Хэзээ? - гэжэ ухаан соогоо асуугаад туршабаб.

- Халта хүлеэ, түргэхэнөөр газаагаа, малайнгаа ажалаа хээд ерэхэб.

- Үгы! Мүнөө эдихээ hананаб!

- Зай. - гээд, үбгэндөө хоолойгоороо шангаар: Хүбүүмнэй эдеэлхэеэ гуйна. Өөрөө газаагаа ажалаа хэдэ даа.

Эсэгэ ойлгонгёор дохибо. Һамгандаа энеэбхилээд, намдаа энеэбхилээд, газаашаа гараба.

Һүөөр дүүрэн хүхэнүүдни хүхэхэдэмни түргөөр дууhаба. Садхалан сэдьхэтэй, би жаргалтайгаар унташабаб.

Һэрибэб. Харанхы. Үшөө ехээр гүдhэм үлдэhэн hэрибэб . Хүхэн соохи hүү бултынь hуража эдеэд, садаагүйб. Хазад гэхэдэм, бии болоһон дуһаалнууд гансал хотым наадалhан шэнги. Яаха ёһотойб? Тогоон соо хэбтэһэн хүйтэн мяха эдихэмни үшөө эртэ. Үшөө багахан байнаб. Эдеэбэл, санхадажа болохо аюултай.

Хүлөө нугалаад, үбдэг дээрээ бодобоб. Оо, бишни хоёр удэртэй бэшэ, бухыдоо хоёр һаратай боложо байна ха юмбиб! Эди шэди гү? Юун гайхалтай бэ? Би бурхан гүб, али бурхан бэшэ гү? Гуламтадаа мүлхижэ, мяха амталаад үзэхэдэм, шүдэн үгы. Талаан туршаһанай хэрэггүй.

Үдэшэ газаа хонидые обёорооhэм. Хурьгадышье. Газаа мүлхинэб.

Хурьгад амяараа хаагданхай. Арбаад хонин, эсэргүүсэлтэгүй шахуу, һүөөрөө эдеэлүүлээ. Тэндээ унташооб.

Дахин һэришэбэб. Баһа эдихэеэ һананаб. Урдынхиһаа бүри ехээр. Хонидой бүтээсэ минии хэрэгсэл бүглэнэгүй. Хүл дээрээ бодоод, ганса үнеэндээ ошобоб. Таба, зургаан литр һүн үлэсхэлэн байдал номгоруулба. Хоёрхон сагай туршада аабза даа. Үүр сайжа эхилэнхэй. Үгы, энэ хомхой хобдог хомхойгоороо юуб даа хэхэ хэрэгтэй.

Гэрэй үүдэн нээгдэжэ, эсэгэ гарана. Намайе хараад, агшан зуура соо хүдэлхэеэ болино.

- Аба, энэ би-шинии хүбүүнби.

Үбгэн лаблаад, гэр дотор шагаана. Тэндэ намай хоёрдохиием үгы гэжэ хараад, үүдэ нээгээд, досоошонь урина.

Гэндэ самолёдой абяа дуулабаби. Юун? Ниидэдэг онгосонуудай бии болохоһоо саг хүрэтэр үшѳѳ хэдэн мянган жэл...

Глава 4

Тархяа үргөөд, дэшээ харахадам, зуугаад гаран ниидэжэ ябаһан юумэнүүд харагдаба. Тэдээние дүтэ болгооходом, бурхадта иимэ арга бии, гурбан наһатай азаргын зэргэ мантан томо боргооһод гэжэ харагдаба.

Иигээд минии бага байhан зандам, Атай Улаанай шолмосууд намай hалгааха һанаатай.

- Хабсагай доро хоргодогты - гэжэ гэртэхиндээ хашхараад, гэрһээ хоёр модоной зайда байдаг нарһан тужа руу гүйбэб.

Харин эхэ эсэгэмни хуу юумэ ойлгоо. Баһал юрын зон бэшэ ха.

- Гурбан дабхараар гүрэһэн мүнгэн ташуураа шүүрэ - гэжэ үгэнүүд эжын хэлэhэдэл ухаандам ороно. Харан гэһээм, абамни дүрбэн хүлтэй заахан һандали шэрээ дээрэ нам тээшэ харайлгажа ерээд, бухын арһаар хушана. Тусхай аргаар элдэһэн мантан томо бухын арһан юрын бэшэ, юумые харагдадаггүй болгожо хушана. Нарһан модоной һүүдэр доро гүйхэ хэрэг үгы болоно. Добтологшод боргооһон бидэ хоёрые харахаяа болино. Эсэгэм мүнгэн ташуураа гартаа абажа, арбаад метртэ ниидэжэ ерэһэн мантан томо боргооһо шабхуурдана. Гурбан наһатай азаргын шэнээн боргооһон шэдитэ сахигаанда хүртөөт, хэдэн сая жэжэ боргооһон боложо һалана.

- Ши энээни бари - гэжэ абамни хэлээд, гурбан дабхараар гүрэһэн ташуураа намда үгэнэ: Шинии хүсэн миниихиhээ шанга байха.

Минии гарта тэрэ ташуур хииhээ хүнгэн шэнги боложо, тэнгэри хүрэтэр һунана. Би нэгэл дахин ташуураар шабхадуулаад лэ абааб, хэдэн зуугаад мантан томо боргооһод агаарта һэегүй хайлаба.

Хэдэн сая жэжэ боргооһон маанарые тойрон мушхарбашье, оложо ядана. Абашье, бишье тэдээнтэеэ юушьеб хэхэ арга олоногүйбди. Харин, бурханшье тэдээниие нэгэ нэгээр бариха шадалгүй. Тиигэжэ тэдэнэр мүнөө болотор тайга соо шэнэ шуһа бэдэржэ ниидэдэг зандаа. Хэды дахин түрэлөө урилхадаа, тусхай аргаар элдэһэн бухын арһа абаагүйдөө халагладагби. Тэдээнһээ һалаха гэжэ, һэбшээнтээ дабуун дээрэ гараад лэ тэдээрhээ тэргэдэбэбди.

Эжы бидэниие hэеы гэрэй газаа тогоон соо шанагдажа байһан мяхаар угтажа байба. Эдеэндэ дуратай байһанайнгаа ашаар хонёо бултыень нэгэ һуудалаар эдижэрхёоб, гэртэхиндэм, хоёр-гурбан лэ хабһан хүртөө.

Энэ удаа би һүни болотор hэрингүйгөөр унтааб.

Глава 5

Уралаа хүхэндөө татанаб. Һүн дэн нялуун амтатай. Гайхалтайнь гэхэдэ, урда үдэрэйхидэл адли гүдэhэн тиижэ үлдэнэгүй. Хүхэнэб. Нюдэнэй урда сагаан хүхэнүүд, аман соохи хүхын тобшо, гэнтэ, алабшада шуһанай хөөрэлгэ үүсхэбэ.

Би боргооһонhоо тэргэдэжэ ябахадаа таба наһа хүрэхэhэн хэбэртээ аад, мүнөө бүхүүр бамбайгаад, лаб арбан табатай болонхойб гэжэ эли. Үнэн дээрээ би хэдытэйбиб? Гурбан үдэрэй саана түрөөшье һаа, энэ ухаан хэдытэйб? Таби гү, али зуу гү, али мянган жэл гү?

Ринг дээрэ болоһон түрүүшымни тулалдаан һанагдаба. Бүри тодоор хэлэбэл, энэ хоёрдохи байгаа. Түрүүшынхинь үсэгэлдэр болоhон байгаа. Би тэрэниие шүүгээб. Шүүхэб гэжэ, түрүүшын секундануудһаа ойлгооб, тэмсэгшэ һулахан байгаа. Харин мүнөө, нүгөө углууда, толгойгоор намhаа ундэр амбал байна. Тэрэ минии шэгнүүртэ яагаад орооб? Мүрысөөнүүдһээ долоон хоног урид 60 кг шэгнүүртэй байгаад, 54 кг хүрэтэр бүлэгтэ орохын тула 6 кг хаяха хэрэгтэй байгаа. Хүшэр байгаа. Энэ Гулливер минии шэгнүүртэ яагаад орооб?

- Юрдөө, сэхэ урагшаа ошоод, сохи, шаа! - гэжэ минии һоригшо хэлэнэ.

Би тиигэнэб. Хоёр хоёроороо толгой руунь сохёод, бээлэй руу тудааб, харин тэмсэгшэмни сохилтонуудые мэдэрбэ гээд, эли. Табан секундын һүүлээр зүүн гарайм нюдаргам хамгаалга соолобо, тодоор үргэн руунь тудааб. Харан гэһээм, нюдэниинь тамаржа, гарынь нэгэ бага доошоо буушаба. "Баруун гараараа!"- гэжэ секундант хашхарна. Энэл даа, үргэниинь, баруун гараараа тудаа һаам-нокаут болохо ёhотой. Теэд һаатаһажархиhан баруун ниидэхээр бэлэн байhан тохногойм дээгүүр харюу ерэбэ. Харасамни багахан сагаар харлана. "Баруун!"- гэжэ нүгөө углууһаа хашхаралдана. Тэмсэгшэ намай хүсэд hалгаанагүй, баһа хайрлаа.

Теэд, тэрэ байлдаагаа алдааб.

Харин эндэ намда хэншье хоёрдохи арга боломжо үгэхэгүй, хайрлахагүй. Атай Улаан бүхы муухай түрэлөөнүүдээрээ намһаа урид намайе үгы хэхэеэ оролдохо. Хүнүүдэй дунда түрэлгэмни Атай Улаанhаа түрэhэн шолмосуудые энэ дэлхэйhээ зайсуулха гэжэ минии табисуур ха юм. Тэдэ хэд бэ? Тэдэ ямар түхэлтэй гээшэб? Энээниие намда тэнгэриhээ ойлгуулжа үгэхэ ёһотой. Баһа эдэ дээдэ бурхад сагаа татана, үрдинэгүй. Минии дайсан иимэ түргэн эхилхэ гэжэ хүлеэгээгүй байгаа хаш.

Мүнөө дээрээ унтаха. Тиигээд һамга абаха.

Би эльбэшэниие зүүдэлбэб. Тэрэ үглөөгүүр эмшэн гэжэ бэеэ нэрэлээд ерэхэ. Байлдаан юрын бэшэ байха.

Глава 6

Газаа дуугараhан абяанhаа һэринэб.

- Сайн байнуу? Наһанайтнай нүхэр элүүр мэндэ гү? Моридтнай сайн байнуу? Бэшэ малнуудтнай элүүр мэндэ гү? Хүбүүтэй болоот гэжэ дуулаа һэм! Би айлаар ябажа, хунуудые аргалдагби. Хайрата ууган хүбүүнииетнай хаража, хамаг үбшэнһөө аргалхаб. Мүнөөнэйшье ба ерээдүйн.

Һүрэжэ бодоод, үүдэн руу гүйбэб. Эхэ эсэгымни урда бүгдэгэр үбгэн һаймһарангяар энеэбхилнэ.

Ахир нялхын орондо тэрээн руу ниидэжэ ябаһан эдир хүбүүе хараад, хүлеэгээгүй эльбэшэн анхаралаа алдан бэеэрээ, минии добтолго алдаба. Бэеэ сэхэлжэ үрдинэ. Үзүүртээ галай һалбаржа эхилһэн тулгуур хажуу тээшээ хиидэбэ. Хусэ шадалайнгаа хусаһаа гу, али тэхэһээшье шанга бэшэ хүсэтэй байгаашье һаань, буха шэнгеэр дээрэнь ниидэнэб. Тиибэ яабашье, унагаагааб. Унажа ниидэхэтэйнь зэргэ толгойнь баабгайн боложо хубилан, хургандань арбан сантиметртэй һабарнууд ургажа эхилбэ. Үшөө газарта буунгүй үбсүү руунь гараа оруулаад, зүрхыень тэһэлжэ үрдинэб. Тэрэнэй һабарнууд шэлэ хүзүүн дээрэмни ниилдээд, тархинай арhыем татан, үһэтэйн хуулажа үhэтээгөө нюдэндэм татаба. Тиигээд, минии толгой баабгайн амандань орошоно. Теэд тэрэ үргөө бажуужа үрдибэгүй. Би хэлыень таһа хазаад, мэдээгээ алдадабаб.

Һүүлдэнь мэдэхэдэмни, абамни эжытэеэ үхэһэн баабгайда тэбэрюүлэн хэбтэһэн намда орохоёо оролдодог бодон гахайн шэнээн үхэр хулганаануудтай үшөө хахад час соо сохилсожо байгаа һэн.

Эсэтэрээ эсээд, залуу бэшэ ха юм, баабгайн шуһанһаань хахахагүймни тула аманһаань тархииемни гаргажа шадаһан лэ байгаа.

Нэгэ доро шахуу һэгээ орообди. Тэдэ минии хуйхые арай гэжэ байрадань татажа, яагаадшьеб даа бэхилбэ. "Ай, хүбүүмни - гэжэ эхэмни минии муудаһан нюур хараад, һанаа алдана: хэн шамда хадамда ошохо гээшэб? "

Харин эхэ эсэгымни алаһан бодон гахайнуудай, минии алаһан мантан баабгайн элбэг мяханда баярлааб. Удангүй минии эдеэндэ дутаха хони, үнеэд хайратай ха юм.

Глава 7

Хүлөөрөө хамар руумни үтьхэлхэдэнь, би гэдэргээ, нюрган дээрээ унабаб. Хүлнүүдым һандалиин хүлдэ, гарнуудым арадаа, һандалиин түшэлгэдэ уянхай.

һэрихэдээ азатайгаар һэришэбэб. Мүнөө һая һанаагаа зобоһон гэртэхиндэ арай амиды хэбтэhэн аад, харин мүнөө, хоридохи зуун жэлэй 90еэд онуудай дунда жэлнүүдээр үшааршабаб. Энэ саг хатуу саг байгаашье һаа, хаанаһаа мүнөө минии ерэhэн сагhаа, мориной зэргэ ниидэдэг боргооһонуудтай, бодон гахай шэнги хархануудтай, баабгай болошодог эльбэшэдтэй байhан сагтай жэшэхэгүй.

- Миха! Нюур руунь бү сохи гэжэ хэлээ һэмнээб, бидэндэ үшөө нотариуста саарһануудые буулгажа бэшэхэдээ, энэшни гараа табиха хэрэгтэй болохо ха юм. Хүхэ бала нюуртай ошохо гу?

- Үнинэй энэ золигые таhа сохихо һанаатай байгааб. Энэш минии Маринкые носоо. Хээлитэй болгожо магадгүй.

- Тэнэг байнаш, Миха. Мүнөө тэрэ гэрыень буляажа абахадамнай, бүхы hамгадууд шинии болохо.

- Хара монди, үшөө энеэбхилжэ хэбтэнэл. Ши үшөө энеэбхилжэ хэбтэнэ гүш? - гээд, баhа бэенэйм баруун тала руу үтьхэлэбэ.

Ойлгосотой боложо эхилбэ, эдэ намай даб дээрэ алахаа байнагүй хаш. Харин юундэ миһэрэбиб гэхэдэ, энэ Маринкын үбдэгөө шэхэндээ хүрэтэр шахуу татаад, урбалдажа байhые һанажархибаб.

- Би тэрэнэй хойноһоо хэды гүйгөөбиб? Харин энэ нэгэ дахин эрхэлүүлэн энеэгээд өөрыгөө болгожорхёо. - гэжэ эльгэн руум дахин үтьхэлнэ. Тиигэжэ болохогүй. Эльгэнэй цирроз үбшэн иигээд намда хүрэжэ болохо.

- Зүб Николаич хэлэнэ, тэнэг байнаш! Хэдышье hэбхи hамган байбал, бултанай дунда хүхэеэ барюулжа байха аягүйхэхэ байха ааб даа. Шээдэг газарай хашаагай углууда хашуулаад байха дурагүй ха юм. Һамгад энхэрүүлүүлхэ дуратай. - гээд эльгэ руум сохихые болихыень, хэлэжэ байhан ама руум сохиг лэ, гээд иигэжэ хэлэбэб. Нюдарга дахин дахин үргэ рүүм ниидэжэ ерэнэ. Харин улаан-үдынхинии нюдэн доро хүхэ балатай, хухарһан хамараар гайхуулхагүйш. Хамараа хухараагүй нэгэшье эрые мэдэнэгүйб. Хоёр долоон хоногой үнгэрһэн хойно нөөхёөрөө бараг болохо.

Эдэ өөрынгөө хомхой хобдог дээрэһээ тэнэг ябадал гаргана гээшэ гу? Али одноо, бүдүүн хүн эльгээгээ гу? Гурбан гэрээ нэгэл лэ тухай мэдэнэ, тэрэнь hайн. Аргыень оложо эндэhээ мултарха байгааб.

Николаич Вовкатай Михые үүдээр түлхижэ гаргана.

- Зай, мүнөө хөөрэлдэхэмнай гү? - гээд, hандалида уяатай байhан намайе уяатай зандам бодхоожо hуулгана.

- Юун тухай, Николаич? - гээд хөөрэлдөө татажа, юу хэхэеэ досоогоо бодоноб. Юундэ эдэ нюураа нюунагүйб? Хэрэгээ бүтээгээд, намае алахаа һанана гү?

- Бү зорёоло! Ши намайе мэхэлээш!

- Би шамайе мэхэлээгүйб! Үнэн сэхэ хэлсээн байгаа! Ши намда ваучернуудые худалдааш, би тэдэниие худалдажа абааб, тэрэ дороо мүнгэ үгөөб.

- Харин ши тэрэ ваучернуудаар гэр байра худалдажа абааш! Харин намда шинии үгэhэн мүнгөөр юу худалдажа абахаар бэ? Шинии мүнөө һууһан гансахан hандали гү?

- Байза, Николаич. Би шамһаа ваучернуудые тиихэдэ байhан сэнгэй үнэтэйгээр худалдажа абааб. Би акцинуудые худалдааб. Тэрэ мүнгөөр байра худалдажа абааб.

- Харин акцинуудые минии ваучернуудаар худалдажа абааш.

- Хүлеэ. Харыш. Ши өөрөө эдэ ваучернуудые аукциондо оруулха аргатай байгаа ха юмши. Һаныш, би далдаар хэлээ һэм. Хэлээ һэн гүб?

- Тиигэжэ дуугараа хэбэртэйhэнши.

- Харин ши дүтые харааш. Гурба дахин эдеэшээш. Таксимодо тэдэниие хэдыгээр худалдажа абаабши? Тиигээд намда хэдыгээр худалдаабши?

Би талаан туршабаб. Харин би хэды хүлеэгээбиб, томо худалдан абагшадые татахын тула хэды хээбиб? Хүн зонтой хөөрэлдэдэг, ерээдүйгөө тайлбарилдаг байгааб.

Теэд яагаад бэ даа хөөрэлдэхэ хэрэгтээ. Би энэ байрада барилсалданагүйб. Үшөө олзо олохоб.

- Олзо олохо гэнэ гүш? Хүниие мэхэлхэб гэжэ хэлыш.

- Намае хүнии мэхэлээ, гэнэш. Би ондоогоор хэлэхэ байнаб. Теэд, иигээд хүниие хүлижэ, сохижо байгаагуйб. Энэ буруу даа, хүбүүд!

- Харин энэш Миха. Бидэ сохихоо hанаагүй байгаабди.

- Иигэеы, Николаич. Юрэл һанаа амар хөөрэлдэе.

- Зай, хөөрэлдэе.

- Уяануудаа тайлажа абыш.

Вовка түрүүн гарым тайлаба. Хүлым тайлахын тула тонгойбо. Би эзэгуй болоһон гарнуудаа мэдэрэл оруулжа эльбэнэб. Хоёрдохи хүлым тайлаhатайнь сасуу альганайнгаа хабһаар шэлэ хүзүү доогуур сохижорхибоб. Һээр хухалхагүйн тула шангаар бэшэ. Вовка мэшээг шэнги унаба. Николаич ханада cухарин ошоно. Собхороод, Һүеыгөөрөө гүдэhэ руунь утьхэлбэб. Үүдээр гүйжэ гарахадам, Миха холо һүеыгөөрөө ялалзажа байба. Мүнөө намда гурбан дабхараар гүрэһэн мүнгэн ташуур үгы аад, гар хүлөөрөө яһала сохижо шадахаб. Ямаршье сагта тэрээндэ тааруу арга намда үгтэhэн байха.

- Харин мүнөө хөөрэлдэе - Николаич хана доро һууна. Вовка - мэдээ табинhан хэбтэнэ, һандали толгойдонь хухалха баатай болобо hэм. - Николаич, би шамайе юундэ түрмэдэ һуулгахагүйбиб гэжэ мэдэнэ гүш? Ши хойто зүг руу, эгэшэдээ тэрэл болзортонь ошохош. Хойто зүгэй шан өөртөө олзо болгон олохош. Наһанайнгаа амаралтада эртэ гарахаш. Мүнгэ олохыеш һургахаб. Хонжоо наймаа хэхэбди. Нефрит тухай дуулаа һэн гүш? Нэгэ бэшэ байра худалдажа абахаш!

Харин Вовка намда эндэ хэрэгтэй. Жолоошонмни болоод байха. Михашье, баһа, хэрэгтээ болохо. Хүхэ бала болоһонойм түлөө тэрээнһээ һурахагүйб. Нэгэ заа, гансал.

Глава 8

Гайхалтай хүбүүн тухай Саргал ноён, энэ нютагай эгээ ехэ ноён дуулаба. Минии түрэлхидэй ядаруу байдалда ороhониинь энээхэн ехэнхи зэмэтэй байгаа, гэжэ би мэдэнэб. Тэрээнһээ гадна, - тэрэ минии эсэгын ахань. Тэрэнэй хомхой, абаашатай ябадал ганса хэрзэгы ааша тухай бэшэ, мүн ухаан тухай хэлэнэ. Тиигээгүй һаа, гол баян, ахалагша дарга болохо гуш?

Намайе ѳѳртѳѳ дүтэлүүлхэ гэжэ шиидээ, тэрэ минии бурханай уг гарбал тухай дууланхай ха юм, мүн, тухайлхада, би эсэгынгээ түлѳѳ үһѳѳгѳѳ абахаа hанахаб гээд, айна. Үһөө нэхэлгэ - хүнүүдэй эрмэлзэл. Харин минии табисуур: Дунда дэлхэйе Атай Улаанай түрэлдэhэнүүдһээ абарха мүн.

Гол дайсадта гарахамни үшөө эртэ байна, һулаб. Тэнхээ тамир хүсэд орохо хэрэгтэй. Ерээдуйн дайн, байлдаанууд асари ехэ болохо. Добтолгын түрүүшын долгиие сохёобди. Минии гол дайсан намайе дарахань юрын бэшэ байха гэжэ тухайлаа хаш(аргагүй даа энэш, гэжэ би мэдэнэб.)

Намда эб нэгэдэгшэд хэрэгтэй. Шадалтай, азатай байгаа һаам, Саргал ноён хамһалсаха, хоёр бэрхэ, шанга хүбүүдтэй байна. Эхэ эсэгэм хододоо намтай байха юм ааб даа, тэдэ өөрынгөө шадабари, үнэн сэхэ байһанаа харуулаа бшуу.

Һамган, өөрын гэр бүлэ хэрэгтэй, тэндээ би ходо бусажа ерээд, оршон тойронхи юртэмсын һанаа зоболгоһоо сэдьхэлээ зайлаха булантай байхаб.

Угайдхадаа, бусад ипостасинуудтамни, ондоо сагуудта, горитой үйлэ хэрэгүүд ерэхэ. Би бэеэ шангадхаха баатай болохоб.

Минии нюур муухай гүб даа: хахархай аман хамар хоёр нюһаа баринагүй, нюдэмни эдеэрлэнэ. Тиимэһээ Саргайн үртөөдэ Нюсата Нюргай гэжэ намайе нэрлэбэ. Саргалай болон тэрэнэй туһамаршадай доромжолһон энеэдэндэ анхаралаа хандуулнагүйб. Нюһатайхан ха даа, Нюһатайхан байг лэ даа.

Саргалай хүбүүдтэй, минии үетэн Алтан Шагай ба Мүнгэн Шагайтай һорилго хээб. Эдэ элитэ бэрхэ, ухаатай баатарнууд ха. Теэд, тэдэнэй ухаан ба хүсэн бурханай хүбүүнэй ухаан ба хүсэндэ эсэргүүсэхэ аргатай аал? Эсэгыень, өөһэдыень гомдохоохогүйн тула барилдаандаа, зайда, мэргэнээр харбахадаа шадалайгаа нэгэ хурганай шэнээн гарганаб, таабаринуудые нэгэ минута удаан таажа татанаб.

Һанаашаяа хэхэ саг ерэжэ байна!

Баруун хойто зүгтэ Тэмээн Улаан хаанай Түмэн Жаргалан гэжэ басаган, хахад харгыдань Урмай Гоохон гэжэ Шаазгай Баян хаанай басаган хоёрдохиинь хадамда гараха наhаа наhалжа байнад. Хоёр хаан тэдээнэй гар, зүрхэндэ бэдэрэгшэдэй ехэ мүрысөөн хэхэ тухай соносхобо.

Хоюулынь хараад ерээб. Хоёр басагад хоюулаа сэдьхэлдэм таараа.

Хүдэр хуяг үмдэнхэй, эбэр номотой, һайхан моридто, хүдэр томо баатарнууд мордожо ерэнхэй жагсаалда зогсоно. Хоёр басагад эдэ бэрхэнүүдые хараад, тэдэнэй нэгэндэнь хадамда гарахаяа баяртай хүлеэһэнээ нюунагүй.

Эдэ баатарнууд мэргэнээр харбадаг, хүсэтэйгөөр барилдадаг, хурса ухаагаараа ялардаг һэн. Тэдэнэй хэнииньшье Нюһата Нюргайе тоогоогүй. Минии угтамжын һүүлээр, тэдэ хойно хойноһоо нюрган дээрээ хэбтээд, тэнгэри өөдэ шэртэжэ хэбтэхэдэнь, тэдэнэй гайхал ямар байгаа гээшэб. Сагаалса сасаһан годлинуудайнь сүлөө газаргүй мэтээр һанагдахада, минии тон зүбөөр харбаһанай удаа тэдэнэй годлинууд тэһэ бутаран сэсэрнэ. Минии хэлэһэн үгэнүүдэй һүүлээр, тэдэ урдам орохо уран үгэ хэлэжэ шадангүй абяагүй болоно.

Илалтаяа батадхахын тула хадын саагуур томо шулуунуудые шэдэжэ, гүйжэ ябаһан зумбараануудай һүүлнүүдые хаха тудажа харбадаг байгааб.

Тэмсэгшэд минии илалтые мэдэрбэ. Гансал Хара Зутан, эсэгымни хоёрдохи аха атаа жүтөөнтэй үлэбэ.

Түмэн Жаргалан, Урмай Гоохон хоёрые гэртэхиндээ гэртээ абаашабаб. Гал гуламтын дэргэдэ эхын туһамаршад, үдхэһэн һүрэгтэй эсэгын туһамаршад болохо. Саргай ноён газарынь дүү хүбүүндээ бусаажа, малаар бэлэглээ(бусаагаа гэхэ байнаб). Хаанай басагад гар хооһон ерээгүй ааб даа.

Глава 9

Һамгадайнгаа хэрэлдэхэгүйн тула, шадаал һаа, бэе бэеэтээгээ багаар харасахыень түлөө амяарлуулаад байрлуулха хэрэгтэй. Хатадни ямарша дангина сэбэрнүүд байгаашье һаа, эхэнэр хүнэй жүтөөрхэл гайхалтай һүбэлгэн ухаан түрүүлдэг. Даб дээрээ намда тиимэ арга боломжо үгы, гансахан лэ эхэ эсэгымни гэр байна. Нюһата муухай хүнэй дүрөөр тэдээндэ һайшаагдажа шадаагүй хүн аабзаб. Тиибэшье хадамда гарахадаа, һамганайнгаа үүргэ һүниндөөшье дүүргэхэ хүндэ уялга даажа ябаха һанаатай байгаа бшу. Хүсэрхэһэн дуранай боломжо би тэдээндэ үгѳѳгүйб. Би тэдэнэй нэгэндэньшье гараараашье хүрөөгүйб, дүтэлөөшьегүйб. Тэдэ үдэшэндөө өөрынгөө углууда ялагар нюдөөрөө хёлойлгон хоюулханаа һуужа байдаг hэн. Эхэ эсэгэ хоёр тэдэниие ехээр заранагүй, гүнжэд ха юм. Эрэдээ хэргэлэгдээгүй эхэнэрэй занда энэ аша туһатай хаш, эдэ хоёр нүхэсэһэн хэбэртэй, бүхы юумэ сугтаа хэдэг болобо. Үшөө хэнтэй, хэндэ хүүлүүлхэб даа? Барлаггүй һэм. Адуу малаа бултыень нэгэдүүлжэ, эдэ хоёртоо өөртэеэ асарһан малаа илгахагүйн тула аба эжы тэдээнээ хэһээбэ. Гансал, сугтаа үндыһэн мори хоюуландань орхибоб.

Гэхэ зуура, минии саг үргэлжын һорилгонууд, үнэн дээрээ, инаг дуранай сэнгэлгэнүүдэй ба һайхан һамгадаймни холуур аашануудые задалалгын орондо, юу хэдэг байгаабиб, тэрэ үрэ дүнгүүдээ асардаг байгаа. Бэем хүсөөрөө билтарба. Энэ газар урбуулжа шадаха шэнги байгааб. Тойроод байһан зон энээниие харана, сэрэгтээ бэрхэшүүлые суглуулжа шадахаб. Эд зөөриин өөхэ нөөсэлхэнь үлэнхэй. Харин энэ хэрэгэй түлөө би тэнгэриин эсэгэдээ хандахаб.

Атай Улаан тухай тэнгэриин эсэгын һанааень зобоожо байна гэжэ мэдэрээшье һаань, Хурмаста тэнгэри һайнаар угтаба. Би эриһэн юумэеэ хуу абааб. Хурмаста яаруулнагүй, харин минии табисуур тухай тодоор һануулаад табиба.

Тиигээд лэ, эртэ үглөөгүүр эхэ эсэгынгээ гэр тээшэ огторгойн түхэлтэйгөөр харайлгабаб. Бэлгэн моримни сахилгаан шэнги, туруун дороһоо ошон хиидэнэ хэбэртэй, нюдөөрөө сахилгаан шэдэлнэ хэбэртэй, яхад ажалай мүнгэн эмээлэй гоёлто наранһаа ялаганана. Хойноһоомни гушан гурбан хүсэтэ баатарнууд.

Аба эжы хоёрни баярлажа, юрын бэшэ хүниие түрэжэ үндылгөөбди гэжэ лаблаба. Харин һамгадуудни ямар ехээр баярлаалаа гээшэб! Хуби заяагаараа урмаа хухарһанаа мартаа! Мүнөө тэдэ бүхы газар дэлхэйе гай гасаланһаа абарха баатар Абай Гэсэрэй һамгад болонхой. Сэрэгшье удаан суглараагүй. Гурбан мянган сэрэгшэдтэеэ гурбан зуун командирнууд минии эхин доро бодоо.

Глава 10

Гурбан мянган сэрэгшэдэй эмхи журамтай байхын тула, аба хайдаг хэбэл, эгээ тааруу. Энэ түрүүшын аба хайдаг муу бэшэ үнгэрнэ. Сэрэгшэд шанга, оншотой. Нэгэ байгуулгаһаа нүгөөдэдэ ангуудай гүйлдэдэг дүхэригөө уйтаруулна. Олзо ургана. Би нэгэ бага хажуу тээ, үндэр газарта, дутуу дундануудые обёоржо зогсоноб. Тэрэ үедэнь дүхэриг сооһоо нэгэ буга мултараад, нэхүүлһээ таһаран гүйлгэшэбэ. Энэ минии олзо!

Ангаа хүсэжэ, номоёо дэлинэб. Тиигээд, гэнтэ нүгөө талаһаань годли ниидэжэ ерээд, бугые унагаана. Хээр азаргын ангуушан тэрээн тээшэ харайжа ерээд, ябууд мориндоо шэдэжэрхёод, саашаа гүйлгэшэбэ. Намhаа олзоеым хулууха хэн энэ иимэ зүрхэтэйб?

Харин хүбүүн юрын бэшэ байна! Тэрэ нэгэ миhэрэл соо ногоон дэбисхэр дээрэ багахан улаан сэгээр харагдадаг болоо. "Зай, Бэлгэн - мориндоо хашхарнаб: шэдитэ солбоноо харуулыш!" Бэлгэн түргэнөө носоогоод, нэгэ добын оройһоо нүгөө гүбээ руу һүрэнэ. Энэ хүбүүн хээрэ азарга дээрээ шандаганай шэнээн болошоно. Үшөө мориной нэгэ харайхада, шоноһоо дутуугүй харагдана. Хоёр дахин мориной hүрэхэдэ минии гарта орохош, убайгүй хүн. Хүсөөгүйб. Тэрэ хүбүүн моритойгоо хабсагайһаа далай руу һүрөөд үгы болошобо. Бэлгэнээ һамарай hургаагта уяад, жадаар тулгаад, далай руу һүрэбэб. Харин далайн оёорто, газар дээрэхидэл: наран шарана, шубууд ниидэнэ. Ордон байна. Энэ хадаа далайн эзэнэй ордон, Уса Лосоной. Харин хээр азаргатай тэрэ хүбүүмнай Алма Мэргэн: "Хээр моритойм газар дээрэ нэгэшье хүлэг тэнсэхэгүй гэжэ мэхэлүүлээб", гэжэ эсэгэдээ гэмэржэ байhан басаган байшоо. Энэ үхин эрхэ абари зантай хаш!

Уса Лосон шэдитэ номоо гайхан хаража эхилбэ. Тиимэ, хэзээб даа бэhээ андалдаһан, үри хүүгэдээ сүй табюулһанай тэмдэгтэй тэнгэриин Хурмастын хүбүүнэй моринһоо бэшэ ямаршье хүлэг моритойнь жэшэхэгүй гэжэ номдо бэшээтээ байба. Энэ хүрьгэн Бүхэ Бэлигтэ гэжэ нэрэтэй байха.

Бишье тиихэдэнь тэндэнь бии боложорхибоб!

Минии хубита басаган сэбэрхэн даа. Янгархуу гээшэнь. Абаһаар хадамда гарахаяа зүбшөөбэгүй. Арбан үдэрэй үнгэрһэн хойно, тэрэнэй хараса зөөлэрөөд, хамтын хэбтэри эблэрүүлээбэ.

Хараха янзада Алма Мэргэн үгыемнай дуулабашье, теэд дан тиимэ бэшэ. Дошхон нойрой забһарта эм бусалгажа гагнаад, ой ухааниим сохидог тэрэ хороор, хаана, юун хэдэгым мартуулаа һэн. Тиигээд лэ бурханай хүбүүндэ шэдитэ унда уулгажа, эхэнэрэй һайханиие һайхашаажа hэгээгүй болгоогоод, хуу юумэ мартуулаа. Мүнөө бии, Абай Гэсэр бэшэ, сасуулшагүй, онсо шэнжэтэй һамганайнгаа үгэ дууламгай эсэшэһэн юрын эрэ болоо бэлэйб. Хэды шэнээн иигэжэ саг үнгэрөөгөөбиб гэжэ, хожомоо һанажа ядааб. Үдэртөө ажахы эрхилжэ, һүниндөө һамгандаа зобоолгожо, басаганайнгаа түрэһөөр иигээд ажаһуугааб.

Харин Атай Улаантанай дахин эдэбхижэхэдэл, тэнгэриин бурхад минии үгы байһые одоол обёорбо. Гэсэрэй шанга абяан дуулданагүй, Бэлгэн моринойнь түбэрөөн дуулданагүй.

Хурмаста Бүхэ Бэлигтын эгэшэнэрыень дүүгээ бэдэрхые эльгээнэ. Далайн эрьедэ һамарта Бэлгэнэй уяатай байхыень хараба. Уса Лосоной орон руу буужа, унагадые адуулжа байһан дурасхаалаа алдаһан Гэсэрые олобод. Уса Лосон нээрээ гэнтэ эшэжэ, басагаяа үгэдөө оруулба. Гэсэр тэнхээ орожо, гэртээ булта ябабабди.

Харин ямар һайн байгаа гээшэб - дангина һамган, нялха басаган, уларил ааяма халуун, хүйтэниие мэдэдэггүй. Тиин ямаршье һанаа зоболго, мантан томо хара хирээнүүд, бодон гахайн шэнээн харханууд, баабгай боложо хубилдаг эльбэшэдшье үгы. Би үнэн дээрээ хорлуулhан байгаа хүн гүб? Уншагша өөрөө бодоно аабза даа.

Глава 11

Тэнгэнэрэр тэнгэридээ амидаржа, зоной юртэмсын заяа мандуулна. Хүнүүдэй һүнэһэнэй үе үе болоод тудадаг доодо юртэмсын бурхад бии.

Теэд үшөө хада, гол горход гэһэн нютагай эзэдтэ шүтэдэг бөөнэр бии... Эдэ эзэд бурхад бэшэ. Тэрэ бурхадай зэргэ дэлхэйдэ амидардаг ба эди шэдиеэ заримдаа бурхадта зүридэг. Тэдэ тэдэнэй мэдэлдэ ородоггүй. Эдэ юртэмсэнүүд бэе бэеhээ хүндэлэн хэбтээд, ниилэнгүй байдаг. Заримашуулай ашаг һонирхолнууд бусадта харша байхадаа, хэтэрэлгэнүүд байдаг.

Боолуур ажаһуудаг байгаа. Хүсэтэй бөө. Шанга гэгшын хүсэтэй. Тэнгэридэ байхадаа тэрээн тухай мэдээгүйб.

Үгытэй, ахир арад зон ха даа юушье шиидхэдэггүй, юушье эдлэдэггүй: сагшье, газарай зайшье, хуби заяаншье. Хүнүүд хуби заяагаа мэдэдэггүй тула зоригтой, хүсэтэй гү? Тэдэ юу хэжэ шадахаб? Үрэжэхэ лэ. Багахан болзор соогоо тэдэнэй хэнииньшье юртэмсын хүгжэлтэ тухай хэлэлтэгүй, өөрынгөө бэрхэшээлнүүдыешье шиидхэхэгүй.

Харин Боолуур бии боложо, бурхадай хүсэлдэ эсэргүү дэлхэйн хуби заяанда нүлөөлхэ гэжэ оролдоно. Тэрэниие юун хүдэлгэнэб? Юундэ тэрэ тэнгэриин юртэмсэдэ оролсоноб? Энээниие хэншье мэдэнэгүй, бурхадшье.

Боолуур Атай Улааниие һэргээхэ гэжэ шиидэбэ. Аргатай юм аал?

Үе-үе болоод лэ иимэ хүнүүд бии болодог. Сиддхартха Гаутама, Күнзы, Дао, Аристотель, Иисус, Магомет, тэдэ дэлхэйдэ, бурхадай үйлэ хэрэгүүдтэ дураа гутажа, өөрын заншал байгуулхаяа оролдоно. Ондоо суутай хүнүүд ха даа: Македонско, Чингис Хаан, Монтесумэ, Наполеон, тэдэ бурхадай туһаламжаар тэдэнэй ойлгомжодо үнэн зүб юртэмсэ байгуулхаяа оролдоно.

Боолуур Атай Улааниие һэргээхэеэ бэлдэнэ гү? Энэ, магад, һайншье байжа болохо, тэрэнэй сабшагдаһан бэеын бүхы хубинуудые бэдэрхэ хэрэггүй. Диилэхэ гүб? Баруун тэнгэринэр туһалхабди гэжэ найдуулаа һэн. Тиигээд лэ өөрынгөө хүсэ шадалые, тэнгэринэрэй туһаламжын хүсые туршахаб.

Иигэжэ бодолгото болон, Тумэн Жаргаланай ордоной богоһын хажууда бурьялан унгэргэһэн уулзалгын һуулээр һуубаб. Түрүүшымни һамганай ёолоон, пүлсэгэрхэн гуяынь, гүрбэлзэһэн бэень һанагдаадхиба. Хүсэл hанаан дахин һэргэбэ. Үүдэнэй халхабшын саагуур шагаагаахадам, тэрэм нойртожо, нариихан уралаа шумбылгоод, эрхэhэндэл энеэбхилэн ааляар амилна. Һэрюулхэнь хайратай. Яахаб даа, хоёрдохидо hамгада ошохо баатай болооб. Нютагай тэг дундуур гурбадахи Һамганай Алма Мэргэнэй гэр байна. Унтанагүй гээшэ гү?

Глава 12

Урмай Гоохондо унташооб. Гурбан һамга абаа хадаа гурбууландань хорохо губ даа.

- Нохойнууд хусалдана - гээд намайе Һуниин дунда Урмай Гоохон һэрюулнэ: хоролхоһон хун нютаг руу шургашоо бэшэ гу?

Газаа гарахадам, богоһын саана орхигдоһон зэмсэгни эбдэрэнхэй байба. Сэрэгшэдни, харуулшад унтана. "Бэлгэн! - гээд дууданаб. Морин харайжа ерэбэ: "Би баһа һэжэгтэй юумэ дууланаб, маряатай һүүдэр обёорбоб. Һуугыш, тагнуулшаниие бария."

- Хара Зутан! Ай, абга! Намда атаарханаш гэжэ мэдэһэн байгааб, теэд урбахабши гэжэ бодоогуйб. - Хара Зутанай толгойгоо үргэхээдэ, нюдэниинь бүрыжэ, эльбэ шэдитэй болоhон байба. Үбэрһөө Ойхоной элһэ гаргажа, элдэб эльбэ жадхыень тайлахаа, адха адхаар нагаса руугаа шэдэжэрхибэб.

Хара Зутан гансата һэреэд, тойрожо хараашалаад, үбдэг дээрээ унашаба.

- Яара, Гэсэр, Атай Улаанай толгойһоо гараһан Архан Шутхэр нютагта. ерээд байна

- Үрдихэбди. Хөөрэ.

- Хөөрэхэдэ удаан байха. Энэ би шинии зэбсэг хухалааб. Энэ би шинии сэрэгшэдэй нойрмог эмээр ундалуулааб. Намайе эльбэдээ Архан Шутхэр эльбэдээ.

- Мүнөө дээрээ харагданагүй. Хөөрэ. - гэжэ хэлэжэ үрдеэгүй байтарни, нютагай захаһаа аймшагтай хүүеэн дуулдаба.

- Ерыш намдаа Гэсэр! Би шамайе таһара удара татахаб! Сэрэгшэдшни унтана, буугүй үлэшөөш гэжэ мэдэнэб. Нюсэгэн гараараа сохилсохобди!

Бэлгэн захиралтагүйгөөр гүйлгэшэбэ.

Архан Шүдхэр томо хутагадал һоёонуудаа ёдойжо байһан амаяа ангайлгаад зогсоно. Баабгайн шэнги һабартаЙ. Баабгайтай тулалдаhан байгааб. Алдуугаа дахин дабтахагүйб. Эндэ шухалань - һабарайнь сохилто доро, жабжынь хазалга доро оронгуй, түргэн хүдэлхэ хэрэгтэй. Бэлгэнээ үлдэжэ, өөрөө хүлеэбэб. Архан эрхирээд, нам тээшэ даб гээд забдаба. Хүлөө гүйhэн мүртэнь табяад, хашуу тэшээ гаранаб. Бүхы бэеэрээ һунажа хэбтэхын орондо, тэрэ тархин дээгүүрээ урбалдан hүрөөд, хүл дээрээ зогсобо. Үгы, энэш баабгай бэшэ. Энэ шэлүүһэн! Харин энээнтэй ондоогоор сохилсохо хэрэгтэй. Түргэн, шуран аад, ехэ шэрхи бэшэ. Хэды дахин ялалзаһан һабарнуудтай гарнуудhаань зайлажа үрдинэб, нюдаргаараа, һүеыгөөрөө бэе руунь халта сохижо үрдинэб. Тэрэнэй һүрэлгэнүүд удаан болоно, харин минии харюу, тад түргэн болоно гээд, адагланаб.

Араһаань, гараараа һугадан, хүлөөрөө гуяһаань барижа шадабаб, шүдэмнии шэлэ руунь шаагдашаба. Гар хүл хоёрынь хиидэ даллажа, толгойгоороо эрьюулнэ, hоёнуудаараа няһална, теэд намайе оложо хазажа ядана. Шадал тэнхээгээ алдахыень хүлеэгээд, шулуунуудай хоорондуур шэдээд, нэгээрээнь толгойень сохибоб. Уураг тархи сасарна, шуһа шабхадана. Теэд тэрэ замхаба.

Глава 13

Хара Зутан малаа уһалуурида гаргаhан байгаа, харин тэрэ нуур ордонуудаймни урда тээ. Намда сухалаа бусалган, хуһа үндэһэтэйнь һугалжа, уур сухалдаа модоной үндэһэн, набшаһа дэбһэжэ сухалаа гаргана. Узуур дороһоо шүтхэрэй толгой бултайба.

- Ши хэн хүн гээшэбши? Юундэ хэрэггүйгөөр модо хухалнаш? Энээнэй түлөө би шамайе хэһээхэб!

- Намайе шүдхэр алахаш, маргангүй илахаш. - Гэжэ Хара Зутан айба: Тиимэ, гансал шинии үһөөгөө Абаха Гэсэр ашамни заатагуй бусааха. - Минии ордонуудые заажа үгэжэ: хажуудахан тэрэ.

- Тиимэ, аша хүбүүншни хүсэтэй, дуулааб. Хара Зутан бэшэ гүш, бэрииешни Гэсэр буляагаа бэшэ гүш?. - гэжэ шүдхэр бодолгото болобо

- Тэрэ. - шүдхэр эльбэ жадхаар арьбадхагдаһан жүтөөрхэлынь дахин бусаажа Хара Зутанай сухал бусалгана.

- Тэрээнһээ шамайе абархаб. - Түмэн Жаргалан шамдаа бусаахаб, Урмай Гоохон өөртөөл абахаб. Гансал, тэрэ бүхөөр зэбсэглэгдэнхэй. Гурбан дабхараар гүрэһэн мүнгэн ташуурыень хүн бүхэн мэдэхэ. Буу зэбсэгыень, сэрэгшэдыень унтуулаа һаашни, диилэжэ шадахаб.

Тиигэжэ хэлсэгдээд, Хара Зутан эльбэдэһэн байба. Шүдхэрынь Атай Улаанай тархи байһан Архан Шутхэр гэжэ нэрэтэй юм байна.

Зүб, баһа дээдын бурхад унтажа, аюул алдаба.

Хурмаста тэрээнhээ хахасажа, зэмэ абаагүйб:

- Яагаабши, Гэсэр? Бидэ энэ аюул усадхаабди. Шамшьегүйгөөр. Тэнгэри газар хоёрой хоорондо зайда болоhон үшөө нэгэ дайн тухай хөөрэбэ. Атай Улаанай толгой газарта унаагүй, тэнгэри газар хоёрой хоорондо унжыжа, зоной дунда ниидэжэ, гай тодхор хэдэг Архан Шутхэр болошонхой. Атай Улааниие һэргээхэеэ һэдэһэн газар дэлхэйн бөө Боолуур бии болоторнь, һэмээхэн хоролхожо ябаhан аад, энэ бөөгээ бии болоходо хорлуулгаяа шагна, ехэ бологоохоо забдаба. Юундэ энэ бөөдэ хэрэгтэй байгааб? Зүүн тэнгэринүүдэй толгойлогшонорой хүн зондо бии болоһон ушар ехэ хоротой байшоо. Газарай бөөнэртэ гай тодхортой тэмсэхэнь бэрхэтэй боложо, Атай Улааниие дахин тэнгэри өөдэ эльгээхэеэ Боолуур зорибо ха. Харин дэлхэйн гай тодхорые дэлхэйн бөөнэр диилэхэ. Архан Шутхэртэ һайшаагдажа, Атай Улаанай түрөөhэлнүүдтэ уряал хаяба. Булта сугларба. Харин Боолуурта юуншье бүтэнэ үгүй. Үдэрөө бөөллэнэ, һүниеэ бөөллэнэ, хоёрдохи хоногоо, гурбадахияа. Тэрээндэ юуншье гаранагүй. Яахабши теэд, тэнгэриин шэди, газар дэлхэйн бөөдэ диилдэхэгүй. Сүхэржэ, Боолуур зүүн тэнгэринүүдтэ хандаха гэжэ шиидэбэ, юундэб гэхэдэ тэдэнэй ударидагша Атай Улаан байгаа ха юм. Зүүн тэнгэринэр сугларба, тоосолдоно. Ударидагшаяа бусааха хэрэгтэй гэжэ хэншьеб хэлэнэ, хэншьеб газарай бөөдэ туһалхаяа арсана: энэ газарай дэлхэйн гай тодхор, хүнүүд өөһэдөө шиидхэг. Һэмээхэн эгээ зүүн тэнгэри Атай Улаанай һүнэһэн домбын амһар хургаараа бүглэһэн Эсэгэ Малаанай амһар руу түригдэнхэй гэжэ Боолуурта шэбэнэбэ, hүнэhэнгүйгөөр Атай Улааниие амидыруулхань бүтэхэгүй.

Боолуур хорото шара боложо хубилжа, Эсэгэ Малаан тээшэ ниидэбэ.

Глава 14

Баруун тэнгэринэр Атай Улаанай сабшагдаhан бэеhээ түрэhэнүүдэй обооролдон сугража баhан тухай мэдэжэ абаба. Тэдэнь булта ниидэжэ, мүлхижэ, тамаржа ошоно. Муу юумэ үүсхэлнэ ха хаш, ондоогоор юун бэ даа. Хурмаста тэнгэринүүдээ газарта тагнуулда эльгээбэ. Тэдэнь Атай Улааниие һэргээхэ гэжэ шиидэһэн, тэндэ Архан Шутхэр юумэ хутхана гэжэ мэдэжэ абаба. Харин ондоо хэн тиихэб, толгойhоо хубилаа ха юм.

Тэрэ һамбаандань Боолуур бөө Малаан Эсэгтэ хурэжэ ерээд, хасарыень хадхаба. Эсэгэ Малаан нюураа бүгэлжэ гараа үргэдэнь, Атай Улаанай һүнэһэн домбоһоо хиидэн гарашаба.

Энээн тухай Хурмастын элшэд мэдээд, Архан Шутхэрые дары үгы хэхэ гэжэ шиидэбэ, толгойгүй суглуулагдаад hэриhэн Атай Улаан туһагүй байха. Харин тэрэнь тэнэг бү боло, тэрьелжэ ошоод, һаратай наранай саана хоргодошобо. Тэндэ тэнгэри хүрэхэгүй.

- Архан хара шолмые юундэ өөрынгөө хойноо нюугаабта? Та тэрэниие алтан нюргаараа юундэ хамгаалаабта? Та тэрэниие юундэ үнжэгэн сээжээрээ халхалаабта? Һайхан сэдьхэлээрээ энээниие хээ гүт, али шүдхэр Архан танда аймшагтай шэнгеэр һанагдаа гү? Али манай дайсад болохоёо һанахаар зоригтойшуул гээшэ гүт?

Нара Һарын үхибүүд дуулаба. Дураа гутаба.

- Энэ хэн тиимэ зүрюу гээшэб? Зай, бэеэ харуулжа тулалдаанда бэлдэгты!

Тэнгэринэр һайн дипломадууд байжа, наранай хүбүүе үгэдөө оруулаад, hарын хүбүүн маргабашье, нүгөө талыень шагнаха гэжэ шиидэбэ. Һүни һарын хүбүүн Архат хоёр һуугаад, Шүдхэр уран үгэтэй байжа, һарын хүбүүые үгэдөө оруулдаг болоо юм ааб даа, дүтэ ха юм даа уг гарбалаараа.

Иимэ юумэ харахадаа тэнгэринүүд хүлеэбэгүй, хоёр годлиёо энэ хоёрто эльгээбэ. Һарын хүбүүнэй хүлэй хоорондуур нэгэ годли газарта шаагдажа, хоёрдохинь шүдхэр руу шаагдашаба. Архан Шутхэр годли баряад газарта, нуурта унашаба. Алаабди гэжэ тэнгэринэр шиидээд, Хурмастадаа бусаад энээн тухай мэдүлээ.

Архан Шутхэр наһа бараагүй, Хара Зутанай дайрагдаhан нуурай эрье доро хоргодошоо.

Глава 15

Дуулажа байһан Булжамууртын орон нютагни һалбаржа байна. Адуу мал тобир тарган, олон үдэсэтэй, газар дэлхэй таряа hайн түрэнэ. Хүнүүд нара бороодо, хүйтэндэ, хабарта адли баярлана. Сэрэгшэд һорилго хэнэ, хүн зоной олошорһон амгалан байдал хамгаална. Һамгадни һалбарна. Абганар намайе ахалагша боложо тоогоод аямаршагуй байжа яhала баяжана. Хаанда үшөө юун хэрэгтэйб? Газар дээрэхи бүхы гай гасалан усадхагдаагүй гэжэ мэдэнэб. Гансал намда үшөө эртэ. Холын ниидэлгын үшөө далинууд бэхижээгүй, яһанми үшөө түмэр шэнги бүхэжээгүй, нюдэнми үшөө хада соо харанагүй.

Холын оронһоо элшэн гүйлгэжэ ерэбэ. Атай Улаанай хүзүүнэй һээрhээ гараhан Гал Нурман Ганга мүрэнэй орониие һүйд татана. Тиимэ, би тэнгэридэ тэрээн тухай дуулгааб, тэрэнэй хүсэн тухай намайе мэдээсээ. Тиигээд тэнгэри намайе хоёр дахин хүсэтэй Гал Нурмантай дайлалдахыень хорибо, тэрээниие диилэжэ шадахагүйб. Гангын оронһоо элшэн сайдые хүсэ шадал оротороо нэгэ бага хүлеэгты гэжэ гуйха баатай болоо һэн. Хэдэхэн жэл, арбан магадгуй.

Баатарнуудни, командирнуудни олоороо сугларжа, ордондоо оробод.

- Яалтайб? Хурмаста тэнгэри өөрынгөө эбигээл доро тэрэшье нютаг баряад байна, энээнэй һүүлээр хайшан гэжэ тэдээндэ туһалхагүйбибди?

Саргал ноён абга эдэниие дабтана.

"Эх, эртэшэг, һулахан би урдаһаань тэрэээнэй урдаһаань байнаб. Зай, ябаха болоол даа, өөрынгөө сэрэгэй урда хүндэеэ алдахагүй ха юм, абгамни эндэ туһагүй түрисэлдэнэ. Ая Гангын орон холо, харгыдаа хүсэ шадалтай боложо магадби. Шиидхэгдээ. Ябанаеы.”

Удаан ябаабди. Һүниндөө Ганга мүрэнэй урдахи шэлэ дээрэ гарабабди. Харан гэһээм түүдэгүүд нюдэндэм огторгойн одо мүшэдтэл. Үдэр харабабди, гэр соохи бүхы тала манайхидал адли бэшэ. Мал адууһан - шоргоолзон мэтэ тараба, хүнүүд жэжэ боргооһон мэтэ хиидэбэ. Голой эрьедэ сүлөө газар үгы. Ехэ, олон зонтой орон. Сэрэгүүдшье олон. Минии сэрэгшэд зүб байһые лаблаба. Хүнды руу байлдаанда бууха гээшэ энэ дайгаа алдаха гэһэн удхатай.

Дайсанаа хабшал руу, хада уула руу мэхэлжэ оруулха хэрэгтэй. Эндэ хүсэнүүд бага зэргэ тэнсэхэ.

Дээрэ, хада уулаар зогсохо баатай болообди. Дайсанаа мэхэлжэ, наашань, дээшээ татаха хэрэгтэй. Сэрэгшэдые олзо хэжэ эндэхи малай хойноһоо ябуулааб.

Нэгэ бага саг үнгэрөөд байхада, Гал Нурман өөрөө айлшалжа морилбо. Үһэрюугээр бэшэ, харин найдамтайгаар бэеэ абажа ерэбэ. Харахада, хүсэ шадалаа манайхиhаа шангые мэдэнэ. Юундэ гансата добтолоогүй юм? Айлшанай амар мэндэ ерээ хада, хэлсээ хэхэ болоол даа. Гал Нурман харахада хүндэмүүшэ, бараг хүн шэнги. Энэ гүрэниие үхэлдэ оруулжа байна гэжэ һанамаар бэшэ. Элшэн сайдай үнгэтэ гоёор хөөрэдэг байһан яндан юумэн болон бусад гай тодхорнуудые тэрэ тэрээндэ шэглүүлнэгүй. Тэдээнэй мяхаар хоол барижа, моридһоонь сэгээ уужа, яаралгүйхэн хөөрэлдөө хэнэбди.

- Бидэ юундэ дайлалдахабибди? Шинии дайда холо эдэ хадануудай саана, намдашье эндэм ажал ехэ. Тиигээд лэ шэлэеэ дабаха хэбэргүйб, һэеы гэрнүүдэй үдэрэй гараса соо бэе бэеһээ байһан газар руу ошохоошье намда hонигуй. Харин эндэ харыш, энэ гэрхэнүүд тон дүтэ няалдашанхай, хоёр моритоншье тарахагүй. Юундэ дайлалдахаяа ерээбши? Шамда юун хэрэгтэйб гэлыш, магад, би шамда дайншьегүйгөөр хуу үгэхэб?

Магад, би дайсанай ударидагшада үнэншэхэ һэм, гансал тэрэ Атай Улаанай өөрынь мүндэлэл гэжэ мэдэнэб. Харин тэдээн хүнүүдтэ хоро хүргэхэгөөгүй һаа, амидаржа шадахагүй.

Дайлалдахаа болёо ха даа, баатарнуудай хоорондо барилдаа эмхидхэнэбди. Шуһа адхахаһаа дээрэ энэшни.

Барилдаанда сэрэгшэд гарана. Миниишье баатарнууд зоригтой, һорилго ехэтэй, Гал Нурманай сэрэгшэд шэн зоригтой, байлдагшад, нэгэ нэгээрээ адли тэмсэнэ. Гансал дайсанай сэрэг хоёр дахин олон. Хэнэйшьеб сухал тэсэнгүй, һэлмэнүүдээ ялалзуулба. Минии баатар дайсанай толгойе таһа сабшаад, гүйлгэжэ ерээд, сабшагдаһан толгойгоо Гал Нурманай хүлдэ шэдэжэрхибэ. Гал Нурман уурлахада, ехээр номгоруулбагүйб. Зарга шүүбэридэ минии хүниие үгэхэгүйб. Нам тээшэ даб гэбэ. Дайсан хүсэтэй, дутахагүйб, харин хүсэнүүд адли бэшэ.

Энэ үедэ, огторгойдо, тушаан боложо, хоёр багашуул наадажа, газар шагаажа, хараһан үзэһэнөө Хурмастада дамжуулба. Тэнгэриимни эсэгэ Манзан Гүрмэ мориной толгойн шэнээн номин шулууе гуйжа, ямаршье һаадые сооложо, минии аха Заса Мэргэн хүбүүндэ үгөөд, намда туһалхыень газарта эльгээбэ.

Гал Нурман намайе үбдэгыем газарта, һүүлдэнь бүһэдөө хүрэтэр, һүүлдэнь хүзүүгээр газар руу шаажархиһан байгаа бшуу. Энээниие Заса Мэргэн хараад, харайжашье ерэжэ үрдеэгүй тула тэнгэриһээ номин шулуу шэдэжэрхибэ. Минии аза талаанда, номин эрдэни Нурманай духа дээрэхи гурбадахи нюдэ руу сэхэ тудажа, тэрэ хододоо үлэхэ газарта хонхойбо. Ударидагшынгаа наһа барахые, диилэһэн шэнги сэрэгүүдыень хараад, дайлалдахаяа болибо.

Глава 16

Гал Нурман тонуулшанай ажаһууха ёһотой гэжэ һанагдадаг нюсэгэн талада бэшэ, һайхан ордон соо ажаһуудаг байгаа. Харин тэрэ томо ордон соо тэрэнэй hамган Галдай Гоохон хатан ажаһуудаг байгаа. Ордон гоё, hайса гоёнхой байгаа. Харин юунһээшье гоёнь гэхэдэ, эзэн эхэнэрынь маанадые хүлеэжэ байһан юумэдэл уринаар угтаба. Тэнгэриин оройдо гараhан наран шэнги, далайн нюрууда хун шубуун шэнги, тайгын харанхы аглагта гансаардаһан сэсэг мэтэ һайхан эхэнэр байба. Минии бүхы сэрэгшэдэй дура буляаһан байгаа. Хүгшэн залуугүй, гэргэнгүй хадамтайтаяа булта, минииишье аха Заса Мэргэн ташаагаа тулаад, шолмосой һамгые тэнгэридэ өөрынгөө гэртэ оруулхаар бэлэн байба.

Харин тэрэ эмэ ухаан сэдьхэлэй талаар дотор хүсөөр добтолжо шадана! Түрүүн би бүхы юртэмсын уйдхарта мэдэрээб. Гансаардалгын мэдэрэл, эжыгээ сорхирсо дуудаха дурамни хүрөө һэн. Мүнөө, минии хажуугаар баяртайгаар сэдьхэлээ хөөрэһэн олон зон дунда байхадаа. Ороод харахадам, гансал нам дээгүүр таруу харасаар шэртэһэн Галдай Гоохон байба. Юун болоно гээшэ бэ? Түрүүшын харасаһаа дурлаhан гү? Хамаг юумэеэ хаяад, хүлдэнь шэдэхэ дуранмни хүрэбэ. Хамаг баялигаа, Тоонто газараа, эхэшье…

Бурханай хүбүүн бэшэ hаа бурханай басаган hамгантай бэшэ hаа, дангинын хүлдэ дурлаһан тэнэг хэбтэжэ, дээдын жаргалан гэжэ тоолохо зальбаржа хэбтэхэ һэмби. Харин минии сэрэгшэд агууехэ баатарнуудшье һаа, эхэнэр хүнэй мэхэ гоходо хорхойтожо, эльбэ жадхада ородхо байгаа ха. Энэ шолмосһоо боложо, бэе бэеэ алахадаа болохо ха юм.

Һэлмэеэ шүүрэжэ абаад, хахадаарнь сабшажархибаб.

- Ши юу хээбши? - Заса Мэргэн орожо ерэнэ: Юундэ тэрээниие алабаш? Шинии баатарнуудые үнэн сэхэ барилдаанда, тэмсэлдэшье илаха байгаа һэм, Галдайн Гоохон минии болохо һэн! Ши мүнөө намда дуу бэшэш, энэ гэһээр шамда туһалхагүйб! Минии үгы һаа, мүнөө газар доро таһа сабшагдаад хэбтэхэ байгааш!

Тиижэ байтарынь пишаганалдаан дуулдаад, сабшагдаhан умайһаа түрөөгүй зургаан һарын үрэ унаад шашхаба:

- Түрэжэ үрдеэгүйб. Дутуу түрэһэн намайе хэбэлһээ сүлөөлбэт, - өөрыгөө хайрланаб. Һайхан эхэнэрые хахадаарнь сабшабат, - эхэ хайратай. Гал-Нурманиие сагһаа урид алабат, - эсэгэ хайратай. Хэрбээ түрэһэн байгаа һаа, шамайеы боро шандаган мэтэ намнажа баряад тоооhон болотор үрихэ һэм. Ганса гараараа шамайе бажууха һэм, нюдарга соогоо няза буталха һэм. Тиимэһээл эхымни хэбэл соомни дуулгаагүйдэнь мүнөө хайрланаб. Теэд таанар сагһаа урид бү баярлагты, яагаашье һаа, би томо болоод, таанарһаа үһөөгөө абахаб.

- Зүб лэ байгаашта даа Гэсэр, гээд аха Заса Мэргэн эльбэ шэдиһээ эсэслэн һэрибэ: хуби заяагаар шиидхэгдэһэндэл хүсэ шадал орохоёо хүлеэгээ һаашни, Гал Нурманай үринэрһөө агууехэ гай тодхор газарта бууха һэн.

Һэлмэеэ гаргажа, ороолонии сохино. Һэлмэ жэжэ можо боложо хухарна. Жадаар хадхана, жада мушхаран эбдэрнэ. Шолмосой эльбэ шэдиһээ минии баатарнууд холодожо, түрөөгүй шолмосые хамта алаха гэжэ оролдожо оролсобо. Дэмы. Тэрэнь: "Томо болоод, бултыетнэй hунаахаб" - гэжэ пишаганажал байна.

Тэнгэриин түмэршэ дархашуулые уриха баатай болоо һэнбди. Тиигээд горн носоожо, арһа шүрбэһэ тааруулжа, шолмос үхиие сагаанда хүрэтэр улайлгаад, орооһоной хэмжээн хүрэтэр дохижо байтарнь, хуу шииганажа, бултые занажа байба. Тиигээд лэ тэрэ элбэбын аюулнуудые һүүлшынхиеэ шаашгаад, хайлашаба.

Глава 17

Гэртээ бусаабабди. Бидэниие Саргал абга муу мэдээсэлнүүдтэй угтана: эзэлжэ байhан газарай хилэ дээрэ бүхы юумэ залгидаг мантан томо луу Орголи бии болобо. Ой тайга, илангаяа Саргал абгын Японтой наймаа хэжэ байһан онсонуудые бариха гэжэ эрьеын зуун жэлэй модонуудтай, бүхы ажаһуугшадтайнь Орголи залгижа захалаа һэн. Хилэ шадархи һууринууд добтолгодо ороо. Абга яаруулнагүй, холын харгыһаа бусаһыемнай харана. Орголи минии удаан үгы байһан тухай мэдээд, Атай Улаанай Гал Нурманай түлөө үһөөгөө абаха, илангаяа, түрөөгүй хүбүүнэйнь түлөө, орониием үгырүүлхэ һэдэлгэнүүдые бэелүүлхэ гэжэ шиидэбэ. Орголи Атай Улаанай баруун гарһаань мүндэлжэ, үдэрһөө үдэртэ шанга боложо, томо боложол байна. Яараха хэрэгтэй.

Бидэ түргэн суглараабди, дайшадаймни нэгэшье арсаагүй, абганарни хоюулаа бидэнтэй хамтарба. Минии эгээл дуратай һамган Алма Мэргэн аяншалгада юумэеэ бэлдэхэдээ илангаяа наринаар хандадаг байгаа, энэнь намайе нэгэ бага гайхуулдаг һэн. Нюдэндэнь нэгэ hонин юумэн бараалгдаба. Тэрэ юумэ мэдэжэ гү, али һэжэглэжэ байгаад, теэд намда хэлэхэеэ зүрхэлбэгүй. Би тэндэhээ хүрэжэ ерэхэдээ шуумжэлхэб гэжэ шиидхэбэб.

Аяншалга ута бэшэ байгаа. Саргал ноёной үмсын газарһаа саашаа дары тайга эхилбэ. Теэд энэнь танихаар бэшэ байгаа. Үбһэ ногоон хатажа, модод хатажа, горхонууд хатажа, нэгэшье тайгын амитан харагданагүй.

Нэгэ юумэн шэхэндэм дуулдаба. Хурса шэхэ, хурса хараа оруулбаб. Тооһо бурьюулжа байхыень харанаб, тооһо шоройһоо байлдаан харагдана. Могойшуу томо бэенүүдһээ монсогойролдон дайлдажа, тооһонһоо боложо муугаар харагдана. Абганартаа, баатарнуудтаа дуулгаад, Бэлгэндэ түргэн гүйхыень үгэ үгэнэб. Гүйдэл дундаа харан гэһээм, шара томо могой луу хоёр сохилсоно. Могой луугай хүзүүе гурба дахин тойрожо, баруун нюдэ руунь хоёр hоёгоо шаажархиба. Тэдэнэй хажуугаар агаар мушхаржа, модо шулуу үргэнэ. Хуй тэдэниие нюуба. Луу һабарта һабараараа могойе саб шүүрэжэ абаад, бэеыень жэжэхэн хэһэгүүд болгожорхихыень лэ обёорбоб.

Орголи луугай замда гараһан энэ баатар хэн гээшэб? Минии бусатар манай газарые луугай һандаргахые хэн зүбшѳѳгѳѳгүйб? Алма Мэргэнэй уруугаа хараһаниинь, минии урда баруун тэнгэриһээ ямар бэ даа нэгэ hанаабшалhан нэгэ байһан юм гэжэ һанагдаба. Бусахадаа, энэ баатарта, бүхы ябадалдань хүндыень харюулхабди.

Хуй намайе моринтой хамта орёогоод, Луугай ама руу ниидэбэб. Жадаяа хэлэнэйнь узуурта хадхажа үрдеэд, тангалайдань тулгабаб.

Минии баатар сэрэгшэд гүйлгэжэ ерээд, зариманиинь нумаар харбажа эхилээ, нүгөөдүүлынь һэлмээрээ тэрээни сабшажа байгаа. Саргал гүйжэ ерээд, луугай нюрган дээрэ харайба. Гансал Хара Зутан аймхайгаа харуулжа: " Гэсэрые луу залгяа, тэрээнгүйгөөр бидэ диилэхэгүйбди, амидыдаа сухарияеы гээд" - мориёо эрьюулээд, хойшоо дараба, тэрээнтэй үшөө гурбан хүн. "Зогсо - гэжэ дээрэһээ Саргал хашхарна: "Гэсэртэй бидэ ерээбди, Гэсэртэеэ ерээд, үхэхэбди!”

"Ши, тэндэ, абга дээрэһээ һэлмээр ехээр бү хадхаарай, намайешье нэгэ доро хадхахаш ха юм - луу доторhоо хашхарнаб: таанар, хүбүүд, дан бү буудагты, годлинууд сүмэ хиидэжэ, намайе хадхахат! Би луугай зүрхэндэ дүтэлжэ байнаб, тэрэнэй һүнэһэндэ бараг хүрэхөө байнаб!

Харин өөрөөдым дан энеэтээ бэшэ. Луугай досоо харанхы, уйтан, халтируухай, балсангуудынь өөрын хүсэлтэй байжа, баhа эсэргүүсэнэ. Мүнгэн ташуурни эндэ хэрэгтэй болобо. Харанхыда гэрэлтэжэ, брандспойтһоо доро бэшэ замыем сэбэрлэһэндэл шабхуурдана. Тиигээд лэ сээжэдэнь хүрэбэ ха юмбиб. Хаанаб даа зүрхэниинь? Тэндэ һүнэһэн бии гү? Зүрхыень таһа сабшанаб. Аза талаантай боложо, хуу доторынь хүнүүдэйхидэл адли байба. Тиигэжэл тэрэ амияа табиба. Харин һүүлшынь амисхалаар би шампанскын таглаадаһан шэнгеэр тэрээнһээ хиидэбэб.

Хара Зутан бусаба. Эшэһэндээ нюдөө хайшань табихаяа мэдэнэгүй. Һамааруулжа, зэмэеэ сагааруулхын тула луугай арһа хуулажа, тэрээнһээ хохидоһон зондо тараахын тула таһара сабшагты гэжэ захирбаб. Абьяастайгаар тэрэ хэрэг бүтээбэ, хойноһоонь дахаһан гурбан аймхайтай хамта. Хүн бүхэндэ өөрын хэрэг, бултадаа баатарнууд байха бэшэ ха юм. Бүхы юумэ хэрэгтэй соонь хээ, отолоо, хүнүүдтэ тараагаа, өөрыгөө гомдохоогоогүй. Сэхыень хэлэхэдэ, нам тухай мартаа. Харин намда хэрэггүй.

Ондоо бодол намай амар заяа үзүүлнэгүй. Хадам эсэгэдээ, Уса Лосондоо ошохом.

Глава 18

Уса Лосон минии ерэһэндэ баяртай байгаа. Баруун тээгээ, эгээл хүндэтэй газартаа һуулгана. Далайн бурханай эдеэн, ундан нарин гоё, элбэг.

Орголитой байлдаан тухай, тэрээнтэй сохилсожо, наһа бараһан шара бэетэй могой тухай тэрээндэ хөөрэбэб. Уса Лосон урмашабашье, мэдэгдээгүй баатар тухай юушье хөөрэбэгүй. Алма Мэргэн тухай минии заабари харюугүй үлэбэ. Ойлгосотой: ямар эсэгэ басагандаа хоро хүргэхэжэ муу юумэ хѳѳрэхэб даа. Гансал, алтан тулуурай туһаар өөртөө аша туһа болгохоор далда дүрбэн мэхэ тухай халта дурдаба. Тэрээни намда тарахадаа бэлэглэһэн юм.

Хоноогүйб, гэртээ тэшээ харгылбаб. Ордонһоо гараад, нэгэ бага ябаад, уһан доро орошобоб. Һүүлшынхиеэ эндэ удаан саг соо ухаа муутай амидархадамни, тиимэ бэшэ байгаа, бүхы юумэн хуурай газар дээрэ мэтэ: наран шаража, шубууд ниидэжэ, мал бэлшэжэ ябана.

Дээрэм байһан уhанай гүнзэгы гээшэнь, наран туяа харагданагүй, дээгүүрнь лэ арай шамай гэрэлтэнэ. Теэд би нороогүйб, агаарай тулам соо байгааб. Урагшаа, хажуу тээшээ алхам хээд, агаарай бүмбэгэ сооhоо гараха гэхэдэм, тэрэ агаартай тулам хойноһоом дахана гэжэ ойлгобоб. Дээшээ собхородоо, дахин оёортонь буушанаб. Тэрээн сооhоо гараад, тамаржа туршахын тула, тэрээнһээ һүрэжэ гараха гэхэдэм, тэрэм бүтэхэнүй. Би шүдөөрөө агаарта аһалдажа шадахагүй ха юмбиб. Нэгэ арга үлэнэ: эрье хүрэтэр оёороор ябаха. Эсэтэрээ ябааб. Ябаhаар байтарни һүни болоо гэжэ ойлгооб. Юумэ хэжэ шадахагүйдөө юу яхэхэбиб? Унтаха. Сэхыень хэлэхэдэ, тэрэ агаарай тулам соо ханын саана хон-жэн, намдуу уһан намда һайшаагдаа. Амгалан байдал һүүлэй үедэ намда дутааб байгаа даа. Һамгад, түрэлхид, сэрэгшэд болон бусад хүнүүд тухай бодолнууд, даб дээрээ, минии һанаа зобоогоогүй. Бүхы юумэн яһала һайнаар тааруулагданхай, яһала, тэдэ намгүйгөөр хуу юумэ хэжэ шадаха болонхой. Яһала тэгшэ газар олоод, унтахаяа хэбтэбэб.

- Ээ, хүн! - хэншьеб намайе һэрюулхэеэ оролдоно: Хүн!

Арай гэжэ һэринэб. Байһан газараа гансата ойлгоногүйб. Би наһа бараад, юуншье минии һанаа зобоодоггүй мэтэ, зохид байгаа.

- Хүн, ши хахад үдэр унтанаш. Һэри. - гэбэ танигдаагуй хоолой. Тэрэ хүн шэнгеэр дуугарна. Минии хаана байһые һанахада, тэрэнэй хүн бэшэ гэжэ ойлгоходоо айхабтар байгаа.

- Ши хэмши? - гээд, одоол һэришэбэб. Хэн иимэ гүнзэгыдэ намтай хүнэй хэлээр хөөрэлдэхэ аргатайб? Загаһадай ба далайн амитадай хэлэ зарим тэдыгээр ойлгодог байгааб, харин энэ абяан тад ондоо байгаа: Би Гэсэрби, тэнгэриин хүбүүн гээшэб. Харин мүнөө газарай хүнэй бэедэ байнаб.

- Оо, газарайхид бэшэбди гэжэ гансата ойлгоо гүш? - гэхэдэнь, би ехээр гайхабаб.

- Газарай нюруугай ажаһуугшые, хүниие би хараадаа абааб. Юундэ намайе һэрюулбэт? Газарай хэрэгһээ амарнаб., гээд, Һэмээхэн доторой элшэ суглуулнаб.

- Тэнгэринүүдэй хүбүүн һанаагаа бү зобо. Бидэ шамда хоро хүргэхэгүйбди.

- Тиихэдээ намайе юундэ һэрюулбэт? - "Эдэ ондоо түбиинхид гү?"- гэһэн бодол досоом заригад гэбэ.

- Харин шамайе гансата ойлгоо гэжэ һанаабди - нэгэ бага урмаа хухарангяар сууряан дуулдаба. "Тиимэ, энэ абяан сууряан шэнги байба". Харин бидэндэ шинии зэргэсүүлгэ һайшаагдаба.- Гэһэн абяан энеэбхилһэн мэтэ гэбэ.- "Тэдэ минии бодол дуулана!". "Тиимэ, Гэсэр." - Ай, тиимэһээл энэ хоолой сууряан шэнгеэр намда үзэгдэбэ - шэхээрээ бэшэ, харин толгойгоороо дуулана ха юмбиб. - "Зүб даа, яагаад ондоогоор уһан доро шамтай хөөрэлдэхэ байгааб?"

- Зай! Тиихэдээ юунэй түлөө намайе һэрюулбэт? - гээд баhа hурабаб.

- Бидэ Үни Хадаа Газар дээрэ байнабди. Бишье нэгэшье дахин иимэ үзэгдэл хараагүйб, һонирхоноб. Һэрихыешни удаан хүлеэгээб. Шамайе летаргида ороо гэжэ һанааб. Тиигээд лэ һэрюулбэ ха юмбиб.

- Тиимэ гү, ши тоомоо таһарһандаа намайе һэрюулбэ гээшэ гүш? Зай, тиигэг. Юундэ ши уһан сообши?

- Манай гараг хуу уһанһаа, тиимэһээ эндэшье, Газар дээрэшье, уһан соо ажаһуунабди. Угайдхадаа, эндэ аюулгүй, Лосоной Усанай мэдэлдэ байһан хүнүүдһээ бэшэ хэншье уһан соо байдаггүй. Тиимэ, тэдэшье тон уһан соо бэшэ. Галактика хоорондын кодексоор, бидэ хүгжэлтэгүй соёл болбосоролнуудтай амитадтай харилсадаггүйбди.

- Энэ бидэ нэгэ хүгжэлтэгүй зон гүбди? - гэжэ намһаа мултарба. Замбуулин үни хада үзэгдэжэ байһан ха юм гэжэ мэдэжэ, би үшөө ондоо сагта ажаһуугаа ха юмбиб. Харин энээнэй урда би тэдэнэй бодолнуудые ойлголгыень хаалта табижа шадааб.

Глава 19

- Ши иигээдшье шададаг гүш?

- Бодолоо нюуха гү? Тэнгэринэр ха юмбибди!

- Тиимэ, һонюуша! Би шинии хойноһоо, үнинэй, энэ бэе соо үрэхэһөө хойшо адагланаб. Томо гэгшын хирээгэй хушуугынь таhа татаһэлхыешни, баабгайе алахыешни хараа һэм. Шинии арюун сэдьхэл, арюун бодол намда һайшаагдана. Тиимэ юумэн энэ түбидэ хүнүүдтэшье, ан арьяатадташье, тэнгэринэртэшье үгы. Би шинии зосоо хэдэн сая мүн шанар мэдэрнэб.

- Бидэ тэнгэринэрбди - гэжэ дабтабаб.

- Энэ намда ойлгосотой бэшэ. Иимэ юумэн юртэмсын хаанашье үгы. Ши элдэб юртэмсэнүүдтэ байдаг гүш?

- Дэлхэй ганса. Тэнгэринэрнай саг зуурын, орон зайн эзэн гээшэбди. Бидэ энэ дэлхэй ори ганса гэжэ тоолодог абайгаабди.

- Оо, Оршолонто Юртэмсэ захагүй! Тэрээн соо тоогүй олон дэхээнүүд бии. Харин ши иимэ олон мүн шанарнуудые нэгэ ухаандаа яажа хүтэлнэбши?

- Бүхы юумэн ехэ юрын. Энэ бэе соо байгаа сагтаа би энэ сагай ба орон зайн үгэдэг арга боломжонуудые хэрэглэнэб.

- Ши энэ бэеһээ гаража ошоно гүш? Тиихэдэ тэрээнтэй юун болодог бэ?

- Би тэрээнтэй ходо ябалсадагби. Гансал шахардуу агшан зуурануудта онсо арга боломжонуудые оруулнаб, теэд бусад сагта энэ бэе юрэ бусын шадабаригүй, ѳѳрѳѳ ажаһуудаг.

- Гайхалтай! Хэлыш …

- Байза, ши намайе ходо адаглажа ябанаб гэнэш. Нэгэ асуудалда харюусажа шадаха гүш?

- Зүб даа!

- Ши минии һүүлшын байлдаае хараа гүш?

- Тиимэ.

- Тэрэ шара үнгэтэй могой хэн байгааб, Минии ерэтэр Орголиие бариба гэжэ мэдэнэ гүш?

- Энэ би байгааб.

- Тэрэ хосороо ха юм. Би өөрынгөө нюдөөр харааб.

- Бидэ үхэжэ шадахагүйбди. Гүйлгэжэ ерээгүй һаашни, амидыраад, дахин байлдаанда ошохо һэм. Би шамайе хүлеэжэ байгааб. Энэ луу илангаяа аймшагтай байгаа. Илангаяа өөрынгөө хүсэлнүүдээрээ. Тиимэһээ би оролсожо, шинии ерэхые зогсоохо баатай болооб.

- Тиимэ, һонин. Харин манай тэнгэринэр, баһал, бүхы юумэ зүндөө оруулба.

- Тиимэ, тэдэнэй оролсолгые би баһал хүлеэгээб. Хүлеэжэ ядааб. Теэд тэрэнэй юу хэжэ байһые хараад, хажууhаа зогсожо шадабагүйб. Хамаагүй, бүхы эди шэди шинии тоосоондо абтаха. Нэгэ бага туһалбаб.

- Иимэл даа. Харин Алма Мэргэн тухай?

- Энээниие баhа мэдэнэ гүш?

- Тиимэ.

- Би тэрэниие, баһа, бүри багаһаа, мэдэнэб. Эндэл, Лосоной Усада, далайда ургаа ха юм. Заримдаа бидэ харилсадагбди. Зүб, юу хэлэхэб, бидэ хододоо холбоо барисаатай байдагбди.

- Шинии манай урда ошохые тэрэ мэдэжэ байгаа гү?

- Тиимэ. Маниие хүнүүдтэшье, тэнгэринэртэшье харуулжа болохогүй гэжэ тэрэ мэдэнэ.

- Минии ойлгоходо, би хэндэшье тан тухай хөөрэжэ болохогүй гүб?

- Зүб даа.

- Зай. Би байдалые бодожо үзэхэ ёһотойб. Харин мүнөө би унтажа садаха ёһотойб. Зүб ойлгоо һаамни, ши энэ стуулмагаа хуурай газар дээрэ гаргажа шадаха гүш? Одоол унтажа садахадамни энээниие хэжэ шадаха гүш?

- Зүб даа. Хэхэб.

- Бишье дахин унташахам.

Глава 20

Һэреэд, һуняагаад, гэдэргээ харабаб. Бэлгэн хажуудам зэр зэмсэгтэй зогсоно байба.

- Удаан унтанаш, эзэн. Атай Улаанай хоёрдохи гарынь уярба, шэрэм ташуур бариһан Шэрэм Минаата гэжэ нэрэтэй. Тэнгэри шамайе гансаараа диилэхэ ёһотой гэжэ һэргылнэ. Баатарнуудшни туһалхагүй.

Баруун гарыень диилээhэм, магад, зүүн гарыеньшье диилэхэб. Бэлгэн түргэн һууридань хүргэбэ. Аманһаа ёдойһон ганса һоёотой амаргуй муухай юумын байна. Энеэбхилнэ. Уряалаар даллана. Урдаһаань харайлганаб, номо һаадагаа гарганажа харбабаб. Годли тэрээнһээ һөөргөө һүрэнэ. Дахин харбажа, амыень мэргэлнэб. Туданаб. Ямаршье үрэ үгы. Хухарһан годли нёлбоно. Бэлгэнэй модонһоо дээшээ һүрэхэдэнь, би мүнгэлиг ташуураа далланаб, Шэрэм Мината өөрынгөө шэрэм ташуураа табижа миниихие хухалажархина. Бэлгэнэй дүтэ буухадань, һэлмээрээ даллаад, хүзүүндэнь буулганаб - шулуу сүмэлдэг һэлмэ жэжэхэн хэһэгүүд болон бутаршаба. Моринһоо һүрэжэ буугаад, бодхоожо газарта хаяхаяа гарһаань шүүрэжэ абаhан аад, бамбагар юумэн шэнгеэр добын саагуур ниидэнэшэбэб. Иимэл hанагдаагуй ушартайл даа! Бэлгэнээ дуудажа, зүрхэтэйгөөр тэндэhээ hэегуй харайлгабаб.

- Удангүй бусахаб! - гээд хашхарнаб, айг лэ.

Гэртээ намайе Алма Мэргэн угтана. Өөрынгөө урагшагүйдэлгэ тухай хөөрэнэб. Намайе һамганиинь үмөөрэнгуй, таhа харааба.

- Ши гансаараа тиишээ ошобобши. Шэдитэ хүсэеэ үнэншөө гүш? Али тэрэ хэнhэй мүндэлhые мартаа гүш? Атай Улаан зүүн талын дээдэ тэнгэри, дүшэн дүрбэн ехэ дайшадай гулваа! - Гэжэ Алма Мэргэн дошхорбо. Энэ минии түлөө һанаагаа зобоно гэжэ ойгоноб. Агууехэ Абай Гэсэрые задалхыень хэншье дуулаагүйдэнь, тэрэниие тогтоохо хэрэгтэй.

- Хэлыш даа, һамгамни, минии үгыдэ ямар шара могой шамда мүлхин ерэнэб?

Тэрэм улайшаба. Тиигээд лэ тэрэ могой тухай хөөрэбэ. Тэрээнэй нэрэ Ви-ви-ща-а гэжэ байба. Теэд, эдэ манай гэр бүлын хэрэгүүд, танда хамаатай бэшэ.

Һүүлэй һүүлдэ тэнэ хэрэг тэнгэриин туһагүйгөөр намда хэжэ болохогүй гэһэн тобшолол хэбэбди. Үнэн сэхэ һамгамни сэсэн даа!

Хурмаста минии найдаһан ёһоор харюу үгэбэгүй: хүсөөрөөшье, ухаагаараашье - иигэжэ асуудал өөрөө шиидхэхэ аргатайш гэнэ. Тэнгэринэртэ минии дураа гуталга тухай хэн бэ даа дуулгаа гү? Яахашье аргагүй. Багаһаа хойшо намайе бөөмэйлүүлһэн хайрата абымни эгэшэ Манзан Гурмэ тээшэ харгылбаб.

- Намайе бүхы муу муухай юумэнтэй дайлалдахыемни газар руу эльгээгээ ха юм. Элдэб мангадуудтай тулалдажа ябааб, заримдаа энэ наһанайм һүүлшын байлдаан мэтээр һанагдадаг һэн. Гансал танай һургаалай дурасхаал намда хүсэ шадал олгожо, дайсаниие дарахада туһалдаг байгаа. Эсэгэм урдань туһалдаг байгаа, аха дүүнэрым туһалхыень эльгээдэг байгаа. Харин мүнөөдэр сухалтайгаар угтаад, өөрөө ойлгожо бэелүүл гээ. Харин Атай Улаанай зүүн гарай энэ бүтээл яажашье дарагданагүй. hалгай гартай амидыдаа ябаа хаш.

Манзан Гүрмэ энэ үедэ нооһо сохёожо байгаад, абяагүйгөөр нэгэ hалаяа намда һарбайба. Тиигээд дүүрээ!

Сэхэ маягтайгаар гэртээ дүтэлбэбшье hаа, гэртээ ороод, Алма Мэргэнэй урда ошожо hанаа алдажа һуубаб. Тэрээндэ тэрэ Манзан Гүрмэгээ намда үгэгэhэн һалаа харуулбаб.

- Энэ юрын юумэн бэшэ! Ошоод сохилсо!

Яахабши, ябабаб, үхэхым эльгээгээ үгүй хбэшэ юм гу, хайрата һамгамни.

Шэрэм ташуураараа нюрга уруум Шэрэм Манаата шабхуурдажархёо, харин би яажашье тэрээнии ойлгооггуйб! Арадам Манзан Гүрмээн hалаа ганзагалагдаад байгаа. Би тэрэниие барижа, ташуурайнь сохилто доро табинаб. hалаа бүтэн, хухараагуй! Мүнөө тэрээниие һэлмэ мэтээр үйлэдэнэб. Дайсан сухарина. Һуларна. Тиигээд үхэжэ үлэнэ!

Зай... .

Гэртэ дүтэлнэб, урдаһаам Саргал ноён абга. Баяртай ааб даа. Теэд һамгадаймни дошхон абари зан, хүндэгүй ябадал тухай нарин далда удхатайгаар холоһоо эхилнэ. Алма Мэргэн тухай далдаар хэлэнэ ааб даа.

"Хоноһон газартамнай, нютагһаамнай холо хүндыдэ, улаан модоор хэгдэhэн ташуураа мартажархёод, түгсүүл дээрээ орхёод, тиимэһээ һамгандаа ташуургүйгөөр бусаха баатай болооб!" - гэхэдэм, Саргал хуу ойлгоод, энеэбхилээд, һайндэрэй уулзалга бэлдэхэеэ гүйгэбэ.

Глава 21

Долоон хоног гэртээ байгааб. Яагаа һайн юм! Һамгадамшье баяртайнууд. Бүхы юумэн эмхи журамтайгаар хүдэлнэ, эндэ өөрэеэ үлүү шэнги hананаб. Харин ондоо түбиин уһанай ажаһуугша толгойһоо гаранагүй. Мүн олон амидардаг түбиинууд тухай тэрэнэй хөөрөөнүүд. Би тэнгэришь hаа, энээн тухай дуулаашьегүйб.

Бусад ипостасуудта бүхы юумэн ѳѳрын ээлжээгээр үнгэрнэ.

1930 ондо буһалгаан илангаяа хүгжэжэ үрдингүй дарагдаа. Би ухаангүй комсомолшуудые абархаяа оролдооб, теэд тэнэгүүд, хажуудахи ой соо хоргодохын орондо, шэлэ дээгүүр гүйлдэжэ, урид нютагай дасанай ламанарай тэдээнһээ тэрьедэдэг газарта руу ябаба. Энэ, юрэнхы дээрээ, ойлгосотой. Энэ замые үнинэй мэдэдэг, тэрээгээрнь Хитад руу контрабанд туудаг, Үшөө Виттеиин хубилган шэнэдхэлгын үедэ Халха руу зугададаг байгаа. Тэндэ тэдэ тэндэхи буһалгаашадай нюдэндэ торсолдожо, саазалуулһан байгаа. Орион ахатаяа тушаагдаад буудуулһан байгаа. Бато, тэрэ всагта минии аватарни, буһалгаанда хабаадахаһаа зайлаа хадаа баригдахаһаа зайлаа. Колхоздо ороо - кулагуудые усадхахаһаа зайлаа. Баһал баригдажа буудуулһан аха, эгэшынгээ үхибүүдые хүмүүжүүлгэдэ абаа.

Буһалгаалагша нюдарганууд сугларба, 30 хүн, нүүжэ ерэгшэдээ заимха дээрэ, тэдээндэ винтовконуудые тарааба. Үүр хираанаар гаража, һүни үлүс хүрэжэ ошохоёо түхеэрбэд.

Би һүниин тэндэ комсомолшуудые абархын тула гүйлгөөб, тэдэ буһалгаалагшадай түрүүшын баригдаха зорилготой байгаа. Үргэһэтэй хүбүүдүүд түргэн сугларба хэбэртэй, иимэ ушарта иигэжэ хэлсэгдэһэн байгаа хаш. Добо дээрэ һуугаад харахадам, колхозой морёор сомонһоо гаража байба. Буһалгаашадһаа хэдэн минутын туршада түрүүлжэ үрдебэ. Буһалгаашадай морин сэрэгынь нүгөө дабаан дээрэ харагдаба. Комсомолшууд дабхиба. Буһалгаашад милиционерэй гэрэй хажууда сугларжа, нойрмогтой тэрээнэй гарахада, гансата буудажархиба. Комсомолшуудай мүр энэ бэеэр холо хүрөөд байна. Буһалгаалагшад удааншье аашалжа болоогүй: орооһо таряа тараажа, адуу малаа задалжа, митинг хэжэ, коммунарнуудай засаг унагаагдаа гэжэ мэдүүлээд байтарань.

Пулемёдтой пхилэ hахигдашадай ашаанай машина ниидэжэ ерэбэ. Буһалгаашадай буунуудаа хаяжа, бэеэ тушаахань, нэгэ ээлжээн хүрэбэ.

Гурбанай сүүд удаан болоогуй байгаа. Бултыень шахуу тэрэ дороо тосхоной саана буудажа алаад, буудуулһан зоной өөһэдөө малтаһан гурбан томо нүхэн соо булаа.

Ориониие бэдэрхэеэ астральна поли дээрэ гарабаб. "Эй, Братила!"- иигэжэ би ходол шогложо, нютагай ородуудһаа буряад зоной хамтын ара нэрээр дуудадаг байгааб. Астральна бэеыень дууданаб. Хаана байха гээшэб? Тиимэ ааб даа! Алтан дээрэ хатана. Тэрэ яарал дундаа гүйхэн булаhан байгаа. Тиигээд лэ хэншьеб олохоб гэжэ һанаагаа зобоо юм ааб даа. Тиимэһээ энэ дэлхэй дээрэ һүүлшынгээ хүсөөр бэеэ барижа байбаа. Тэрэнэй тунгалаг һүүдэр барагдажа, арай харагдахаар байба. Намайе танихадань, айһан түхэреэн нюдэниинь һайн мансыгаар хушагдаба. "Һанаагаа бү зобо, би шинии алтанда техникэ худалдажа абахаб: тракторнууд, сеялкэнүүд, сепараторнууд."Гэжэ шиидээбди. Тэрэ хэндээ баялигаа орхихоб? Түрэл гаралыень хуу буудажа алагаад, үхибүүдыень, һамгадыень хайшаншьеб туужа абаашаа. Амиды үлөө һаа, нютагаа бусахадань, үлэһэн түрэл гаралдань туһалхал хүн аабзаб.

Колхозой түрүүлэгшээр оройдоо залуу хүбүүхэниие һунгаба. Хэзээ хэзээнэйхиһээ, энэ ямар тугалай һүүл мушхаха гээшые хаанаһаа мэдэхэб даа. Харин алтаяа хайшаашьеб тушааха хэрэгтэй, колхозой хүгжэлтын хэрэгтэ оруулха гэжэ шиидээб. Зай, колхознигууд хүлһэншэдһөө юугээрээ илгаатайб? Тиимэл нэгэшье моригүйшүүл ба лодырьнууд. Амжалта туйлахын тула минии ажал ябуулгаһаа баарһад хайшаа ошохонь намда шухала бэшэ байгаа. Колхоздо түрүүшын рольнуудта ажалда ороо һаам, магад, алтан, дүршэлни өөрын үүргэ дүүргэхэ.

Зуун жэлнүүдэй уулзуур дээрэ ажаһууһан Баир хараанай мууһаа боложо, тамирай дэбжэлтэеэ үргэлжэлүүлжэ шадаагүй, мүрысөөндэ тэрэни оруулбагүй. Харини тэрэ өөртөө гарай сохилтонуудые табяа, тиимэһээ хэнииешье нэгэ шаагаад унагаажа һураа. Найдалгүй харгыгаар ябахагүй гэжэ найданаб. Эдэй засагай факультедтэ һурана, һайнаар һурана. Олзын хэрэгэй түсэбүүд бии. Ябажал ябаг.

Тэндэ намда оролсохо ехэ хэрэгсээл байгаагүй.

Ошожо, тэрэ уһан дорохи могой Алма Мэргэнэй нэрлэһээр, Ви-ви-ща-атай харилсахам.

Глава 22

Далайн эрьедэ ерээд, удаан бодолгото болонгүй, Уса Лосоной ордондо хүрэжэ ерэбэб. Нэгэ бага холодоод, тиихэдээл адли агаарай туулмаг соо орошобоб. Энэ юумэн алтан тулуурай ашаар гэжэ, би үшөө тиихэдэ таагааб. Ухаандаа уһанай могойе дуудабаб. Тэрэмни гансата харюусаа, хэхэ юумэн үгы хаш, үгышье һаа, тэрээндэ юундэшьеб хэрэгтэй ха юмбиб. Бишье, сэхыень хэлэхэдэ, газар дээрэ уйтай болошоод байгааб. Агшан зуура, элдэб мангадхайнуудтай байлдаанда би тэрэ залхуугаа мартагдаа аабзаб, харин эдэ бүгэдэ нэгэ хэбэй байгаа, заримдаа ехэ аюултай байгаашье һаа. Харин эндэ, уһанай оршон, хоёрдохёор - ондоо гарагууд, энээн тухай тэнгэринэршье мэдээгуй.

- Ащаа! - энэ би могойгоон хэлээр мэндэшэлээб.

- Сайн Байна, Гэсэр! Би шамайе хүлеэжэ байнаб!

-Ща -аас - гэжэ асуунаб: хаанабши, бэеэ харуула.

- Намда энэ дэлхэйн хэлэн танил бэшэ. Энээнэй урда мэтэ юрынхеэр болоё.

- Зай. Бэеэ харуула. - уһанай хүбөөгэй саана танил шара могойн бэе харагдаба.: Яагаад эндэ амилнаш?

- Хүнүүд уһан доро яагаад амилнаб? Үгыл даа. Би газар дээрэ гарахадаа, амяа дарадагби, харин эндэ, бүхы загаһадтал адли.

- Танай корабль уһанһаа бүридэнэ гү?

- Тиимэ ааб даа. Ши харахаяа һанаа гүш?

- Һонин байха.

Ви-ви-ща-а намайе корабльда асарба. Энэ органическа юумэн байгаа. Тэрэнэй досоо ороходомни, этигэхээр бэшэ мэдэрэл намайе орхёогүй, тэнгэри ха даа олон юумэ өөрынгөө олон зуун жэлдэ, олон түрэлдөө хараһаншье һаам. Ханын елэгэр нюруу айхабтар фосфорициловална, хэдэн сая медузанууд нягтараад, амиды хэбэртэй. Үүлэгүй һүни нюдэнэйнгөө шангарһан харасаар хэдэн сая одо мүшэдэй забһараар харахаш, харин тэдэ эндэ, гарайнгаа зайда, бүхы үнгэнүүдэй хэдэн сая үнгөөр миралзан, гар хүрэлгэдэ харюусана. Шала дээрэ гэшхээд, түрүүн үбдэгсөө унажа, доошоо шэнгэбэшье, тэрэ дороо байгуулгань һэлгэгдэжэ, хаагдажа, хүлыем өөрһөө түлхибэ. Мүнөө шала хатуу, хабтагар, елэгэр болонхой. Минии агаарай сууха тойроод байһан ханануудай түхэлтэй боложо, ониб-аниб гэһэн нюруу уһанай оршон тойронһоо агаарай оршон руу улам гайхалтай гоёор һалбарна. Газаршамни урдамни дуугай тамаржа, гэдэргээ харан, саашаа хайшаа ошохыемни заажа байна. Тунгалаг сонхотой байрада хүрөөд, зогсожо, агаартай бүмбэгыемни мүлхижэ гараhан һандали тээшэ зааба. Минии һуухада, газаа гэрэлтүүлгэ ялас гэбэ. Бидэ оёортонь байгаабди. Уһан дорохи хомор ургамалнууд уһанай урасхалнуудай ая соо намилзана. Хоморой загаһад, тунгалаг шахуу, зариман замагуудай шэрэнги дээгүүр аалихан дабана, нүгөөдүүлынь тэдэнэй хоорондо түргэн шургана.

Зохёомжо оёрhоо бодожо, түрүүн удаанаар, удаань улам түргэдэжэ, уһанай оршондо гүйлгэбэ. Хурданиинь мэдэрэгдээгүй шахуу байгаа. Бидэ уһанһаа мултараад, сэхэ дээшээ гүйлдэбэбди. Үлүү гараса ехэ байшоо, би мэдээгээ алдаахаа hанааб. Бидэ стратосферэдэ орошобобди.

- Та намайе хулуугаа гүт? - гэжэ шоглон асуубаб.

- Тиимэ - гэжэ намдаа һанаа амараар харюусаба.

Глава 23

Би хэнииешье алангүй, Манзан Гурмэйн гэртэ буугааб.

Абга эжыдээ хонооб. Һэмээхэнээр, хэн намайе тэнгэринэртэ гэнэдхээнэб гэжэ мэдэжэ абааб. Хара Зутан байгаа юм ааб даа. Тиимэ хүнүүд байдаг ха юм! Би тэрээндэ юу муу юумэ хээбиб? Юундэ нам тээшэ дүүлибэ гээшэб? Түрэһэн абга ха юм! Би тэрээндэ юушье хэжэ шадахагүйб. Дайсада юрын: ерээ, хараа, алаа. Харин эндэ абга!

Гэртээ буугаад, һүүлэй үедэ мэтэ түрүүн Алма Мэргэндэ орожо ерэбэб.

Та юун гэжэ һананат? Баһа энэ Хара Зутан буруу юумэ хэбэ!

Хара Зутан Түмэн Жаргаланда hогтуугаар орожо иимэ юумэ мэдүүлээ: Түмэн Жаргалан тэрээндэ зориһонон хэбэртэй, харин би, Гэсэр, жаргалыень хулуугааб гэжэ. Али намайе гурбан һамгадые диилэхэгүй гэжэ һанана гү?

Харин би Алма Мэргэнэй танил, ондоо түбиин могой тухай асууха һанаатай байгаа ха юмбиб. Тиихэдээ энэ хэрэг ябуулагшатай хожом ойлголсолдохобди. Эдэнь хадаа хайшангаад тарааб, гэхэдэ.

Түмэн Жаргалан ха даа, минии баатарнуудые дуудаба, тэдэ уһэнһөөнь Зутаниие ордон сооһоо гаргажа үдьхэлжэ ябуулба. Хаан абгые хатуугаар ябуулаа гү? Хайшан гэхэб! Би тиихэдэ хажуудань байгаа һаа, тэрээнһээ бүри хатуугаар асууха һэм.

Хара Зутан тиихэдэ ягааб? Хоро шараяа бусалаа! Тэрэ hогтоб гэжэ гэмшэхэ ёһотой байгаа. Теэд үгы, тэрэ хамгаалагшиие бэдэржэ ошобо; тэнгэриин зон тэрэниие хүлеэн абахаяа болиһон байна.

Энээниие хайшан гээд хэхэб? Энээниие булта мэдэнэ: хара хони гаргажа, зүб үгэнүүдые мэдээ һаа, шолмосуудые ба тэдэнэй ударидагшые уряалнаш. Наранай ороһоной һүүлээр Хара Зутан ой ошожо, захадань түүдэг носоогоод, эльбэдэжэ эхилбэ. Шолмосуудые Хара Зутанай тодорхо гэжэ удаан тангариглаа, харин тэдэнь юунэй түлөө тэдэниие дууданаб гэжэ урид мэдэнэ. Гэсэрэй урдаһаа хэды олон аха дүүнэрынь хосороо гээшэб, аймшагтай даа. Ниидэнэ, түүдэг тойроод гүйлдэнэ, гэрэлдэ оронгүй. Мяханай амтан бултанда һайшаагдана, шүдхэрнүүд бүришье һайшаагдана ха юм. Зутан уурлажа, шолмосуудые аймхай гэжэ харааха, шүдхэр бэшэ, нойтон баха гэжэ нэрлэхэ болобо. Харин тэрэ нүлөөлөө ха юм! Гол шолмос, Абарга Сэсэн ерэбэ.

Шолмосуудай бии болоһон ударидагшада Зутан хуби заяандаа гомдол бариба. Абарга Сэсэн Баабай, дэмы хоро хүргэхын түлөө тэнэг бэшэ һэн бэзэ. Гэсэрэй һамгадай нэгэн тэрээндэ хүртэхэ гэһэн эрилтэ табяа. Харин Хара Зутанда тэрэ хамаагуй, Гэсэр үгы болоходо, бүхы һамгадынь ёһо заншалаар тэрээндэ хүртэхэ. Хэндэ ямар юумэн хүртэхэб гэжэ нэгэ бага арсалдаад, тиибэшье хэлсэбэд. Урмай Гоохонии өөртөөл үлөөхэ гэжэ Зутан шиидээ ха. Харин Алма Мэргэн ямаршье ёһо гурим байг гү, хэндэшье бэеэ үгэхэгүй. Абарга Сэсэндэ Тумэн Жаргаланиие найдуулба, тэрээнииень зүбшөөбэ, Хара Зутан тэрээниие үнинэй зүүдэлдэг хадаа өөрыень баадхаха гэжэ Абарга Сэсэн һанажа байгаа.

Гэсэрые яажа алахаб гэжэ һургаба Абарга Сэсэн. Һүниндөө Зутан һэмээхэн шургажа, хониной эльбэтэ нарин гэдэһые Түмэн Жаргаланай гутал соогоо хэбэ. Үглөөгүүр хүлнүүдээ гуталдаа оруулаад, тэрэ гэдэһэ низа дараба. Тэдээнһээл хүхэльбэ манан дэгдэжэ, Гэсэр амисхалаа абаба.

Гэсэр үхөөгүй, тэнгэриин хүбүүн ха юм, харин үбдэжэ захалаад, үдэр бүриhөө муу боложол байгаа. Тумэн Жаргалан убшэндэнь өөрыгөө гэмнэһэнһээ боложо, буришье тургэн муудажа эхилбэ. Гэсэрэй эхэ, Наран Гоохон, гансал, шолмосуудай толгойлогшо Абарга Сэсэндэ бэеэ үгэжэ, Гэсэрые абарха аргатайш гэжэ Жаргалан шэбэнэбэ. Тиигэншьегүй, даншье хүсэтэй эльбэ жадхань, тэнгэринэртэшье диилдэхэгүй.

Гэсэршье, баатарнуудыньшье һамгаяа шолмосуудтаа үгэхэеэ зүбшөөхэгүй юм ааб даа, Тиимэһээ Наран Гоохон Түмэн Жаргаланиие һэмээхэн шолмосой орон нютагтань гаргаа.

Жэгтэй энэ орон. Хүнүүдтэл адли шэнги. Теэд бүхы юумэн хүнүүдтэл адли бэшэ. Нюсэгэн эрэшүүл ябана. Томо шубуудай, ангуудай хазаартаа хүтэлнэ. Зулгы. Зам хайшань баринаб гэжэ, бэе махабадаар һонирхоно.

- Хүнэй үбгэн намда хашартай болошобо. Гол шолмос Абарга Сэсэнтэй танилсахаа һанаатайб - гэжэ Жаргалан ямаршье сагта харюусана.

Нюсэгэн эрэшүүлдэ гол шолмосой нэрэ дуулаад, хүсэл гансата үгы болоно. Тиимэл даа. Тиигэжэ суг ябаһан нүхэдынь бэе бэедээ дамжуулжа, элжэгэһээ томо шаазгайнууд дээрэ, үхэрһөө томо хирээнүүд дээрэ, мантан томо шоно дээрэ абаашажа, Абарга Сэсэн өөрөө саб сагаахан азарга дээрэ угтажа байба. Уриханаар угтажа эдеэлүүлээд унтуулба. Өөртэеэ. Инаглалай үйлын боломсоор, Гэсэр эдэгээ.

Глава 24

Яаха ёһотойбиби?

Гэсэрэй үбшэнэйнь шалтагаан хэнhээ болооб, ямар аргаар эдэгээб гэжэ ойлгоходонь, Хара Зутаниие өөрыншье, Түмэн Жаргаланышье түлөө хэһээхэ гэжэ түрүүшын бодол түрөө. "Ай, Жаргаланхамни, ши мэдэнэ ха юмши, би мүнхэ наһатайб. Харин энэ бэеэ орхёо һаа, тэрэ дороо ондоо бэе соо һэргэхэб. Энэ үбшэнмни намда тиимэ ехэ хохидол хэхэгүйл даа?". " Тэрэ эхэнэр тэндэ ехэ зобоногүй, хатан шэнги ажаһууна - гэжэ эжынь ухаандаа хандаба: магад, тэндэ тэрээндэ дээрэ гү?” . Гэсэр бодолгото болобо. Досоонь бурьялжа байһан сухалынь намданагүй, Абарга Сэсэнэй налархай аяг аашын зурагууд нюдэдэнь мэтэ толгой соонь ялас гэбэ. Жаргалан тэбэригдэн зобоно гү, али инаглалай шуналай орьёл нюурыень иигэжэ гажааба гээшэ гү? Досоохи түймэр унтарааха арга олдоногүй, харин жүтөөрхэлынь үзэн ядалга боложо, Жаргалан юу хэнэб гэжэ ойлгосо үгэнэгүй, мүнөө Гэсэрэй түлөө энээниие хэнэ. Хэн тэрэниие аяшархахыень хорихоб? Харин эдэ хэрэгүүдтэ ахамад шолмос шадамар, һэжэглэлтэгүй. Тэндэ орхихо аргатай гү? Үшөө хоёр һамгатай ха юмбиб. Баһал һайхан, зөөлэн зантай. Жаргаланиие нюдэндэ харагдахаяа болиходонь, халаглана гу? Али үгы гү? Урмай Гоохон, илангаяа, Алма Мэргэн, тэрээн тухай үнэн зүрхэнһөө уйдана гү?

Тэнгэри, тэнгэриин хүбүүн, хүн зоной сэдьхэлдэ байһан хамаг юумые мэдэхэ гү? Мэдэхэ ёһотой аад, хүнэй һүнэһэн тон гүнзэгы гэжэ лаблаад, үнэн дээрээ тэндэ хүн бүхэнэй ойлгохонь бэрхэтэй, аргагүй ха. Илангаяа эхэнэрнүүд, удаадахи агшан зуурада юу хаяхаб гэжэ заримдаа өөһэдөө мэдэдэггүй. Анхандаа Түмэн Жаргалан үбгэнэйнгөө, Гэсэрэй түлөө үнэн сэхээр нэрэ түрэеэ үргэһэн ааб даа. Харин мүнөө тэрэ юу хүсэнэб? Юрын малшанай гэрһээ дээрэ аад, томо болоһон ордонһоо дээрэ бэшэ, гол шолмосой үльгэрэй хуурнуудһаа дээрэ бэшэ, юрын ордондоо сүлөөржэ бусаһандаа баярлаха гү. Харин энээниие мэдэхэдэ болохо, гансал, тэрээнhээ.

Хара Зутаниие бэдэрхээ ошобо. Зугадаад хоргодошоо гэлсэнэ. Тэрэ хаанаб гэжэ би мэдэнэб.

"Гэсэр, абашни Хара Зутаниие алахаяа ошоо" - гээд, эхэнь мэгдүүгээр ухаандамни оробо. "Алагла. - гэжэ харюусанаб, баһал, һанаандаа: өөрөөшье алаха байгааб". “Тэрэ абгашни ха юм!”. "Тиимэ бэшэ байгааhань, үни хада тэрэниие алаха байгааб!”. "Сэнгэлэн түрүүн гарыень, һүүлдэнь хүлыень, һүүлдэнь лэ толгойень таһа сабшахаб" - гэнэ." Энэ үлүү ха. Хүнүүд юун гэхэб? Үлүү хэрзэгы аашаар бэеэ бүтөөжэ болохогүй. Яагаашье һаа, өөрынгөө, һамганайнгаа түлөө хэһээхын тула тэрэниие олохо гэжэ байгаа:"Мүнөө ошохоб". Хара Зутан хайратай байгаагүй. Эгээл тэрэ хатуу үхэлдэ хүртөө. Гансал дундада зуун жэлнүүдэй эдэ үлүү юумэнһээ зүрхэм уйтана. Зүб, тэрэниие алахашье, бусаһан Түмэн Жаргаланай нюдэнэйнгөө урда үргэлжэ байха үедэ тэрэнэй муу муухайе үдэр бүри һануулан хэлэхэһээ ехэ хэһээлтэ болохо ха. Харин Жаргаланиие абарха гээшэ би яагаашье һаа абархаб, тэрэ абаруулхаа хүсэхэ гү, али үгы гү. Эдэ хоёрые зэргэлүүлээд байрлуулхаб. Бэе бэеынгээ нюдэ руу хараад, хэһэн ябадалаа һанаг.

Хара Зутанай гэр тээшэ ерэхэдэм хашхаралдаан шангадахана, хэншьеб гангинана, юуншьеб унана, амяараа абтаһан гэртэ газар хүдэлэлгэ болоhон мэтэ. Моринһоо буухаяа яарангүй, гэртэ оробоб.

Аймшагтай зураг үзэгдэбэ: бүхы юумэн эбдэрэнхэй. Гэрэй дунда Сэнгэлэн эмээл дээрээ хэбтэһэн Хара Зутанай толгой гэзэгэһээнь баряад, толгой дээрээ оруулһан гартаа һүхэ баряад байба. Яаранагүйб. Абамни намайе хараһаар, һүхэ доошоо шуумайлгажа, хара Зутанай гэзэгые таһа сабшана. Худалаар зохёгдоhон hэхээлтэ гэжэ эли байна.

Энэ шиидхэбэри минии хэхэ ёһотой хэрзэгы хэһээлтын хэрэгсээл болюулна. Абынгаа һүхэ буляагаад гаранаб. Сааза хэhымни орондо энэ хэгдэhэндэнь зүрхэн дээрэм хүнгэн болоо. Ухаатайл даа эжымни!

Глава 25

Түрүүшээр Гэсэр Хара Зутаниие дахуулжа, байлдаанда хашаараар урагшань ябуулха, харата хэрэгүүдэйнгээ түлөө харюусуулха түсэбтэй һэн. Тэрэ Абарга Сэсэнэй ордондо ороод, яагаад һэмээхэн тиишээ шургахаб гэжэ мэдэнэ. Теэд Тэрээндэ найдабал, Гэсэрэй нэгэтэ бэшэ тэрээндэ үнэншэһэниинь алдуу болохо һэн. Угайдхадаа, ямаршье морин Бэлгэнэй хойноһоо үрдихэгүй.

Гансаараа гүйлгэбэб. Бэлгэн гол мүрэнүүдые һэтэ һэбижэ, хада уулануудые һэтэлнэ. Холо даа гол шолмосой орон. Гэсэрые наһанайнь нүхэр Түмэн Жаргалан хүлеэжэ байна гээшэ гү? Тэрэнэй яажа амидардагые ойлгомторгүйгөөр шалгаха хэрэгтэй байгаа. Эхын зүб хэлэнэ гээшэ гү? Эжы сэсэн эхэнэр юм ааб даа. Теэд намда эхэ аад, Жаргаланда хадам эхэнь болоно губ даа. Гэсэр бодолгото болон, түрэл оронһоо яагаад холодоһоноо ойлгобогүй, гансал Абарга Сэсэнэй нютаг хүрэтэр үшөө удаан гүйлгэхэ, газар дээгүүр телепортировалагдаха аргагүй, гансал тэнгэридэ, тэнгэриhээ, халагламаар.

"Байз, тэнгэриһээ газар дээрэхи алишье газарта бууха аргатай ха юмбиб" - гэһэн муу тэнэгээ ойлгожо байһандаа бэеэ зэмэлээд, тэрэ дороо Гэсэр Манзан Гурмэйн балгааһан соо орошобо.

- Сайн байна! Хэр байнат? Бэетнай ямар байнаб? Танай мал бараг гү?

- Сайн байна, Гэсэр! Амиды мэндыешни харанаб.

- Тантай нэгэ юумэ зүбшэхэ һанаатайб. Энэ, би Тумэн Жаргаланда сүлөөлхэеэ харайлганаб. Би тэрээндэ хэрэгтэй гүб гэжэ марганаб? Тэрээндэ сүлѳѳрэлгэ хэрэгтэй гү? Тэндэ бэлэн юумэн дээрэ һанаагаа зобонгүй ажаһуудаг гэлсэнэ.

Манзан Гүрмэ яаралгүйгөөр сай аягалжа, хүндын эдеэ дэлгээгээд, Гэсэрэй урда һууна.

-Хэзээ нэгэтэ гоё аад, аягүй гуталтай Гэсэр ябаһан хүн гүш? Зунай ааяма халуунда дулаан дэгэл үмдөөд ябадаг һэн гүш? Ойронь дүтын хүн, сонхын саана түрэл тала дайдынгаа, түрэл байгаалиингаа хагсуу хүйтэнөөршье эрхэлүүлхэдэ, таатай зохид байдалшье һайн. Жаргаланаа ошожо абарыш. Гансал тэрээн тухай бодоногүйш, Гэсэр.

- Юун тухай бодохо болонобиб?

- Ши эндэшье ойлгомторгүй ороош. Харин ехэ харгын урда аха зонтой зүбшэхэ хэрэгтэй байгаа. Байлдаан хүндэ болохо. Абарга Сэсэн гээшэмнай юрын шүдхэр бэшэ ха юм, гол шүдхэрынь ха юм, юрын зэбсэгээр абахагүйш. Эльбэ шэжэнь хүсэтэйл даа, маанарта тэнгэринэртэшье миин эдюулхэгүй.

- Тиимэ даа, баһа зүб хэлэнэт!

- Һахалайшни бууралтаһандал бултайбашье, үнөөхил ухаагүй залуу хүбүүн байнаш. Абарга Сэсэнэй дүү басаганда илаха түлхюур байха гэжэ һанадагби.

- Тэндэ ямар түлхюур гээшэб?

- Магад, Түмэн Жаргалан шамда хэлэжэ үгэхэ, харин намда энэ нюуса зандаа үлэнэ аалам. Аха шолмосой уһанда ородог ордонһоо холо бэшэ дулаахан далай бии гэжэ мэдэнэб. Магад, энэ мэдэсэ шамда туһалха.

Хэрбээ хэжэ байбал, бү айгты; айгаа һаа, бү хэ; харин хэбэл, бү гомдоорой!

Гэсэр Абарга Сэсэнэй орондо бууба. Хэдышье Абарга Сэсэн сэсэн байг, минии хэрэг зүб. Би энэ таабарида харюу олохоб.

Глава 26

Абарга Сэсэн жаргалтайл гээшынь аргагуй. Тумэн Жаргалан гэжэ шэнэ һамганайнь ямар һайхан бэ, муу ябадалаа мартажа, тэрээнһээ таһаржа шадахаа болёо. Тэрэ харасадаашье, тэмтэрхэдээшье тиимэ зохид. Жаргалан иимэ анхаралһаа эсэжэ, зохид шалтаг баряад, далай руу шунгахыень эльгээхэдэнь, Гэсэрэй тэндэ хүлеэжэ байһые мэдэрхэдээ болохо.

Абарга эрье дээрэ гарахадань, хоёр заахан хүбүүд наадажа байгаа. Ульгам хүүгэдые хараад уяржа, хүнэй мэдэрэлшье хүрэжэ, Жаргалантай үри хүүгэдтэй болохо бэшэ гү гэжэ бодолгото болобо. Тэдээндэ дүтэлөөд, наадажа эхилсэбэ. Харбаада алиниинь бэрхэб гээжэ мүрысэбэ. Тэдэнэй нэгэниинь Абарга Сэсэнэй нюдэ руунь тудаба ха юм. Тиимэшье Абарга дэн сэсэн бэшэ байшаба, энэ Гэсэр эдэ багашуул болошоо гэжэ ойлгобогүй. Нэгэ бага Шүдхэр зурагас гээд, буянгаараа хүбүүдые хэһээгээшьегүй. Годли тэрээндэ ехэ хоро хүргэхэгүй, тэрэнэй үхэл тэндэ оршоногүй, ондоо тээ.

Абарга Сэсэн һамгандаа бусажа ерэбэ.

Жаргалан Гэсэрэй годли таниба. Сэсэнэй нойрмог Абаргада бусалгажа уулгаад, шэнэ үбгэнэйнгөө унтахые хүлеэгээд, нюдэнһөө шэртэһэ гаргаха гэһэн шалтаг баряад, шэдитэ шүдэрөөр хүлижэ, түрүүшын үбгэн тээшэ гүйбэ. Гэсэр одоол тэрээндээ этигэжэ эхилбэ. Тумэн Жаргалан Абарга Сэсэнэй наһа баралга хаана байнаб гэжэ мэдэхэ болобо.

Гурбан толгойтой Абаргын хүбүүн, ерээдүйн Горыныч байгаа бэзэ. Тэрэнь үшөө бага байгаа. Тэрэнииень гаргаад, Гэсэртэ дамжуулаа. Тэрэ юунэй түлөө хэрэгтэйб? Харин Гэсэрэй энэ үхэлые хаанаб даа хадагалжа ябаһан Абаргын Енгорбой эгэшэдэ ошоһой гэжэ, аша хүбүүн боложо, шүдхэрэй эгэшын гэртэ ороходо болохо хаш. Юуб гэхэдэ, тэрэ шалгагдаһан инагуудһаа лэ гадна хэнииешье өөр тээшээ табяадаггүй ха юм.

Жаргалан Гэсэрые тиишээ эльгээгээд, дурлаһан шолмосой дэлхэй дээрэ хамагые мартаха гэжэ, уяатай Абаргаяа али болохо аргаар баясуулжа эхилбэ. (Энээниие би зохёогоогүйб, теэд энэ үлигэр соо тиимэ байна. Хожомынь, Гэсэр эрэ хүнэй хүсөөр Абаргын эгэшые номгоруулха баатай болоходонь, бүришье муухай үгэнүүд болоно. Энэ аашалгые доошонь буулгахабди гэжэ һананаб) Нэгэ үгөөр хэлэхэдэ, Гэсэр хаана Абаргын үхэл байнаб гэжэ олобо. Тэрэ эгэшынь найдамтай харуул доро байгаа. Гэсэр тэрээнүүдые диилэбэ. Тэрэ харууhалшадыеб даа, гэжэ хэлэхэ байнаб. Теэдшье Енгорботой баһал амжалтатайгаар ажаллаад, тэрээнээ hэришэгүй нойроор унташахаар болгожо, мүн лэ хүлижэ, Абарга Сэсэнэй үхэл дэлхэй дээрэ гаргаа. Энэл даа, дүршэлтэй агентнүүдэй гарта дайсадай дурлалга юу хэнэб.

Баатар ха даа баатар мүн! Гэсэр нюусаар Абаргые алаагүй. Ордоной хана доро ерээд, гомдолоо мэдүүлбэ. Анханай уур сухалһаа юм гү, али хүнэй жүтөөрхэлэй мэдэрэлһээ юм гү, Абарга Сэсэн уур сухалаа барижа ядан, ханаһаа Гэсэр руу сэхэ харайба. Тэрэнэй тогтоолтогүй уур сухалдаа туршаһан үрдилдэгшэ руу сэхэ һүрэбэ. Гэсэр дээрэ сэхэ унажа, үбэртэнь байһан үхэлөө низа дараба. Тиигээд үгы болошобо. Агаарта хайлашоо. Үхэлгүй шүдхэрнүүдые иигэжэ алаха хэрэгтэй юм байна, тэдэ гансал өөрынгөө гарһаа үхэжэ болохо байна. Тиимэһээ бүхы юртэмсэнүүдтэ аюул тодхор мүнхэ юм, ямар шүдхэр өөрөө өөрыгөө алахаб даа?

Шүдхэрнүүдэй орондо Гэсэрэй уршагта ябадалнууд дууһаагүй. Жаргалан иигэжэ һанаһан байгаа. Муу муухай юумэн оршон тойронхи байгаалиһаа өөрөө хүн рүү шэнгэдэг хаш. Тэрэ Гэсэртэй хамта энэ орондо зонхилхо гэжэ һанаһан байгаа. Досоогоо, али энэ гол шалтагаан байгаа гу, тэрэ баатарай ори ганса һамган болохо хүсэлтэй байгаад, тэрээндэ марталгын эм уулгаба. Гэсэр ха даа хаанаһаа, хаана байһанаа, юундэ иишээ ерэһэнээ мартаад, бузартай шүтхэрнүүдэй газаршье һанаандань тааража, эльбэдэ оробо.

Тэнгэриин эгэшэнэрынь Гэсэрые дахин абараа. Тэдэнэр дүү хүбүүеэ эхэнэрнүүдэй һүр һүлдэһөө абарха ёһотой байһаниинь түрүүшынхиеэ бэшэ. Гэсэрэй хорлолһоо мэдээ орожо, һамгандаа сухалдаад, ташуураараа һайса шабхуурдажа, шүдхэрэй нүлөөhөө тэрэнээ абарба. Энэ газарта һандаржа болохо юумые бултыень һандаргаад, номгорһон Түмэн Жаргалантайгаа хамта гэртээ хариба.

Глава 27

Бусажа ерэбэбди,хоёр хоног үнгэрөө. Амарбад. Амгалан байгаа. Ондоо түбиин киднеппертэй харилсаха саг ерээ.

Ви-ви-ща-а Алма Мэргэнтэй саг үргэлжэ холбоотойб гэдэг һэн. Энэ һамгыеньшье сэбэр уһанда гаргаха сан ерээ.

- Зай, һамган, хөөрэ.

- Юун тухай, хөөрхэй?

- Хуушан танилшни намайе юундэ хулуухаяа һанааб?

- Би энээн тухай юушье мэдэнэгүйб, этигыш даа. Ви-ви-ща бидэ хоёр һая харилсаабди. Тэрэ мүнөө дээрэ. Шам тухай асуугаа һэн.

- Зай, тэрээнтэй харилсаял даа.

- Ши өөрөө шадаха байнаш. Туршаад үзэлши.

- Эй, тэнгэриин дээрмэшэн.- гэжэ һанаандаа дуудабаб.

- Сайн, Гэсэр - гэжэ тэрэ дары харюусаба.

- Ши стратосферэдэ байна гүш?

- Тиимэ, дээрэ.

- Зай. Тайлбарилыш даа. Юундэ намайе хулуухаяа һанаабши?

- Хулуухаа hанагүй байгааб. Шоглобо ха юмбибди. Ши шоглоош. Би шоглобоб.

- Мэдэнэ гүш, иимэ шог зугаа гаргаһанайнгаа түлөө шамайе алажашье шадаха байгааб.

- Бидэниие алажа болохогүй гэжэ, ши мэдэнэ ха юмши.

- Юрэдөө, намайешье алажа болохогүй. Ши хуушан бэе соомгоо hооргоо түрэнэш. Харин би дахин шэнээр түрэнэб.

- Тиихэдээ юугээ зугадаа хүмши?

- Бэеэ аршалха мэдэрэл хүдэлбэ. Бидэн дан дээгүүр байгаабди. Шинии корабльгүйгөөр бусажа шадахагүйб гэжэ бодооб. Туршааб. Телепортацим бүтэбэ.

- Һонин техникэ! Али байгаалиин арга боломжо гү?

- Байгаалиин, байгаалиин. Теэд ши бү хадуура, юунэй түлөө намайе түбиһөө гаргаха гээ хүмши?

- Шамайе гаргаха дурагүй байгааб, түбиинтнай гоё һайханиие дээрэһээ, замбуулинһаа харуулха гээ һэм.

- Ши үнэн сэхэ бэшэ байнаш. Юундэ намай һэргылэгүйбши? Дэшээ дэгдэхэдэ, газарай хүсэн намай даражархин алдаба.

- Бидэ ходол иигэжэ ниидэнэбди. Тэнгэриин бурхан ха даа, түгэс хүсэтэ байхаш гэжэ бодооб. Иимэ ниидэлгэ шамда иимэ хүндэ болохо гэжэ би бодоогүйб.

- Би мүнөө сүлөө сагтай болонхойб. Уулзаха хэрэгтэй. Хөөрэлдэхэ. Замбуулинай болон ондоо дэлхэйн ажаһуугшад тухай шинии хөөрөөнүүд намда һонирхолтой, нюухагүйб.

- Уулзахамнай ааб даа. Алтан таягтайгаа далайда ерээрэй. Ябаһаар байтаршни буухаб.

Үнэхөөрөө, Уса Лосоной хэрэм тээшэ гүйлгэжэ ерээд, агаарай сууха соогоо уһанда орожо, шара могой дуудахадамни, гансата харюусаа һэн.

- Гансал би шинии корабльда дахин ошохогүйб. Баһа хайшаашьеб гүйлгэхэш.

- Халаг даа, би шамда Газар харуулха гээ һэм. Тэндэhээ ехэ гоёор харагдана!

- Замбуулинһаа газар хараа һэм. Нүгөөдэ сагта.

- Тиимэ, шамайе сагууд соо ябажа шадахаш гэжэ мартадагби.

- Юун тухай хөөрэлдэхэбибди?

- Ши дуудаба ха юмши. Шил хөөрэлдэхөө һанаа ха юмши.

- Зүб. Хаанаһаа эхилхэеэ мэдэнэгүйб. Би энээн тухай юушье мэдэнэгүйб. Харин мэдэнэ гүш, харин, дэлхэйн тойродог замһаа хайшаашьеб ниидэе. Али Ангараг дээрэ, жэшээнь.

- Ниидэхэдэшье болохо. Шинии хэлэмсээр, бидэ энэ далай руугаа бусахабди гэжэ үгэеэ үгэнэб. Сэхыень хэлэхэдэ, энэ ехэ саг эзэлхэ.

- Намайе алдахагүйн тула хүнүүдые һэргылхэ хэрэгтэй.

- Тиимэ, Би Алма Мэргэндэ дуулгаад байнаб.

Олон жэлэй үнгэрһэн хойно телевидени ба Интернедээр минии хараһан шэнги Марсай нюруу амигүй байгаа. Дундада зуун жэлнүүдтэ һубаг гэжэ нэрлэдэг байһан хаданууд, жалганууд. Гадар нюруу доро хэрэглэгдэхээр шэнгэн уһанһаа далай бии гэжэ могой хөөрэбэ. Марсын орёо асуудал - агаар мандалай аажамаар үгы бололго. Суранзанай татуулга һула байһанһаа агаар мандалынь аажамаар наранай һалхяар сансарта үлеэдэдэг. Терраформированиин зохолоон тэрэ дороо намайе эзэлбэ, би яабашье бурхан ха юмбиб. Ви-ви-ща-а минии уран сэдьхэмжэнүүдые уушхаруулаа. Суранзан орониие һэргээн бодхоохо аргагүй шахуу. Марсһаа хоёрдохи Газар байгуулхын тула асари ехэ элшэ хүсэн хэрэгтэй, тэрэниие бүри тааруу гарагуудта хэрэглэбэл дээрэ. Тэрэ дары намда тэдэнэй нэгэн руу ниидэхыемни дурадхаба. Мэдэрхэдэ, би Марсын тойродог замһаа Манзан Гурмын балгааһан руу яһала телепортациин аргаар бусахаар байгааб, харин энэ манай наранай аймагай можоһоо гадуур яагаад тэрэ болохоб? Ви-ви-ща-а-тай удаан харилсаһанай удаа тэрэ намайе ондоо галактикада абаашаха һанаатай байгаа гэһэн тобшололдо ерээб. Ухаан бодолой хүнэй һүбэлгэн ухаатай хэн жэшэхэб, могойл бэшэ ха юм. Асуудалай удха эгээлэй юрын байба. Энэ уһан яһатан эхинһээ урагшагүй гарбалһаа боложо, юртэмсэ шудалхада бэрхэшээлтэй байдаг, тэдэ уһанай ажаһуугшад юм. Харин амидаралда тааруу бүхы шахуу гарагууд хуурай газарай юм. Амидарал ганса углеродой гарбал дээрэ бэшэ, серэ, фосфор, сахюур, мүнгэн болон бусад намда ойлгогдоогүй материалнууд дээрэ үндэһэлнэ. Тэдэ булта хатуу газар дээрэ ажаһуудаг.

Тиимэһээ уhанай могойн угсаатан хатуу гадаргуу дээрэ, уһагүйгөөр амидаржа шадаха амитадые хүлһэлжэ, хулгайлжа, бүхы талаараа оложо, хатуу гарагуудые бии болгожо, тэндэһээ соёл эргэншэлэйнгээ хүгжэлтэдэ хэрэгтэй материалнуудые олзоборилдог. Бүхы юумэн нэгэ хэбтэй: тэдэ олонхи хүгжэнги бүлэглэлнүүд мэтэ ѳѳрынгѳѳ гарагай нѳѳсэнүүдые дууһаба. Тиимэһээ би, хоморой шухаг шанарнуудай эзэн, тэдээндэ айхабтар һонирхолтой байнаб. Сэхыень хэлэхэдэ, хүнүүд, али амитад, али тэнгэриинхид тэндэ амидарха аргатайгаар Марсые таряалан болбосоруулха ерээдүй минии бодол эзэлбэ. Могойнууд хатуу эдээр бүтээгдэһэн технологинуудтай юм байна. Унэндѳѳ, тэдээн дээрэ хулуугдаһан ба хүлһэлэгдэһэн хуурай газарай амитад хүдэлнэ.

Имагтал Ангараг дээрэ энэ түсэл эхилхые нэгэтэ идхаха хэрэгтэй, тэрэниие, минии мэдэһээр, хүнүүд хододоо эзэлхэ гэжэ hанадаг байгаа.

Одо мүшэд хоорондын онгосо жолоодохо талаар яһала һайн дүршэлтэй болооб. Эндэ минии шиидхэхэ баатай болоһон нэгэ бэрхэшээл байгаа. Энэ ухаан бодолой асаталга. Корабль намайе имагтал тэрээндэ ханданаб гэжэ ойлгохын тула, тэрэнэй ондоо бодолнуудһаа таһаржа болохо хэлхеэ холбооной субаг байгуулха хэрэгтэй байгаа. Эмхи журамынь амжалтатай үнгэрөө. Хуу бүтэбэ. Хүнгэн байгаа гэхэгүйб, илангаяа, корабльһаа харюунуудые барихань намда хүндэ байгаа. Би кораблиин харюунуудые толгой соомни эрьелдэжэ байһан олон тоото бодолнуудһаа арай шамай амяарлажа шадааб. Минии уураг тархи ехэ уян боложо, газарта, тодорхойлходо, уһанда бусахадаа, ухаан бодолой шэхэ дүлиирмэ шууяа мэдэрбэ. Булта шэбэнэлдэнэ. Бүхы хэмжээнэй ба абари зангай загаһад. Би хуурай газар дээрэ гарахаяа айдаг байгааб, юуб гэбэл, тэндэ ухаалдиһан амитад нилээн олон ха юм. Асуудал дары шиидхэхэ хэрэгтэй байгаа, үгы һаа, үбэштэйржэ болохо.

Глава 28

Агнажа шадахаа болёоб. Ангай һанаһан бүхы юумэ дууланаб. Тэдэнэй айдаһан, сүхэрэлэй хашхараан ухаа мэдээ алдуулна. Мүнөө би гансаараа ой ошожо, хэбтээд, шоргоолзонууд, боргооһон болон элдэб шумуулнудые шагнанаб. Бэлгэнтэй ходол хөөрэлдэдэг һэмди, харин бусад ангуудай юун гэжэ бододогыень шагнахада, айхабтар һонирхол татама байгаа. Минии ажабайдалда һонирхол алдахагүйн тула энэ һонирхолой мэдэрэл намда түрүүлээ ёһотой. Минии ажабайдал ехэ удаан, захагүй удаан үргэлжэлдэг. Энэ һонюушархал бү боло, байхань уйтай байха һэн, тойроод юунэй боложо байһые намда хамаагүй болохо һэн. Магад, энээнһээ боложо, ажабайдалай нэгэ янзын мэдэрэлнүүдтэй, аашаяа зарим юрэ бусын амитад зохёоно, юрдөө, захагүй амидаралаа гэрэлтүүлхэ байлөг гу? Иимэ амидарал хэһээлтэhээ бүри хэрзэгы байдаг гү? Багташагүй шэрүүн аашаяа бүтээхэдээ, масаглаһандал ажабайдалаа олон янзатайхан hонирхолтой болгожо, харин нүгөөдүүлынь тэдэнтэй тэмсэжэ, бэеэ hатуулна ха. Үнэндөө, муу бурхад, һайн бурхад нэгэ угтай губ даа. Гансал, зариман муу юумэ хэнэ, харин нүгөөдүүлынь энэ муу юумэнтэй тэмсэнэ, тиигэжэ бэеэ һамааруулна.

Гэнтэ би түмэрhөө гараhандли абяа дуулааби. Имагтал шэхээрээ дуулаа бэшэ, харин энээнһээ урид амитадые шагнажа, энээниие мэдэрдэггүй байгаалби. Энэ абяанда удаан ябанаб. Удаан саг соо ойн үндэр ногоон соо түмэр туяатай шулуу олотороо ухашалнаб. Гартаа абабаб.

- Болгоомжотой, хүн! Танай газарай татаса айхабтар шанга! Хүдэлхэдөө болгоомжотой ябаарай.- хоридохи зуун жэлдэ заншалта ёһоороо зурадаг альган дээрэмни НЛО хэбтээ: тэгшэрһэн хабтагар амhартадал адли, иллюминаторнуудтай.

Халдабарита үбшэн гээшэ гү? Ондоо түбиин хоёрдохи хүн хаям! Машина байгаа юм ааб даа. Хэлэлгын нэгэ жэгдэ дабтасаар робот хэлэнэ гэжэ абаһаар ойлгохоор байгаа.

Болгоомжотой ябахыетнай гуйнаб, минии оньһонууд ямаршье эрид хүдэлсэ дааха, тиибэшье-тиибэшье...- тиибэ яабашье энэ абяа шэхээрээ дуулаагүйб. Бүри тодоор абяан мэдэрэгдэдэг, ухаан бодолой бэшэ, харин тиимэ хэтэ нарин абяатай байгаа, хүнэй шэхэн тэрэниие дууладаг, харин илгарууладаггүй: бидэ унинэй дэмы хүнүүдтэй холбоо барихые оролдообди, ши - бидэниие эгээн түрүүн дуулаһан хүнши.

- Шоргоолзонуудые болон бусад танда адли жэжэ амитадые элүүр ухаандаа хэн шагнаха юм ааб даа.

- Бэеын шэгнүүр ба хэмжээн ухаан бодолой хэмжээ тодорхойлдоггүй.

- Энэ зүб бэзэ. Миниишье нюдэндэ, шэхэндэ дайрагдаһаниитнай гайхалтай. Ухаан бодолой оршон шагнажа шадахагүй hаа, би таниие хэзээшье дуулахагүй һэм.

Глава 29

Сарахан, гэжэ нэрлүүлhэмни, яһатанайнгаа хуби заяан тухай удаан хөөрөөбэ. Тэрэнээ үбэртэлөөд, ходо хажуудаа байлгаа һэм. Тэрэнэй яһатан геноцидтэ ороо, оройдоол хоёр мянган амиды амитад үлөө.

Тэдэ хүнүүдтэл адли шахуу гуманоиднууд байгаа. Тэдэнэй хүгжэлтэ хүнүүдтэ адлирхуу байгаа, гансал тэдэ хүнүүд шэнги примадуудһаа бэшэ, харин манай һарьһан эрбээхэйнүүд мэтэ ниидэжэ байһан һүн тэжээлтэдһээ гараһан байгаа. Тэрэнэй ёһоор, тэдэнэй бэеын байгуулга хүн шэнги байгаа. Тэндэ үе мүсэнүүд манайхитай таарахагүй ушар бии, зүгөөр энэнь тэдэндэ иимэ ниидэдэг онгосонуудые байгуулхадань һаалта хээгүй.

Юундэ Сарханүүд бэ гэхэдэ? Тэдэнэр манай тэнгэриин Һарые саг зуурын хорохо газар болгоогоод тааруулаа ха юм. Эндэ би Ви-ви-ща-а терраформаци тухай хөөрэлдөөгөө һанааб. Һара бусад бүхы гарагуудһаа ба тэдэнэй дахуулнуудһаа үлүүгээр тэрээндэ эрхэ байдал тогтоохын тула таарадаг. Сарханүүд гүйсэдхэгшэдшье болохоор. Теэд, Һарашье тэдээндэ ехэ ха даа, энэнь һайн лэ гээшэ: газарайхидта ехэ зай үлэхэ.

Сархануудай роботой дабтаһан юртэмсын дайн тухай уһан дорохи - замбуулинай могойһоо нэмэлтэ мэдээсэл хэрэгтэй байгаа, юундэб гэхэдэ тэрэ тэрээн тухай нэгэшье үгөөр хэлээгүй ха юм. Энэ мэдээсэл абахадаа, ондоо түбиин хүнүүдэй хоёр яһатанай үнэн сэхэ байһан тухай сэдьхэгдэл ѳѳртѳѳ зохёохоб. Галактика хоорондын бүлэглэлдэ харилсаан намда юуншьеб һайшаагдадаггүй болоо. Могой мэхэ гаргана, Сарханүүд геноцид тухай дабтанажал байна. Харин манай дэлхэйн түүхэдэ хэншье соёл болбосоролдо нүлөөлдэггүй байгаа гэжэ мэдэнэб, али би бурууб, дэлхэйн бүхы хүнүүд, ангууд, бурхад, хада уулын эзэднүүд хари газарай нүлөөе алдаа гү? Энэ боломжотой этигэхын аргагүй. Тиимэһээ би одо мүшэдэй хоорондын бодолгодо һанаагаа зобоогүйб: одо мүшэдэй хоорондын холбоонууд, галактиканууд хоорондын дайнууд, эдэ бүгэдэ Газарһаа холо байгаа, мүн даб дээрээ, тэрэнэй түүхын туршада, Газарта нүлөөлөөгүй. Дайлалдаг лэ. Бидэ эндэ саг үргэлжэ дайлалдана ха юмбибди - энэ дэлхэйн бүхы амитадай бэхижэжэ байһан байгаалиин шэлэн абалга.

Тэнгэринэрэй арга боломжонууд, мүн ерээдүйдэ, хүнүүд газар дэлхэй бүхы юртэмсын оршон тойронтой зүришэлдѳѳндэ бэлэн гээд найдаха арга олгоно. Ондоо түбиhөө аюул бии болоо бол, газарай зон, амитад нэгэдэжэ, тэрээндэ яһала амжалтатай эсэргүүсэжэ шадаха гээд, найдаха хэрэгтэй. Магад, энэ манай ан амитадые, хүн бурхадуудые нэгэдүүлхэ.

Бүхы зүһэтэй ондоо түбиинхид Газар дэлхэйе тооложо абаагүй, юундэб гэхэдэ, бидэнэй амидарагшад ба бүхы экосистемэ дан хэбрэг, тиин бидэ хэндэшье аюултай байжа шадахагүйбди. Биосферыень хэдэн, харилсаагүй шахуу бүлгэмүүдтэ хубааһан хэдэхэн мянган Тэнгэриишуул, хүгжөөгүй эмнигүүдэй хүсэнһөө соёл болбосорол гэжэ тэдэ Газар дэлхэйе ойлгодог байгаа. Газар дэлхэйн соёл болбосоролые тэдэ манай ушарһаа, өөрынгөө түби дээрэ ургамал, амитадые таридаг Тэнгэринэртэй, ехэнхидээ урагшагүй туршалгануудай дүнгүүдые хайра гамгүй хюдадаг мянган газарай зон гэжэ ойлгодог байгаа.

Хүнүүд, мүн бүхы амитанай аймаг урагшагүйдэлгын үрэ байгаа ааб даа. Тэдэ тэды шэнээн хэбрэг ба богони наһатай юм. Бурхад гэжэ гү? Газар дээрэхи шоргоолзонуудай - хүнүүдэй шиидхэгдээгүй асуудалнуудта орохын орондо, тэдэ хоорондоо задалалгада абтанхай гээшэ аабза.

Харин тэнгэринэрэй арга боломжонууд Ви-ви-ща-а, минии нюурта, ѳѳһэдтѳѳ хэрэгтэй нѳѳсэнүүдые үйлэдбэрилгын сурбалжа гээд, һонирхуулаа. Иимэрхүү арга боломжонууд одо мүшэдэй хоорондын зайда юрын хэрэг байгаа, тиин бидэ Тэнгэринэр тэдэнтэй адли тэгшээр хөөрэлдэхэ аргатай байгаабди, бусад экосистемэ, тэрэ тоодо хүнүүд, тэдэнэй тоосоондо абтахаар бэшэ тон дутуу байгаа.

Тиигэжэ hанажа һанаг. Хүнэй эмэ амитад тэнгэринүүдые түрүүлхэ һайхан амһарта гэжэ бидэ мэдэнэбди. Арбаад мянганай нэгэниинь лэ урагшатай байг. Гансал тэрэ бурханай зэргэдэ хүрэхэ. Хэн нэгэн тэнгэри газар хоёрой хоорондо торожо, хадын эзэн болохо, харин олонхинь тоогоор олон болгохо нөөсэ болохо.

Тэдэ хада уулын эзэдүүдые тоологдодоггүй байһаниинь гайхалтай, шадаха зэргээрээ, тэдэ яһала, бурхадтай тэнсэхэ аргатай байгаа. Тэдэнэй бэегүй байһанай хэрэг хаш, энэнь малтамалнуудые зохёон бэлдэлгэдэ бага таарадаг.

Ви-ви-ща-а сараханууд тухай мэдээсэл һанаа амар абаба.

- Сараханууд гү? Энеэдэтэй нэрэ. Эдэ жэжэхэн Сарахануудшни айхабтар үсэд, нэтэрүү амитад. Тэдээнии мэдэнэб. Тэдэнэй хэмжээеынь бү хара. Тиимэ, тэдэнэй Газарые гарай бэлэгүүд болгон хубаагаа. Харин, тэдэ бүхы жэжэ нүхэнүүдтэ нэбтэрэн ороно ба тэдэниие хүлеэгээгүй газарта бии болоно.

- Юртэмсын дайн тухай юун гэжэ хөөрөөгүй хүмши?

- Хэндэ хэрэгтэйб энэ дайн? Хуурай газарай зон хоорондоо ходо дайлалдажа байдаг, замбуулин дутаһан мэтэ.

- Уһанай зон дайлалданагүй юм гү?

- Маанадтай дайлалдаха хүн үгы. Уһан гарагууд үсөөн, тэдэ бэе бэеһээ холо, Юртэмсын элдэб үзүүртэ. Харин хуурай газарай ажаһуугшадта уһанай гарагууд хэрэггүй.

- Танда уһагүй гарагууд хэрэгтэй ха юм, теэд. Тиихын түлөө ши намайе обёороош.

- Тиимэ, газар дээрэ хүдэлхэ шадалтай хүнүүд бидэндэ хэрэгтэй. Тэндэ малтамал олзоборилго бэлэн байха.

- Һарын терраформировани тухай юун гэхэбши?

- Энэ Ангараг шэнэлхэһээ бодото юм. Һарын туйлнуудта уһан хүрэхѳѳр, тэрээнһээ агаар хэхэ аргатай. Элшэ хүсэн, хизааргүй шахуу, юуб гэбэл туйлнуудта наран ороногүй шахуу. Тиимэ, энэ түсэл бүри бодото ха. Бидэндэ энээндэ хүрэхэ арга зүйнүүд бии. Зай, тиигээд сараханууд түлѳѳһэгүй ажалай хүсэн болохо байгаа. Тэдээндэ ошохо газар үгы. Газарһаа харин, даб дээрээ, тоолхоүгы. Харин ши бүри һонирхолтой юумэ хэхэ байгааш.

- Юун гээшэб?

- Холын замбуулиниие ашаглалга. Һонин бэзэ?

- Тэндэһээ газарта телепортаци шадаха хүн гүб, бү мэдэе. Тэрээнгүйгөөр талаан туршахаяа һананагүйб.

- Бидэ ниидэнэ ха юмбибди. Зай, Зай, Танай Һара дээрэ яһала ехэ малтамалнууд бии.

- Байза, ши манай Һараһаа түүхэй эд абахаяа һанаа гүш?

- Ши яагаад түсэблэнэбши? Манай хабаадалгагүйгөөр хубилгаха гү?

- Тангүйгөөр хүндэ байхал ха. Сарахануудай түсэлнүүдые манай хэмжээндэ хэмжэхэ баатай болохо.Тиихын тула бүхы юумэ газарһаа хангаха. Хүнүүдыешье зөөхэ. Сарахануудта тэдэнэй хэмжээнһээ боложо, шэрэлгэ обоо саг эзэлхэ.Хүнүүдыешье зөөжэ шадахагүй.

- Теэд хэнтэй хэлсээ хэлсэхэбибди? Газар дээрэ хамтын засаг баряаша үгы.

- Газарайхидта, даб дээрээ, хэрэггуй. Би гансаараа бүхы юумэ хэхэб хэбэртэйб.

- Ажалшадаа Һара дээрэ буулгаха арга бидэндэ бии юм ааб даа.

- Хэн танда энээниие зүбшөөхэб?

- Газарай зон гээшэ гү? Энэнь баһал энеэдэтэй.

- Сараханууд байна ха юм.

- Тэдэ дан үсөөн үлөө.

- Танда эсэргүүсэхэдэ хүрэхэ.

- Тиимэ, та, хуурай газарай зон, дайн дажар хэнгүй байжа шадахагүйт. Тиигэбэл, маанадгүйгөөр хэжэ туршагты.

- Хүлеэ. Яагаашье һаа, зүб тобшололдо ерэхэбди гэжэ абаһаар хэлсэе. Тиигэе, Алма Мэргэн шэнгеэр аашалхагүйбди.

Наймаа удаан ябаба. Би үшөө сарахануудай һанамжа асуугаагүйб. Харин, һара террафомированиин түсэл намайе hайса эзэмдэбэ.

Сараханууд лаавын соргонууд соо гэр байрануудаа бариба. Тэндэ олон дабхар байшангуудтай гэлсэдэг. Агаар хүреэ байгуулха тухай дурадхал һайнаар угтан абаа. Уһанай могойнуудай түсэлдэ хабаадаха хүсэлые яһала энэрхыгээр хандажа, үнэн сэхэ кнаймаашууд гэжэ тодорхойлоо. Түүхэй эд хубааха тухай буруушаагаагүй. Тэдэнэй хэмжээнүүд тон бага хэмжээнэй эрилтэ табидаг байгаа, харин арга зүйнүүдыень манай хэмжээн хүрэтэр хэмжэхэ талаар, бүхы юумэ тоолохын тула саг гуйгаа һэн. Арга зүйшэд тэдэ, хараха янзада, һайн байгаа. Наймаашад хомхой бэшэ. Тэдэнэй хэмжээнүүдтэй тэнсүүлэгдэһэн бүхы юумэн бидэндэ тэды шэнээн бага байгаа, тоололгодо абахада болохогүйшье гэхэдэ болохо.

Би, даб дээрээ, яагаад олзо хубаахаб гэжэ шиидээгүйб. Үнэндөө, мүнѳѳдэртѳѳ гол ашаг олзо абагшад могойнууд байгаа. Харин сараханууд бидэ хоёрто һара хубилгалгын үрэ дүн бүри шухала байгаа.

Хэнтэй зүбшэхэб, энэ түсэл хэн һонирхожо болохоб гэжэ Газар дээрэ хараагүйб. Намһаа бэшэ хэншье хургаараа хүдэлгэхэгүй янзатай. Ерээдүйһөө һанахада, Энэдхэгэй домогууд соо агаарай томо онгосонуудай мүрнүүд үлэнхэй. Ганга гүрэнэй орон улам баян нютаг можонууд руу нүүхэ дуратайшуулай согсолборидо эгээл тааруу ха. Харин манай зон ба тэнгэринэр мяхаа садатараа эдижэ, нэгэшье ядарнагүй. Эндэ гансал миин уршагта ябадалда дуратайшуулые бэдэрхээр ха.

Уһан дорохи - замбуулинай могойнуудһаа юу эрихэ гээшэб?

Ви-ви-ща-а, урданайхидаал адли, һайн һанаатайгаа харуулна. Тэрээнһээ Газарай далайн зузаан дороһоо түүхэй эд олзоборилгын арга зүйнүүдые эрихэ гү? Ерээдүйдэ тэдэ хэрэгтэй болохо.Сэхэ асууха гэжэ шиидээб:

- Харин би танһаа юу эрихэеэ мэдэнэгүйб. Ерээдүйдэ Һара ехэ эрилтэтэй байха, харин мүнөө бидэндэ, газарайхидта, юуншье хэрэггүй.

- Мүнхэ наһан тухай юун гэхэбши?

- Би иигээдшье мүнхэ хүм.

- Би хүнүүдые, шинии һамгадые, жэшээнь, хараадаа абанаб.

- Һамгад - саг зуурын баялиг. Харин юрын хүнүүдтэ мүнхэ наһа бэлэглэхэнь зүйтэй бэшэ. Тэдэ иигээдшье арбан миллиард хүрэтэр үдэхэ. Тэдэнэй олон болоходо, һарын нѳѳсэнүүд хэрэгтэй болохо, харин энэ олон мянган жэлэй һүүлээр болохо. Мүнөө намһаа бэшэ һарын террафомировани хэнииешье һонирхуулхагүй янзатай.

- Иимэ ушарта иигэхэ хэрэгтэй. Арбан мянган жэлэй үнгэрхэдэ, хүн түрэлтэндэ хэрэгтэй болоходоо, тэдээндэ һанаһанииень үгэхэбди гэжэ хэлсэхэбди.

- Энээниие хэлсээн соо яагаад элирүүлхэб?

- Иигэжэ хэлсэхэбди: Газар Дэлхэй дээрэ юун хэрэгтэйб, хүнүүдэй Һара дээрэ буухаар бэлэн байхада, бидэ тэдэниие арга зүйнүүдээр, бүхы хэрэгтэй юумээр, табин жэлээр хангахабди.

- Газар дэлхэйн арбан мянган жэлдэ! Һараһаа олзо хуряажа абаһандатнай тэды. Харин һүүлдэнь, һайн дураараа тэрээнһээ гаража ошохот, тэндэ гансал хүнүүд ба сараханууд һуурижаха эрхэтэй байха.

Эй, һара эдлэлгын үе сагта ажаһуудаг зон! Замбуулинай Могойнуудһаа хүсэлдүүлгэ эригты!

Глава 30

Гэсэр гэртээ бусаа, бүхы юумэниинь орон соонь һайн. Атай Улаанай үлэгдэлнүүд үшөө үлэнхэй гү? Үлөөшье һаа, Гэсэрые диилэжэ ядаа ха даа, бэеэ нюугаа хаш,

Бүхы юумэн һайн байха һэн, тиин эндэ дахин: cherchez la femme(Шерше ля фам).

Енгорбой Гэсэрые мартаагүй. Бурханай энхэрэлдэ уйдана, иимэ юумэ мартаха аалши?

Һамган болгожо абахагүй юм ааб даа. Яагаад тэрэниие абахаб?

Үшөө нэгэ дүүтэй байгаа, Лойр Лобсоголдой боохолдой гэжэ нэрэтэй, бэеэр, ухаагаараа гараашьегүй һаа, эхэнэртнүүдтэ ехэ дуратай шүтхэр. Тэрэниие дуудажа асараад, Гэсэрэй һамган ямар һайхануудбэ гэжэ харуулаа. Заахан шүдхэр бардам hанаандаа заа бэшэ байгаа. Гэсэрые өөрөө абархаяа ерэһэн Түмэн Жаргалан тухай Абарга Сэсэнэй һайрхажа ябаһые тэрэ һанана. Шүдхэр шүлһөө гоожуулжа, бэень эзэлүүдгүй тэрэ hамгадуудта hанаашаржархиба.

Удаан бодонгуй Лобсогодой, юушье һанангүй, Гэсэрэй ордон тээшэ аза талаан бэдэрхээ ошобо. Юумэ хэхэ шалтаг хэрэгтэй байгаа. Шолмосууд үнэн сэхэ шүдхэрнүүд ха юм, шалтагаангүйгөөр хүнүүдтэ хоро хүргэжэ болохогүй, һэшхэл зүбшөөдэггүй ха юм.

Тиигээд лэ азатай байжа, Гэсэр агнуурида гараба. Гэрэй эдеэнһээ хашаржа, Гэсэртэ ан гүрөөлэй мяхан һанагдаа. Үгышье һаа, өөрынгөө гурбан һайхан һамгадһаа һалхидаха гэжэ шиидээ аалам. Сэрэгшэдэ, һамганайнгаа хормой доро ходо дайлалдажа, агнажа байхада мүртээ хэрэг бэшэ ха юм.

Лобсоголдой Гэсэртэй ой соо золгожо, олзодонь аһалдаад, хэрэлдээ һэгсэрбэ. Жэжэ шудхэрые, туруушынхиеэ, Гэсэр ёһотоор тоонгуй, араһаань барижа, хул доогуураа һаалта хэхэгуйнь тула, хадын саагуур шэдэхэ гэбэ. Хари, үгы. Шуран солбон Лобсоголдой байшаба, ондоохоноор, Гэсэрэй хүсые хэрэглэн, джиу джитсые шэнжэлhэн байгаа юм гу, диилдэһэндэл, өөрөөеынь нюрган дээрэнь унагаажархин алдаба. Үү, гэжэ Гэсэр бодожо, жэжэхэн барилдаашанда томоотойгоор хандадаг болобо. Тэмсэгшэ булуудха шэнгеэр дэбхэрхэгүйн тула тэрэниие барижа, шүдэрлэхэеэ оролдоно. Тэрэнь болоногүй. Һуга доогуурынь шудхэр шургажа, хүлэйнь хоорондуур ороод, хойноhоонь гомдолтойгоор утьхэлнэ. Һүүлэй һүүлдэ һүүлһээнь бажууба. Харин тэрэнь шэлэ хүзүүн дээрэнь гаража, шэхэндэнь аһалдаад, һалгаагдажа үгэнэгүй.

Тиибэ яабашье Гэсэр шүдхэрые мушхажа гартаа абажа шадаа. Бүхы юумэ тэрэ бүтэбэ гэжэ hахадань, харин тэрэнь бүгсэһөө Гэсэрэй нюур руу шэнгэн шэшэдhээр сэсэргэбэ, бахардаһыень һамбаашалан, мултаршаба, гансал һүүлынь Гэсэрэй гарта үлэбэ. "Ай, ши заахан баасти!" - гэжэ тэнгэриин бурхадай хүбүүн ехэтэ сухалдаба. Хэндэ һайшаагдаха юм? Тиигээд хэндэшье хэлэхэгүйш, ганса энеэдэ, ханяаданда хүртэхэш. Ташуураа шүүрэжэ абаад, һүүлэhөөнь баряад, һайса шабхуурдаба. Зай, тиимэ, иигэжэ тэмсэхэнь үнэн сэхэ бэшэ ха юм, тэрэ зэбсэггүй барилдаашые ташуураар шарбуудахадань. Харин тэрэнь үнэн сэхээр барилдаа гү?

Лобсоголдойе Гэсэр табижархёод, амтатайхан ташуураар хүндэлүүлхэдэ хүрэхэ бэзэ гэжэ бодобо. Шүдхэршье хэрэгтэй хэрэгээ бүтээбэ, Гэсэртэ хоро хүргэхэ шалтаг бии болоо.

Глава 31 Гэсэр шолмосой мэхэдэ оробо

Лобсоголдойн эгэшэ Енгорбой үшөө хоёр эгэшэнэртэйнь зүблөө зарлаба, Гэсэрые диилэхэ түсэб хараалба. Энэ түсэб бэелүүлхэдээ Гэсэр Енгорбойдо, Урмай Гоохон Лобсоголдойдо хүртэхэ ёһотой байгаа. Сэхэ байлдаанда тэдэ хоёр хамтараашье hаа Гэсэртэ муу юумэ юушье хэжэ шадаагүйнь ойлгосотой, тэрэм тэдэнэй аха Абарга Сэсэниие илаба, тэнгэринэрнүүдшье тэрэ ахалагша шолмостой эсэргүүсэхээ ородоггүй багаа ха юм. Гэсэртэ һула юумэн олдоо: үригүй Урмай Гоохон.

Лобсоголдой эгэшэнэрэйнгээ туһаламжаар Урмай Гоохондо ухаан бодолоороо али болохоор нүлөөлжэ, үхибүүтэй болохо тогтоошогүй хүсэл түрүүлдэг һэн. Энэ ямаршье эхэнэрэй хүсэл, тиимэһээ шүдхэрнүүдэй эбтэй эблэлын бүхы хорото ябуулга хэшэгтэй гуйлтада ороо. Тэрэнэй үхибүүгүй байһыень ехэ алтан ордон соо хаанаб даа ажаһуудаг Сагаан Үбгэн аргалжа болохо гэжэ Урмай Гоохон зүүдэлбэ. Тиимэ ордон Гэсэрэй газарнуудһаа холо бэшэ бии болоһон юм.

Ордоной тиижэ бии бололго минии һэжэг түрүүлхэгүй аргагүй байгааб даа. Тагнуулшадни жэгтэй юумэ олобогүй. Үнэхөөрөөшье, гоё һайхан ордон байна, тэрээн соо Сагаан Үбгэн гүнзэгы бисалгалда, гадаада хоролхогшодто харюусангүй, хүдэлэнгүй һууна. Минии айлшалалга шэнэ юумэ асараагүй, сэхыень хэлэхэдэ, шэдитэ хүсэтэйеынь би ялас гэмэ ойлгоо hэм, hамгандам туhалхадаашье магадгүй гэжэ бодооб. Минии хандалгада тэрэ һайханаар толгойгоо дохин харюусаба.

Урмай Гоохон намайе энэ үбгэндэ абаашыт гэжэ улам үсэдөөр гуйба. Би юушьеб һэжэглээб, харин хэн саг үргэлжын, мүн бүхы үсэд нэтэрүү, һамганайнгаа гуйлтануудые тоонгүй байха аргатайб? Зүрхэеэ бүхэлжэ, бултанда дуулгаад, энэ Сагаан Үбгэндэ абаашабаб. Байшан соо оромсоорнай, үүдэн хаагдажа, би бүхы шадабаринуудаа алдабаб. Шэдитэн үбгэн бэшэ, харин байшан намайе өөрымшье шадабариһаа, сахюусадаймнишье хамгаалгаһаа аршалһан байшоо. Манзан Гурмэгэй аяга шэнги мүнгэлиг аягаар, тэрэ тоодо, урид Сагаан Үбгэнэй һайн зантайе этигүүлһэн, нам руу шэдэжэрхиһэн юм. Духа руумни тэрэ аяга сэхэ тудаба. Харюу үгэжэ, далтиржа шадаагүйб, тиимэ өөдэгүй, шадал багатай болоод байгааб.

Гэсэр элжэгэн болошобо. Сагаан Үбгэн тэрэ дороо Лобсоголдой болошобо.Энэ жэжэ шудхэр, тиибэ яабашье, намайе мэхэлээ. Би тэрээнһээ иимэ нарин удаан хослол хүлеэгээгүйб. Лобсоголдой ахирхан хэбтэһэн элжэгэндэ гүйжэ ошоод, унаашалба. Энэ тоног Гэсэртэ анханайнгаа түхэл бусаажа үгэхэгүй. Тиигэжэ Урмай Гоохон бишыхан шүдхэртэ хёморгондо абтаһан, харин Гэсэр Енгорбын мэдэлдэ ороһон байгаа. Урмай Гоохонтой шүдхэр юу хэжэ байгаа юм, харин Гэсэртэй эгэшэнь юу хэжэ байгаа юм гэжэ һэнэгтэй ниигэмдэ гэрэлтүүлдэг заншалтай бэшэ, юрын зон иимэ юумэн болохо гэжэ тухайлнашьегүй гэжэ һэжэглэнэб.

Глава 32 Заса Мэргэн Гэсэрые абаржа шадаагүй

Хурмаста тэнгэриин ехэ болоһон ашанар Айза, Музай хоёр дундахи дэлхэйе хараха уялга абанхай бшуу. Заахандаа иигээд Гэсэр абгаяа абарhан hэнмнай. Гэсэр Урмай Гоохон хоёртой юунэй болоһые тэдэнэр обёоржорхёо бэлэй.

Хурмаста, яалтай гээшэб - абарха хэрэгтэй, Заса Мэргэниие Гэсэртэ туһалхыень hөөргөө эльгээгээ. Тэрэнь Гэсэрэй ордондо бууба. Гэсэрэй сэрэгшэд хайшааеиинь мэдэхэ һаа, өөһэдөөшье хаандаа туһалхаяа гүйлгэхөөр бэлэн болоод байгаа.

Заса Мэргэн тэдээнэй харгы замые мэдэхэ ха даа, хүтэлөөд, өөрөө түрүүндэнь орожо ябуулба. Баатарнууд тэрээнтэй хамта Ганга мүрэнэй орондо ошоһоноо, мүр мүрөө түшэлсэн тулалдаһанаа һанана. Гэсэрэй аха хэнииешье аргадаха баатай болобогүй, тэрэ сэрэгэй түрүүдэ бодожо, Урмай Гоохон нүхэртэеэ хаана бэдэрхэеэ мэдэһэн гансаараа байгаа ха юм.

Гай тодхор эхинһээнь эхилээ. Моридынь дохолшохо юм, сэрэгшэд наншалдашаха, ашаан гээгдэшэхэ. Сэрэгэй бахана һунажа, хайлажа эхилбэ. Баатарнууд хайшаа ошоноб, тэрьедэнэгүй ха юм? Тиимэ, тэнгэриин найрта духаряалhан hаа, сэрэг жолоодоходо ондоошог байха даа, магадгүй. Энээниие Заса Мэргэн ойлгожо эхилнэ, сухалдана, хараал шэрээл табина, туһалнагүй, харин сэрэгүүдэй оршон байдал муудхаана.

Замда асари ехэ далай гараба, Тэнгэримнай һүрэжэ гараба, харин баатарнууд юрын хүнүүд ха даа, моридынь юрын газарай морид ха даа, сэрэгшэд далай тойроод эрьелдэжэ, сагаа гээжэ, журамаа улам муудхаажа баатай болоо һэн. Командирнуудай хёмороон, сэрэгшэдэй хэрэлдээниие, Заса Мэргэн обёоронгүй, урагшаа харайна. Харин, һаад бэрхэшээлнүүд бүри олон боложо, тэдэ улам эгсэ болоно. Ой модон улам үдхэн, хада уула улам үндэр. Заса Мэргэн сэрэгэйнгээ харгы замые сүлөөлхын тула модо отолно, хада уула сабшана.

Замдань ганса юрын сэрэгшэдээшье, харин Тэнгэри Заса Мэргэнээшье гаталхаар бэшэ, бурмын, лаавын урасхал уулзаа. Теэд эндэшье бурханай хүбүүн олдоо: сэрэгээ дулаанай хүшэгөөр халхалхаяа мартангүй, жабар хүсэбэ. Лаавань хүлдэжэ зогсобо. Энэшье хаалта үнгэрэгдөө.

Одоошье Заса Мэргэнэй аянда ябалгын амжалта туйлахагуйбди гээшэ гу, гэжэ һэжэг түрэбэ. Хуу юумэн эндэ һайн бэшэ байна гу даа? Манзан Гурмээдэ зүбшэл эрижэ хандаба. Дэлхэйн эхэ өөрынгөө эльбэтэ ном руу хараба: шүдхэрнүүдэй ушаруулhан һаад бэрхэшээлнүүд дабагдахагүй. Бусаха хэрэгтэй. Харин үбгэеэ томо hамгантайнь гансал Алма Мэргэн абарха аргатай гэжэ, тэндэ бэшээтэй. Тэрэ сэрэгшэн зүрхэтэйһээ абарха бэшэ, харин һайхан хадаа.

Заса Мэргэн юу хэхэ ёһотойб? Гутамшагаар бусаха гү? Тэрэ сэрэгээ саашань хүтэлбэ. Хизааргүй далай тэрэнэй харгыда зогсобо. Уһаар бэшэ, харин хорхойнуудаар дүүрэн далай, тэрэн хоротой үнэр, танар тон тэсэхээр бэшэ муухай, сэрэгшэд үнэрhөөнь үхэжэ эхилбэ.

Тэрэ юу хэхэ ёһотойб? Байлдаанда хүрэхэһөө урид бүхы сэрэгынь хосороо һаань, Гэсар юун гэжэ хэлэхэб? Заса Мэргэн һөөргөө эрьебэ.

Глава 33 Алма Мэргэн Гэсэрые абархаа түхёөрнэ

Заса Мэргэн тэнгэридээ бусажа ерээд, урагшагүйдэhээ хөөрэбэ.

Манзан Гүрмэ Бүхэ Бэлигтын эгэшэнэрые дуудажа ерүүлээд, тэнгэриин малай мяхаар хангажа, тэнгэриин гүүнһээ унда үгэжэ, Газар руу, Алма Мэргэн тээшэ ябахыень үгэдөө оруулжа, эльбэтэ ном соо гансал тэрэ Лобсоголдойе диилэхэ гэжэ хэлэгдэнэ гэжэ доошоо ябуулба. Яагаад? Өөрөө шиидхэг.

Гэсэрэй хоёр эгэшэ Газарта, Алма Мэргэндэ эльгээлтэтэйгээр буубад.

Алма Мэргэн угтаба, мэндэшэлбэ гээшэ ааб даа. Тэнгэриин мяхаар хүндэлүүлжэ, тэнгэриин унда ууба.

Түрүүн аянда ошохоёо айгаа юм ааб даа. Хэрбээ Гэсэр өөрөө энэ шэнжыень диилээгүй һаа, яалтайб - һулахан эхэнэр тэрээниие диилэхэ юм гү? Эгэшэнэрынь Гэсэрэй һамгые элжэгэнэй дүрөөр уйдхартай хуби заяан тухайнь хөөрөөгөөр гааруулха гэжэ оролдоно. Тэнгэриин ундан уужа, Алма Мэргэн сэдьхэлээ һэргэбэ. Халуу бусалһан буряад эхэнэрые бариха гэжэ хэн шадаха гээшэб? Тэрээние халуу бусалһаншье хоёр буряад бирахагүй.

Алма Мэргэн суглараад, гэрэлэй урда эрьелдэбэ, тиимэ - аян замда гараха бэлэн болобо. Теэд, яагаад?

- Ви-ви-ща-а! Гэсэртэй юун болооб гэжэ мэдэнэ гүш?

- Би шинии мэдэхэ бүхы юумэ мэдэнэб, Алмахан.

- Туһалжа шадаха гүш?

- Би үнихэнэй тиишээ hолжорхо һэм, гансал далайһаа холо байна шүдхэрэй газар.

- Тэндэ хажууда далай бии, гэжэ Гэсэр хөөрөө hэн. Тэндэ үшөө Абарга Сэсэн уһанда орожо байдаг байгаа.

- Энэ хэрэг бэлэн болгоно. Энэ асуудал шиидхэжэ туршахаб. Сараханууд тухай мэдэнэ гүш?

- Мэдэнэ

- Тэдэ хүнэй багтаха томо болгогдоһон ниидэдэг тэргэ бариба. Тэрэниие шамда хэрэглэжэ болохо. Буушье тэдээндэ бии, гансал, тэрэ хэрэгтэй болохогүй ха. Тэрэ шолмосуудые диилэхэгуй ахир һула гэжэ дуулааб.

Шолмосой нютаг хүргэхэ асуудал шиидхэгдэжэ бүтэбэ. Мүнөө Лобсоголдойтай юугээр дайлалдахаяа һанаха хэрэгтэй. Тэрэниие далайда татаа һаа, энэ могой тэрэниие диилэхэ гэжэ найданаб. Сарангууд тухай намда Гэсэр хөөрэгшэ һэн. Багаханууд, Газарай татасань тэдээндэ хүндэ, эндэ байжа шадахагүй, низа даруулха, зүгөөр тэдэ рободуудтай гэжэ тэрэ хэлээ hэн. Рободууд гэжэ юун бэ? Энэ хадаа хүнһөө гадуур үйлэдэжэ шадаха һүлдэнүүд ха, нютагуудай эзэд мэтэ.

Лобсоголдойе диилэхэдэ, эхэнэрнүүд лэ шадаха гэжэ Манзан Гурмэ дамжуулаа һэн. Тиимэһээ би, Алма Мэргэн, тэрэниие диилэхэ ёһотойб.

Ниидэдэг тэргэ бага байшоо, тэндэ ганса би орохоб. Халаг даа, мориёо дахуулжа шадахагүйб. Тэрэ һалхиндал түргэн, тэрээнтээ хүнгэшэг байха һэн. Гэсэрэй баатарнуудай хэнииеньшье абаха аргамгүй. Бүхы юумэ өөрөө хэхэ хэрэгтэй. Эрэшүүл иимэл даа!

- Баторнууд? Танай хаан олзологдоһон, эшэгэн боложо хубилуулһан, дайсанай буусада газар хахалжа, ашаа үргэжэ ябаһана. Газар дайдынгаа түлөө, нэрэ хүндынгөө түлөө бодожо шаданагүйт. Бидэ, эхэнэрнүүд, һэлмэ баряад, дайшалхы мориндо һууха саг ерээ. Хахад тээхи харгыень Заса Мэргэн ой тайга, хада уулануудые тайража харгы гаргаһан байна. Танай ударидагшые минии сүлөөлэжэ ерэтэр тэндэ хүлеэжэ байгты — гээд хэлэжэ табихадам, нэгэ заа аймшагтай бэшэ болоо. Тиигээд хэнэй урда би үшөө эрхэлжэ байха ёһотойбиб? Баатарнууд ѳѳрынгѳѳ дураар бусажа ерээгүй гэжэ би мэдэнэб. Тэдэнэр Гэсэрэй түлөө үхэхэеэ бэлэн байхаа. Теэд шолмосой шэди Заса Мэргэн Тэнгэридэшье диилдэхэгуй үлүү байба. Мэдэнэб, мэдэнэб, харин һанаагаа зобог. Тиигэжэл байг!

Ниидэдэг тэргэ хабхагтай табагтал усхэбэрилэгдэһэндэл хабтагар байшоо. Дүтэлхэдэм хабхагынь онгойлгогдошобо. Тэндэ ганса, нэгэ хүнэй багтаха орон байгаа. Бишыхан хүншье. Багтабаб. Зэргэлээд байhан, хажуу тээһээнь хабтагар ооһорнууд һунажа, намайе хүлибэ. Ондоо Гэсэрэй hамгад айгаад, мэгдэхэ байгаа. Хабхагынь хаагдажа, досоонь тойроод олон, олон галнууд нособо.

- Капитан, корабль ашаглалгада бэлэн - гээд абяан дуулдаба.

- Тэрэниие яажа ашагладаг юм? - гэжэ арайхан дуугарбаб.

- Дээшээ гараха захиралта үгөөд, шэглэл табигты.

- Шолмосуудай орондо ошохо бидэндэ хэрэгтэй.

- Захиралтанууд хүдэлөөнэй зүг шэглэл заадаг ба хурданиие тогтоодог юм.

- Дээшээ - гээб, тэргэ дээшээ ниидэбэ. Сонхонууд соо газар улам тургэн саашалжа, һара газарhаа бага бэшэ хэмжүүртэй болобо. Үгы, би айгаагүй шахууб. Үнгэрхэдөө, иигэжэ ниидэхэдэ намда hайшаагдаба, дуратай байгааб. Энэ минии ухаа азарга дээрэ хада гол дээгүүр һүрэн гараһандал адли шахуу. Тэргэ дээшээ дэгдэхэдээ орон руу би таhа няалдаад, амилхам бэрхэтэй болобо. Харин һүүлдэнь би бэеынгээ шэгнүүр мэдэрхэеэ болёоб. Зураглахань бэрхэтэй бахархал намайе эзэлбэ: Бай! - хүдэлсэ замхаба. Газарай нюруу альган дээрэ мэтэ байба. Харин Газар дэлхэй тэрэ түхэреэн байбал! Тэнгэринэр хаана байдаг юм? Харан гэһээм, гансал Газар Һара хоёр, олон, олон, тоогүй олон одо мүшэд харагдаба.: Доошоо, тиимэ түргэн бэшэ. - Гээд захирхадам, тэргэмни дээшээ ниидэһэнһээ һураггүй удаан буугаа һэн. Гэдэһэм үлдэшоо. Бусажа ерэхэдэмнай, харанхы һүни болоод байба. Би тэндэһээ гараад, гэртээ харибаб. Үглөөгүүр Гэсэрые абархаяа ошохоб.

Глава 34 Лобсоголдойн орон хүрэбэ

Алма Мэргэн эртэ һэрибэ. Һэреэд, һуняаба, бодобо, гэрэлэй урда эрьелдэбэ. Нариихан гэдэһэеэ, эгсэ ташаагаа, хүбхэгэр үбсүүгээ, тус тустаа эльбээд, түрүүн нэгэ хажуугаараа гэрэлэй урда эрьелдэн, удаань нүгөө хажуугаараа, нарихан, ута хүзүүгээ, уралаа һунаан бажуужа, нидхэеэ, хамараа эльбээд, түрүүн нэгэ талаһаань харана, удаань нүгөө талаһаань. Үглөөнэй зарядка дууһажа, хубсалаад, хубсаһаяа хэдэн дахин һэлгэжэ, харгыдаа түхеэржэ эхилбэ. Эдеэлээд, үлэһэн юумэеэ суглуулба. Түлэмүүд гурба байшоо: нэгэниинь хубсаһанда, хоёрдохинь буу зэбсэгтээ, гурбадахинь эдеэ хоолдо. Һүүлшынхиеэ хубсаһаа һэлгээд, газаашаа гараба. Өөрынгөө Хуаа мориноо дуудажа ашаба. Азаргань номгон даруугаар зогсоод, хойноһоонь ниидэдэг аппарат тээшэ үгэ дууламгайгаар ошобо.

Ниидэдэг табаг соо бүхы юумэн багтаа, пилодтошье Һуури үлөө, тэндэ Алма Мэргэншье хабшуулдажа багтаба. Хуаа һайхан томо нюдөөрөө гайхангяар ялагашалдан үлэбэ. Хэбтэмгэшээ дэлгээгдэһэн пилотско һандали дээрэ хэбтээд, Алма : "Дээшээ."гээд захирал хэбэ. Ниидэдэг аппарат дээшээ тэгүүлбэ.

- Бай. Баруулжаа. Ой, үгы. Зүүн тээшээ. Ой, үгы. Баруун тээшээ. Бай. Ой, маамаа.

Һүүлшын команда машина ойлгобогүй, байра дээрээ унжыба. Дороһоонь хараһан харагшадта машинань буряад найрал дуунай хатар ёохор тэрэ машина сээжэлдэжэ байhан шэнги харагбада, янза бүриин маягтай: түргэн түнхэнэй, удаан агын, өөдэргэн эхирэдэй хатар сээжэлдэнэ гэжэ һанагдаа һэн. Ёохор-ё-ёохор-ёо ... .

Алма Мэргэн нэтэрүү үхибүүн байгаа заахандаа, тиимэл эхэнэр зандаа үлэһэн аад, холын ерээдүйһөө машинын аяг зангые ойлгохонь бэрхэтэй һэн. Үймөөндэ ороогүй, теэд иимэ юумэн бүтэхэгүй гэжэ ойлгосотой байгаа. Харин зүрхэниинь байлдаанда шунажа, муухай шүдхэртэл сухал хүрэбэ ааб даа, эндэ, мүнөө дээрээ тэрээниие хинаха дураниинь хүрэбэ.

Тэрэнэй түрэһэн далай дээрэ харасань унашаба. Харин уһан дорохи Могой тэрээнтэй баһал суглараа hэмнай. Уһанай нюруу тээшэ хургаараа заажа: "Тиишэ." " Аалихан." - гэбэ. Ниидэдэг аппарат аалихан далай тээшэ ниидэбэ.

- Ви-ви-ща-а.

- Алмахан, би эндэб - могойн хоолойдо хүхюун нотонуудые барихагүйнь бэрхэтэй байгаа.: Халта хүлеэ, би үшөө хүсэд суглараагүй байнаб.

- Магад, шишье баһа, өөрынгөө агаарай тэргээр ябахаш, тэрэшни агаараар ниидэжэ шадаха бшу?

- Тиимэ даа. Үгы һаа, ондоогоор ошожо шадахагүйлби.

Уһан дороһоо томо, Алмын байһан ниидэдэг табагhаа зуу дахин ехэ, ниидэдэг аппарат гаража эхилбэ. Түхэлөөрөө табаг бэшэ, казандал адли байба. Тэрэ түмэр бэшэ байгаа юм ааб даа, Алма Мэргэн энээниие абаһаар хараа.

- Шамтай багтажа шадаха гүб? Тэрэшни томо ха юм.

- Би гансал баяртай байха һэм бэ, Алмахан. Теэд, бидэ хубааржа, хоёрдохи машина тэндэ ехэ хэрэгтэй болохо ха юмбибди. Алма, хэбтэри һуудаг болгоогоод таби. Тиимэ команда үгыш. Тиимэ, зай. Мүнөө гар хүтэлэлгэдэ орохые захира. Зүб. Мөөрын хахадые урдаа харана гүш? Тэрээнээ бари. Мүнөө энэ мөөрые аалихан хүдэлгэжэ турша. Удаан түргэнөөр гээшие ши хоолойгоороо хүтэлжэ болохош. Тиигээд машинадаа хэлэ. Бэрхэш даа.

Агаарай машинын хүдэлөөн гуримшуулагдаһан шэнжэтэй болоо. Баймга Алма һураба, морёо боожоороо жолоодохоһоо орёо бэшэ байшаба. Тиигээд мориндоо түргэдхэхэ гэжэ захиралта холойгоороо үгэнэ ха юмши.

Хоёр ниидэдэг машинанууд шүдхэрнүүдэй орон тээшэ гүйлгэлдэбэ. Хэрбээ түрүүн, Алма, юрэл, хүтэлэгшые дахаха команда аппарадтаа үгөө һаа, удаань томо ниидэжэ ябаһан казаниие тойроод, урагшаа ниидэжэ, доошолжо, дороһоо ниидэжэ, өөрөө хүтэлжэ эхилээ. Жолоодолгын дүршэл нѳѳсэлэгдѳѳд, тиин Алма Мэргэн аяшархан агаараар һолжорно. Ви-ви-ща-а энэ нааданда нэгэ бага оролсоо, ниидэлгын тааруулга хэхын түлөө ааб даа.

Үндэр хадануудай шэлэ дээгүүр ниидээд, хоёр ниидэдэг аппарат Шүдхэрнүүдэй орон тээшэ оробо. Далай мантан томо нуур байжа, Ви-ви-ща-а корабльтаяа тэрээ руу шунгаба. Хара боохолдой Лобсоголдойн ордоной хажууда Алма доошоо бууба.

Глава 35 Алма Мэргэн Гэсэрые абарба

Алма Мэргэн үшөө дахин нуурай уһан соо өөрынгөө дүрсэ хараад, Лобсоголдойн ордон тээшэ ошобо. Үүдэ тоншоходонь, Урмай Гоохон нээбэ. Урмайн хэды гайхаад, хэлэһэнэй хэрэггүй. Энеэбхилээд, бээрэшэһэн басагые дүтэлүүлэн, Алма гэртэ оробо. Энэ гэр Һайн байдалтай, Урмай Гоохон hанамжаар гоёоhон байгаа. "Тиимэ муу бэшэ байдаг хаш - гэжэ Алма бодобо: энэ басаганиинь зобоногүй гэжэ эли".

- Эзэн хаанаб?

- Агнуурида.

- Ямар байнабши?

- Муу бэшэ.

- Уйданагүй гүш?

- Бараг даа. Гэсэр эндэ холо бэшэ. Заримдаа харахаяа ошодогби.

- Хаана гээшэб?

- Енгорбойдо, Лобсоголдойн эгэшэдэ.

- Бусаха гэжэ һананагүй гүш?

- Гэсэрэй һэгээ ороо һаань, бусахам ха. - гэжэ халта бодоод: Лобсоголдойн үгы һаа.

- Тиигээл хадаа шолмосой эгэшэдэ ошохоб. Магад, Гэсэрэй урданайнгаа түхэлыень бусаажа шадаха аалам. Харин ши намда энэ шүдхэрыешни алахадамни туһалха гүш?

- Тэрэ намда муу юумэ хээгүй.

- Тэрэ шамайе хулуугаа!

- Хуулита үбгэниинь хамгаалжа шадаагүй һаа, яахабши? Шадаха хүн аршалаг лэ.

Алма Мэргэн удаан айлшалбагүй, хүндыншье эдеэнһээ арсаба. Тиигээ хадаа, Лобсоголдойн эгэшэдэ ошохо замынь байна. Тэндэ Гэсэрынь.

- Ви-ви-ща-а, хөөрэлдөө дуулаа гүш? Дуулаа аабзаш даа, би Гэсэртэ ниидэхэб, Урмай Гоохонтой юу хэхэеэ өөрөөн шиидэг лэ.

- Зай би энэ жэжэ шэнжые диилэхэб, һанаагаа бү зобо.

Зам ута бэшэ байгаа. Енгорбойн гэр үндэрһөө элихэнээр харагдажа байгаа һэн. Алма элжэгэниие хараба. Тэрэ элжэгэн юм гү? Алма Мэргэн газаань буугаад, сэхэ ошобо.

- Ши өөрөө гүш? Баатарнуудынь хаана юм? Тэнгэринэрынь хаанаб? - Гэжэ Енгорбой үнэн зүрхэнһөө гайхаба. Харахада тэрэ аймшагтай муухай. “Тиимэ байгаа һаа, боожо үхэхэ һэм."- гэжэ Алма Мэргэн бодобо.

- Тэдэ танай һаалтануудые гаталжа шадаагүй.

- Харин ши айнагүй гүш?

- Айнаб. Теэд Гэсэргүйгөөр байжа шадахагүйб.

- Ерээл хадаа орыш даа.

Этигэгтышье һаа, бү этигэгты. Басагад һуужа, басаганай юумэ тухайгаа зугаалбад. Уугаад, нүхэсэхэсэбэ. Олиггүй муухай шэг шарайтай Енгорбойдо, Алма эхэнэр хүнэй жаргалһаа хаһагдаһан олгүй эхэнэр байна гэжэ хараба, гансал мэхэ гохоор ба хүсэрхэлөөр гү, али мүнгөөр хүбүүдые бэедээ дүтэлүүлдэг ха.

- Энэ элжэгэн намда хашартай болошоо, сэхынь хэлэбэл. Хөөрэлдэхэшье, харилсахашье үгы юм - Енгорбой нээжэ: эльбэдэхэ аргамгүй. Өөрөө хүсөө һаань, абаарай.

Үшөө этигэнгүй, Алма Мэргэн элжэгэндэ дүтэлжэ, ойронь хүрэбэ. Харин элжэгэн - ямаршье харюу үгы. Жолооһоонь татахада, номгоноор хойноһоонь ошобо.

- Һайнши даа, Енгорбой! Ши нэгэ бага хүлеэ, магад, би шамда юугээршьеб туһалжа шадахаб.

- Юугээр туһалхабши?

- Би далайн бурханай басаган ха юмбиб. Бахыешье һайхан үхин болгодог далайн эди шэдитэ хэрэгсэлнүүд оёорто бии. - Енгорбые хараад, иимэ зэргэсүүлгээр гомдохоогоо бэшэ гүб? Харин тэрэнь һогтуугаар, миһэлзэнэ. Хараха болоо һаа, ехэнхидээ һайн хэрэгүүдые хэдэггүй, үнэн зүрхэнһөө баяр баясхаланда хүртэдэггүй байгаад, мүнөө хүртэжэ байхадаа баясана хэбэртээ.

Глава 36 Гэсэр өөрынгөө бэедэ оробо

Ордонһоонь гараад, ниидэдэг тэргэдээ дүтэлхэдээ, Алма Ви-ви-ща-агаа дуудаба. Тэрэнь гансата харюусабагүй. Гурбадахияа лэ хандахада тэрэ харюусаба, иимэ юумэн хэзээдэшье болоогүй hэн.

- Би шамайе шагнанаб, Алмахан.

- Би Гэсэрые гаргааб. Тэргэдэмни багтахагүй. Шамда ашахамнай гу?

- Аргамгүй. Лобсоголдой нуурые хүлдэхөөбэ. Хайлатарань дэгдэжэ шадахагүйб.

- Яаха гээшэб?

- Би мүнөө шинии эсэгэтэй холбоо барихаб. Нэгэ юумэ һанаха байха. - нэгэ хэды болоод, элжэгэн үгы болошобо: Абашни хуу тааруулааб гэнэ. Манзан Гүрмэ Гэсэрыешни өөр тээшээ татаба. Гэртээ ниидэ.

- Ши яахаш?

- Һанаагаа бү зобо. Нэгэ аргаар хүрэхэб.

- Би тиигэжэ шадахагүйб. Лобсоголдойтой хөөрэлдэhүүб. Магад, Урмайгаа тэрээндээ орхижорхихомнай гү?

- Энээниие бидэ шиидхэхэгүйбди. Гэсэр яаха хээхэеэ шиидэг лэ. Харин ши ниидэ, бултыень хөөрэжэ үгэхэш.

Алма Мэргэнэй гэртээ ерэхэдэ, Гэсэр анханайнгаа дүрөөр гэртээ ерээд байба. Түмэн Жаргаланиинь угтаад, эдеэлүүлээд, дулаасуулаад байгаа. Эсэһэн Алма һаалта хэнгүй, өөрынгөө гэртэ ороод, һанаа амар унташаба. Ехэ хэрэг бүтээгээ ха юм!

Үглөөгүүр Гэсэр тэрээндэ оробо. Дуугай столдо һуугаад, хүндын эдеэ абаба. Хөөрөө шагнаба.

- Үглөөдэр Урмай Гоохониие гаргахаяа ошохоб.

- Тэндэ тэрээндэ хуу юумэ һайн. Лобсоголдойе дайраһанай хэрэггүй байжа магад, Урмайда һайнаар хандажа байнал.

- Энэшни минии һамган!

- Теэд, тэндэ тэрээндэ һайн.

- Дуугай бай, эхэнэр! - гээд, сухалтай гаража ябашаба. Ви-ви-ща-агаа сүлөөлхөөр гэжэ хэлэхэ гээ һэн. Теэд, хойноһоонь хашхарбагүй. "Бүри, баяршье хүргэбэгүй" - гэжэ досоогоо бодобо.

Гэсэр ниидэдэг табаг хэрэглэн, дары ябаба. Алма Мэргэнэй хэлэhэн хүлеэжэ байха газарта сэрэгынь үшөө хүлеэжэ байгаа. Гэсэрэй сүлөөлэгдэһые мэдэхэшьегүй байжа болоо.