Yaddaş Kitabı: Qarabağ

Fəsil 1

Kitabın annotasiyası

“Yaddaş Kitabı: Qarabağ” — bu, müharibənin torpaqda qoyduğu “pis toxumlar” haqqında ürəkdən gələn hekayədir. Kitabın qəhrəmanı doqquz yaşlı Rüstəmdir. O, Ağdamda babası və nənəsi ilə yaşayır. Hər gün pəncərədən gördüyü çölün kənarında qırmızı lövhə asılıb: “DİQQƏT! MİNA TƏHLÜKƏSİ!”

Məktəbə ANAMA-dan qonaqlar gələndə Rüstəm ilk dəfə real qəhrəmanlarla — istehkamçılarla tanış olur. Dədəsi Fərid ona minaların nə olduğunu, metaldetektorun, dronların və “Bojena” adlı xüsusi maşının necə işlədiyini göstərir. Ən əsası isə öyrədir: qorxmaq normaldır, amma ümid daha güclüdür.

Bu kitab cəsarət, səbir və Vətənə sevgidən bəhs edir. Bu, bir uşağın gözü ilə görünən mina təmizləmə prosesinin, itirilmiş torpaqların geri qayıdışının və bir gün yaşıl lövhənin — “Ərazi təmizlənib. Təhlükəsizdir” lövhəsinin asılacağına olan inamın hekayəsidir.

12+ yaşlı uşaqlar üçün nəzərdə tutulub. Kitab təhlükəsizlik qaydalarını, vətənpərvərliyi və ANAMA əməkdaşlarının fədakar əməyini sadə və təsirli dillə izah edir. Bu, təkcə Rüstəmin deyil, bütün Qarabağın yeni həyatının başlanğıcı haqqındadır.

Fəsil 2.Qırmızı üçbucaqlı lövhə

Qırmızı üçbucaqlı lövhə

Günəş Ağdamda tez çıxır. Əvvəlcə yeni evlərin damlarını oxşayır, sonra sarı otların üzəri ilə sürüşüb hündür çəpərin toruna dirənir. Çəpərin arxasında isə çöl var. Zahirən adi: çəyirtkələr cırıldayır, quru yovşan küləkdə yırğalanır.

Amma çəpərdən lövhə asılıb. Qırmızı. Üstündə kəllə və üçbucaq çəkilib. Altında isə iri hərflərlə yazılıb: DİQQƏT! MİNA TƏHLÜKƏSİ!

Rüstəm bu lövhəni hər gün görürdü. Onun doqquz yaşı vardı. O, nənəsi Sevinc və babası Vaqiflə şəhərin kənarındakı yeni qəsəbədə yaşayırdı. Evləri balaca idi, amma özlərininki. Eyvanı vardı, orada almalar quruyurdu, pəncərəsindən isə həmin o çöl görünürdü.

— Nənə, ora niyə getmək olmaz? — Rüstəm yüzüncü dəfə isti çörəyi çeynəyərək soruşdu.

— Çünki orada müharibə öz toxumlarını qoyub gedib, bala, — nənəsi cavab verdi. O həmişə onu “bala” çağırırdı. — Pis toxumlar. Dəmirdən. Torpaqda yatırlar. Ayağını bassan — oyanacaqlar.

— Bəs onları kim oyadıb təmizləyəcək?

— Elə qəhrəman insanlar var. Onlar ANAMA-da işləyirlər. Onlar — sülhün istehkamçılarıdır.

ANAMA sözünü Rüstəm tez-tez eşidirdi. Televizorda, küçədə, babasından. Amma onlar necədirlər, bu insanlar? Babası Vaqif deyirdi ki, onlar kosmonavtlara oxşayırlar. Rüstəm nəhəng ağ skafandrları və fənərli dəbilqələri təsəvvür edirdi.

Həmin gün məktəbə qonaqlar gəldi. Artistlər, fokusçular yox. Yan tərəfi göy ANAMA hərfləri ilə yazılmış ağ avtobus gəldi. Oradan adamlar düşdü. Skafandrda yox. Adi qum rəngli formada, ağır çəkmələrdə. Amma birinin əlində həqiqətən qəribə dəbilqə vardı — dəyirmi, motosikletçilərdəki kimi şəffaf üzlüklü.

Müəllimə Leyla xanım əl çaldı:

— Uşaqlar, bu gün bizim təhlükəsizlik dərsimiz var. Yanımıza Minatəmizləmə Agentliyinin əməkdaşları gəlib.

Sinifə bir kişi girdi. Uca boylu, qarayanız, gözlərinin qırağında qırışlar. Elə bil günə çox baxıb qıyırmış.

— Salam, uşaqlar. Mənim adım Fərid əmidir. Mən — istehkamçıyam.

Sinif sakitləşdi. Hətta hay-küylü Kamran belə qələmi fırlatmağı dayandırdı.

— Kim bilir mina nədir? — deyə Fərid əmi soruşdu.

Əlaçı Nərgiz əl qaldırdı.

— Bu, torpaqda gizlənən bombadır.

— Demək olar ki, düzdür, Nərgiz. Mina — hiyləgər və alçaq bir şeydir. Özü partlamır. Gözləyir. Üstünə basmağı gözləyir. Yaxud toxunmağı. O, seçmir — sən əsgərsən, yoxsa uşaq, ya da qoyun. Ona görə də bizim işimiz onu sizdən əvvəl tapmaqdır.

Fərid əmi çantasından bir əşya çıxartdı. Hamı ah çəkdi. Bu, mina idi. Dəyirmi, yaşıl, böyük şaybaya oxşayırdı.

— Qorxmayın, — istehkamçı gülümsədi. — Bu — təlim minasıdır. İçində partlayıcı yoxdur. Boşdur. Biz belə minada öyrənirik.

O, minanı sıralar arasında ötürdü. Rüstəm onu əlinə aldı. Ağır və soyuq idi. Zahirən heç də qorxulu deyildi. Banka qapağı kimi.

— Bax belə aldadırlar, — Fərid əmi Rüstəmin fikrini oxumuş kimi dedi. — Elə bilirsən dəmirdir vəssalam. Əslində isə — bəla. Ona görə də bir nömrəli qayda: torpaqda tanımadığın əşya görsən — toxunma! Təpmə! Ona daş atma!

— Bəs nə etməli? — birinci partadan Aysel ciyildədi.

— İki nömrəli qayda: don. Dayan. Ayağının altına bax. Və çox yavaşca öz izlərinlə geri qayıt. Sonra da böyüklərin yanına qaç. Və 102-yə, ya da 805 qaynar xəttinə zəng et. Yadınızda qaldı? 805. Həyat qurtaran üç rəqəm.

Fərid əmi danışmağa davam etdi. Minalar müxtəlif olur. Bəziləri — bu şayba kimi, piyada əleyhinə. Bəziləri — böyük, tank əleyhinə. Bəziləri — sıçrayan. Bir də “sürprizlər” var — oyuncaqların, kitabların, çayniklərin içinə gizlədilmiş minalar.

— Düşmənlər bilərəkdən belə edirdilər, — Fərid əminin səsi sərtləşdi. — Evə qayıtmaq daha qorxulu olsun deyə.

Rüstəm udqundu. Babasının onların köhnə kənddəki evindən danışdığını xatırladı. Böyük, üzümlüklü. Babası həmişə deyirdi: “Qayıdacağıq, Rüstəm. Sənə atangillə harada tut ağacı əkdiyimizi göstərəcəyəm”. Rüstəm atasını xatırlamırdı. Onu yalnız şəkillərdə görmüşdü — gənc, hərbi formada.

Dərsdən sonra Fərid əmi ən maraqlısını göstərdi. Məktəbin həyətinə cihaz çıxartdı. Uzun çubuq, ucunda — tozsoran kimi dəyirmi.

— Bu, metaldetektordur, — istehkamçı izah etdi. — Mənim ən yaxşı dostum. Eşidirsiniz?

O, dairəni torpağın üstündə gəzdirdi. “Piiip... piiip...” — cihaz ötməyə başladı.

— Bu, mismar tapdı, — Fərid əmi balaca kürəklə qazıb paslı mismar çıxartdı. — O, istənilən metalı hiss edir. Torpağın altında isə çox şey var. Həm yaxşısı, həm pisi. Bizim vəzifəmiz — ayırd etmək.

Sonra o, başqa bir şey göstərdi. Pilotsuz balaca təyyarə.

— Dron, — Kamran önəmli dilləndi. — Mənim qardaşımda da var.

— Düzdür. Yalnız bizim dronun — xüsusi gözləri var. O, çölün üstündə uçur və şəkil çəkir. Sonra kompüter şəkillərə baxıb deyir: “Burada qəribə çuxur var. Burada torpaq başqa rəngdədir. Yoxlayın”. Bu, bizə vaxt itirməməyə kömək edir.

— Bəs robotlarınız var? — Rüstəm dözmədi.

Fərid əmi güldü.

— Var! Gəlin göstərim.

Məktəbin arxasında, boşluqda bir maşın dayanmışdı. Maşın yox — topsuz tank. Sarı, tırtıllı, qabağında isə zəncirli nəhəng fırlanan val.

— Tanış olun, bu “Bojena”dır, — Fərid əmi fəxrlə dedi. — Minatəmizləmə maşını. O, çöllə gedir, zəncirlər torpağı döyür. Əgər orada mina varsa — maşının altında partlayır. Maşına isə heç nə olmur. O, dəmirdəndir.

“Bojena” nərildədi və bir metr irəlilədi. Zəncirlər daşlara çırpıldı: tra-ta-ta-ta! Torpaq ətrafa səpələndi. Oğlanlar sevinclə qışqırdılar.

— Superdir! — Kamran qışqırdı. — Mən sürə bilərəm?

— Yox, — Fərid əmi başını buladı. — Bu maşını yalnız böyüklər və yalnız uzaqdan, pultla idarə edirlər. Çünki bizim əsas işimiz — heç kimin risk etməməsidir.

O ciddiləşdi və kepkasını çıxartdı.

— Uşaqlar, istəyirəm başa düşəsiniz. Bütün bu maşınlar, dronlar, cihazlar — ağıllıdırlar. Amma ANAMA-da ən vacibi — insandır. İstehkamçı. Onun gözləri, əlləri, səbir. Texnika xarab ola bilər. Amma insan — yox. İnsanın səhv etməyə haqqı yoxdur. Çünki istehkamçının birinci səhvi — həm də sonuncusudur.

Çox sakit oldu. Hətta külək belə qovaqlarda xışıldamağı dayandırdı.

— Bəs qorxmursunuz? — Nərgiz yavaşca soruşdu.

Fərid əmi susdu. Sonra uzaqda, məktəbin arxasındakı qırmızı lövhəyə baxdı. Rüstəmin evinin yanındakı kimi.

— Qorxuram, — o, düzünü dedi. — Həmişə qorxuram. Qorxmayan adam istehkamçı ola bilməz. Qorxu ehtiyatlı olmağa kömək edir. Amma bilirsiniz qorxudan güclü nədir?

Sinif susurdu.

— Ümid, — Fərid əmi dedi. — Biz bir çölü minalardan təmizləyəndə bilirik: sabah burada oğlan futbol oynayacaq. Qız gül əkəcək. Baba öz bağına qayıdacaq. Bunun üçün işləməyə dəyər. Yaşıl lövhəyə görə.

— Hansı yaşıl? — Rüstəm soruşdu.

— Biz torpağı təmizləyib qurtaranda qırmızı “Təhlükəlidir” lövhəsini çıxarırıq. Və yenisini asırıq. Yaşıl. Üstündə yazılıb: “ANAMA tərəfindən təmizlənib. Təhlükəsizdir”. Bu, bizim üçün ən xoşbəxt gündür.

Dərslərdən sonra Rüstəm evə başqa yolla getdi. Xüsusi olaraq həmin çəpər arxasındakı çölün yanından keçdi. Qırmızı lövhə hələ də asılmışdı. Kəllə onun üzərindən sırsır gülürdü. “DİQQƏT! MİNA TƏHLÜKƏSİ!”

Rüstəm dayandı. O artıq lövhəyə acıqlanmırdı. Birdən başa düşdü: o, pis deyil. O — sərt ana kimidir. Qışqırır: “Dayan!”, sən yıxılmayasan deyə.

Evdə babası Vaqif taburetkə düzəldirdi.

— Baba, bizim köhnə kəndimizi... artıq təmizləyiblər? — Rüstəm soruşdu.

Babası çəkici yerə qoydu. Əlləri köhnə çapıqlarla dolu idi.

— Hələ yox, bala. Növbə çatmayıb. Orada çox iş var. Bizim yerləri bərk minalamışdılar.

— Bəs nə vaxt çatar?

— Nə vaxtsa, — babası ah çəkdi. — ANAMA gecə-gündüz işləyir. Amma torpaq çoxdur. Onlar yollardan, məktəblərdən, qəbiristanlıqlardan başlayıblar. İnsanlar qayıdıb yaşasın deyə. Çöllər və bağlar — sonra.

Rüstəm başını tərpətdi. Eyvanına çıxdı. Günəş artıq batırdı. Çəpərin arxasındakı çöl narıncı olmuşdu. Və birdən Rüstəm hərəkət gördü. Orada, torun arxasında, uzaqda qum rəngli formada bir dəstə adam gedirdi. Yavaş-yavaş, addım-addım. Birincinin əlində metaldetektor vardı. “Pip... piiip...” — səsi bura qədər gəlirdi.

Bunlar onlar idi. ANAMA.

Rüstəm qışqırmadı, əl etmədi. Sadəcə durub baxdı. Ürəyi döyünürdü. İstehkamçılardan biri onu görən kimi göründü. Və əlini qaldırdı. Yelləmədi. Sadəcə ovucunu yuxarı qaldırdı. Elə bil dedi: “Səni görürəm. Hər şey yaxşı olacaq. Evə get”.

Rüstəm cavab olaraq başını tərpətdi. Və evə getdi.

O axşam o, uzun müddət yata bilmədi. Uzanıb yaşıl lövhə haqqında düşünürdü. Necə görünür? Gözlərini yumdu və təsəvvür etdi. Bax, çöl. Həmin o. Amma çəpər artıq yoxdur. Və qırmızı lövhə yoxdur. Çölün ortasında isə başqası dayanıb. Bahar otu kimi parlaq-yaşıl. Və üstündə yazılıb: “ANAMA tərəfindən təmizlənib. Təhlükəsizdir”.

Onun altında isə babası Vaqif balaca tut ağacı əkir. Həmin o, danışdığı. Və deyir: “Budur, Rüstəm. Bu sənin ağacındır. Onunla birgə böyü”.

Rüstəm qaranlıqda gülümsədi və yuxuya getdi. Yuxusunda istehkamçılar görürdü. Onlar skafandrda deyildilər. Onlar Fərid əmiyə oxşayırdılar. Qarayanız, gözlərinin qırağında qırışlar. Və onlar torpaqla gedirdilər. Onlardan sonra isə torpaq təmiz olurdu. Və üstündə dərhal çiçəklər bitirdi.

Səhər Rüstəm səsdən oyandı. Tr-tr-tr-tr! Pəncərəyə qaçdı. Çəpərin arxasında, çöldə sarı “Bojena” işləyirdi. Zəncirləri torpağı döyəcləyirdi. Yanında isə ANAMA-dan adamlar dayanmışdı.

Babası Vaqif də pəncərədən baxırdı. Heç nə demirdi. Yalnız bığları titrəyirdi.

— Baba, — Rüstəm pıçıldadı. — Bax. Başlandı.

Babası əlini onun çiyninə qoydu. Ağır, isti.

— Başlandı, bala, — dedi. — İndi gözləmək lazımdır. İstehkamçılar tələsməyi sevmir.

Rüstəm bilirdi. Dünənki dərsi yadında saxlamışdı. İstehkamçının birinci səhvi — həm də sonuncusudur. Deməli, onları tələsdirmək olmaz.

O, məktəbə getdi. Amma dərslərdə həmişə pəncərədən baxırdı. Ora, evlərin arxasında “Bojena”nın uğuldadığı yerə. Müəllimə Leyla xanım hətta ona irad tutdu.

— Rüstəm, sən harda gəzirsən?

— Mən gəzmirəm, Leyla müəllimə, — o, ciddi cavab verdi. — Mən yaşıl lövhəni gözləyirəm.

Bütün sinif güldü. Leyla müəllimə isə nədənsə danlamadı. Pəncərəyə yaxınlaşdı, çölə baxdı və yavaşca dedi:

— Hamımız onu gözləyirik, Rüstəm. Bütün şəhərimiz gözləyir.

Məktəbdən sonra Rüstəm yenə çəpərin yanına getdi. “Bojena” artıq susmuşdu. İstehkamçılar yerdə oturub pendir-çörək yeyirdilər. Fərid əmi Rüstəmi gördü və tora yaxınlaşdı.

— Nə var, əsgər, — dedi. — Qaydaları öyrənirsən?

— Öyrənirəm, — Rüstəm başını tərpətdi. — Toxunma. 805-ə zəng et.

— Afərin. Bəs sən kimin nəsisən?

— Mən Vaqif kişinin nəvəsiyəm. Yusifcanlı kəndindən.

Fərid əmi gülməyi dayandırdı.

— Yusifcanlı... Tanıyıram. Orada mənim nömrəm Emin üç il əvvəl həlak oldu. Yaxşı kənd idi. Bağlar...

O susdu.

— Babana de ki, biz xatırlayırıq. Yusifcanlıya da çatacağıq. Mütləq çatacağıq. Sadəcə torpaq çoxdur, biz isə azıq.

O, cibindən balaca bir şey çıxarıb tordan Rüstəmə uzatdı. Bu, nişan idi. Göy, dəyirmi. Üstündə ANAMA hərfləri və mavi çiçək.

— Al. Bu bizim rəmzimizdir. Unutmaməni. Niyə işlədiyimizi unutmayaq deyə. Və insanlar sülhün hansı qiymətə başa gəldiyini unutmasınlar deyə.

Rüstəm nişanı yumruğunda sıxdı. İsti idi.

— Fərid əmi, bəs mən böyüyəndə də istehkamçı ola bilərəm?

Fərid əmi ona çox diqqətlə baxdı.

— Olar, Rüstəm. Amma sənə bir şey deyim. Mənim ən böyük arzum — sənin istehkamçı olmamağındır.

— Niyə? — Rüstəm çaşdı.

— Çünki mən arzulayıram ki, sən böyüyənə qədər bizim işimiz qurtarsın. Azərbaycanda bütün minalar qurtarsın. ANAMA-ya ehtiyac qalmasın. Və sən həkim olasan. Ya müəllim. Ya da bağ salasan. Başa düşürsən?

Rüstəm tam başa düşmədi. Amma başını tərpətdi.

Fərid əmi tordan onun saçını qarışdırdı.

— Get, əsgər. Dərslərini elə. Biz isə burada bir az da işləyək.

Rüstəm evə gedirdi və nişanı əlində tuturdu. Unutmaməni. Unutmamaq üçün.

Bir həftə keçdi. “Bojena” hər gün nərildəyirdi. Sonra o getdi. İtlərlə adamlar gəldi. Xüsusi jiletdə böyük çoban itləri. Çöllə qaçır, torpağı iyləyir və nəsə tapsalar otururdular. Fərid əmi dedi ki, itlərin qoxu hissi cihazdan min dəfə güclüdür.

Sonra xəritələrlə adamlar gəldi. Nəsə ölçür, yazır, yerə balaca bayraqlar sancırdılar. Ağ. Göy. Qırmızı.

Rüstəm hər gün babasına məruzə edirdi:

— Bu gün ağ bayraqlar sancırdılar.

— Bu gün itlər işləyirdi.

— Bu gün Fərid əmi özü çölə çıxdı. Skafandrda.

Babası Vaqif yalnız başını tərpədir və daha tez-tez eyvana çıxıb baxırdı.

Və bir gün, şənbə günü, Rüstəm səssizlikdən oyandı. “Bojena” uğuldamırdı. İtlər hürmürdü. O, eyvana atıldı.

Çöl boş idi. Nə maşın, nə adam. Yalnız qarğalar təzə şumlanmış torpaqda gəzirdi.

Və çəpər yox idi. Onu yığışdırmışdılar. Yalnız dirəklər qalmışdı.

Çölün ortasında isə bir adam dayanmışdı. Fərid əmi. Yerə nəsə vururdu.

Rüstəm qaçdı. Başmaqda, geyinmədən. Babası Vaqif onun arxasınca axsaya-axsaya gedirdi.

Onlar yaxınlaşdılar. Fərid əmi dikəldi. Yorğun idi, toz-torpaq içində. Amma gülümsəyirdi.

O, son mismarı vurdu və kənara çəkildi.

Dirəkdə lövhə asılmışdı. Yeni. Günəşdə parıldayırdı.

Parlaq-yaşıl.

Üstündə qara hərflərlə yazılmışdı:

ƏRAZİ TƏMİZLƏNİB

ANAMA

TƏHLÜKƏSİZDİR

Aşağıda, xırdaca: Oчищено. Безопасно.

Babası Vaqif lövhəyə yaxınlaşdı. Əli ilə toxundu. Sonra kepkasını çıxartdı. Və ağladı. Səssiz. Göz yaşları qırışlı yanaqlarından axıb toza tökülürdü.

Fərid əmi onu qucaqladı.

— Vəssalam, ata. Gеdə bilərsən. Sənin torpağın indi təmizdir.

Rüstəm yaşıl lövhəyə baxırdı. Sonra çölə. O, həmin çöl idi. Və tamam başqa. Çəyirtkələr daha bərkdən cırıldayırdı.

O, cibindən unutmaməni nişanını çıxartdı. Yaşıl lövhəyə söykədi. Rəng-rəngə.

— Fərid əmi, — dedi. — İndi olar?

— Nə olar, əsgər?

— İndi birinci mən gedə bilərəm? Təmiz torpaqla?

Fərid əmi onun qarşısında çöməldi. Gözlərinin içinə baxdı.

— Lazımdır, Rüstəm. Mütləq lazımdır. Biz bunun üçün işləyirik.

Və Rüstəm getdi. Tək. Birinci. Otuz il onun addımlarını gözləmiş çöllə. Torpaq yumşaq, isti idi. O, yeriyirdi və nəfəs almağa qorxurdu.

Çölün ortasına çatdı və dayandı. Döndü. Babası və Fərid əmi ona əl edirdilər.

Və onda Rüstəm yerə uzandı. Qollarını yana açdı. Dümdüz göy səmaya baxdı. Və güldü. Ucadan, bütün çölə.

Çünki torpaq təhlükəsiz idi. Çünki ANAMA sözünün üstündə durmuşdu.

Axşam isə babası Vaqif talvardan köhnə bel çıxartdı. Və dibçəkdə balaca ting. Tut.

— Gedək, bala, — dedi. — Sənə yeri göstərim.

Onlar həmin o çölə getdilər. İndi orada yaşıl lövhə dayanırdı. Babası uzun müddət gəzdi, baxdı, ölçdü-biçdi. Sonra dayandı.

— Burada, — dedi. — Atangillə biz burada ağac əkmək istəyirdik.

Və onlar ağacı əkdilər. İkisi də. Pis dəmir toxumları olmayan təmiz torpağa.

Rüstəm tingi şüşədən su ilə suladı.

— Böyü, — dedi. — Mən hər gün sənin yanına gələcəyəm.

Yaşıl lövhə isə yanlarında dayanıb səssizcə onlara baxırdı. O, öz işini görürdü.

Bu, birinci fəslin sonu idi. Amma yeni həyatın başlanğıcı.

Əgər başqa fəsilləri də tərcümə etməyimi istəyirsənsə, de.