Dəlil Lentası

Глава 1

Məktəb jurnalındakı açar

Cümə. 12:08.

Üçüncü dərs — Larisa Yevgenyevnanın keçdiyi cəbr dərsi — partaya yapışmış saqqız kimi uzanıb gedirdi. Pəncərənin o tayında bədən tərbiyəsi müəllimi 7 «D» sinfini stadionda qaçdıraraq qışqırırdı. Qarnım quruldayırdı. Böyük tənəffüsə iki dəqiqə qalmışdı və bütün sinif artıq fikrən məktəb bufetində kartoflu pirojkilər üçün növbədə dayanmışdı.

Məndən başqa hamı.

Mənim adım Nərgiz Nəsrulladır, on dörd yaşım var. 8 «A» sinfi. 160 nömrəli Klassik Gimnaziyada rəsmi statusum: «həddindən artıq maraq göstərən qız».

Qeyri-rəsmi statusum isə direktor müavini Bahar Səmədovnanın dilindən belə səslənirdi:

«Ətəkdə gəzən problem».

Bu gün mənim yalnız bir problemim vardı.

Və o problem üçüncü mərtəbədə asılmışdı.

Zəng çalındı.

Larisa Yevgenyevna «Ev tapşırığını yazın» deməyə macal tapmamış sinfin qapısı açıldı. Ayaq səsləri, çantalar, «Çur, mən birinciyəm!» — və on saniyəyə dəhliz bomboş qaldı.

Mən sonuncu çıxdım.

Yeməkxanaya yox.

Yuxarı.

---

«Qızıl zal».

1952-ci ildən belə adlandırırdılar.

Üçüncü mərtəbənin sonunda yerləşən kiçik muzey. Həmişə toz basmış iki pəncərə. «Məktəbimizin medalçıları» stendləri. 1987-ci ildən heç kimin çalmadığı «Qırmızı Oktyabr» pianinosu. Və portretlər.

Ən başlıcası isə — Səlhabi Məmmədi.

Azərbaycanın Xalq rəssamı, 1937-ci il məzunu.

Yağlı boya, kətan, 80×120.

Əl işi ağır, qızılı rəngli çərçivə.

Rəvayətə görə, o, gecələr teatr emalatxanasında şagird kimi işləyəndə həmin çərçivəni özü yonarmış.

Nizamiyə bənzər bığlar.

Birbaşa insanın ruhuna işləyən baxış.

Nazik qızılı çərçivəli eynək.

Və əlbəttə, Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin fəxri mükafatı!

Nənəm onunla eyni sinifdə oxumuşdu.

Deyirdi ki, Səlhabi həmişə cibində mavi bir əlcək gəzdirərmiş.

— Gözəllik üçündür, — deyə gülərmiş.

Nənəm isə sonralar, onun adını ucadan çəkmək mümkün olmayanda pıçıldayardı:

— Sübutlar üçündür.

---

«Qızıl zal»ın qapısı aralı idi.

Qəribə idi.

Bahar Səmədovna dərslərdən sonra oranı həmişə açarla kilidləyirdi.

— Eksponatlar tozla nəfəs almasın deyə, — onun sevimli ifadəsi idi.

Qapını itələdim.

Zaldakı bütün qoxu bir anda burnuma doldu.

Köhnə kağız.

Taxta cilası.

Vazada qurumuş çiçəklər.

Və daha bir qoxu.

Kəskin, kimyəvi.

Tipoqrafiya boyası.

Təzə.

Amma məktəbin ən başlıca sərvəti yox idi.

Səlhabi Məmmədinin portreti yoxa çıxmışdı.

Solmuş çiçəkli divar kağızının üstündə açıq rəngli düzbucaqlı iz qalmışdı.

Tamamilə hamar.

Sanki tablo divardan skalpellə kəsilib çıxarılmışdı.

Hətta mismarın dəliyi də qalmışdı — tək, kimsəsiz və qəzəbli.

Parketin düz ortasında isə, boş qalan həmin düzbucaqlının altında, qara-qırmızı rəngli lent uzanmışdı.

Yazı makinasından çıxan lent.

Məktəbdə belə maşından iki ədəd vardı.

Hər ikisi 1915-ci il istehsalı olan «Underwood №5» idi.

Nadir əşyalar və məktəbin fəxri.

Birincisi direktor Faina İmmanuilovnanın kabinetində, şüşənin arxasında, siqnalizasiya altında dayanırdı.

Üstündə lövhəcik vardı:

«1937-ci il məzunu S. Məmmədinin hədiyyəsi. Əllə toxunmaq qadağandır».

Mən toxunmuşdum.

Birinci sinifdə ekskursiya zamanı.

Həyatımda ilk töhməti də onda almışdım.

İkincisi isə burada — «Qızıl zal»da idi.

Rəvayətə görə, Səlhabi məktublarını onun üzərində çap edirdi.

Kimə yazdığı məlum deyildi.

1938-ci ilin oktyabrında özü yoxa çıxanda məktublar da yoxa çıxmışdı.

Rəsmi versiya belə idi: Leninqrada, Rəssamlıq Akademiyasında təhsil almağa gedib.

Nənəmin versiyası isə başqa idi:

— Gecə gəlib apardılar. Məktublara görə.

Lent əzilmişdi.

Bir ucu plintusun yanında, tozun içində qalmışdı, o biri isə açıq muzey şkafına doğru uzanırdı.

Şkafın qapısı bir ilgəkdən asılı vəziyyətdə idi.

İçərisi boş idi.

«Underwood» yox idi.

Çöməldim.

Toxunmadan.

Əmim Rizvan Hüseynovun — Səbail rayonunda müstəntiq işləyən əmimin — birinci qaydası vardı:

«Cinayət yeri təzə yara kimidir. Üstünə nəfəs alsan, izləri silərsən».

Çantamdan böyüdücü şüşəni çıxardım.

Ağır, latun çərçivəli.

Babamın idi.

O, geoloq olmuşdu və həmişə danışmağı sevirdi.

Sözləri yadımdadır:

«Daşda da, insanda da əsas məsələ çatını görməkdir».

Lupayla qara lentin üzərinə baxanda hərflər göründü.

Güzgü əksi kimi.

Kimsə tələsik çap etmişdi, düymələrə güclə basmışdı.

Boya qalın düşmüşdü.

Sağdan sola oxumaq lazım idi.

«Ə L A N R U J M O N L O K Ş V Ç Ü L K»

Gözlərimi qırpdım.

Nəfəsimi dərdim.

Bir daha oxudum.

Bu dəfə sözləri birləşdirərək.

«K L Ü K V Ş K O L N O M J U R N A L E»

Məktəb jurnalındakı açar.

Hansında?

Məktəbdə yüzlərlə jurnal vardı.

Hər il üçün.

Hər sinif üçün.

Amma hansının olduğunu bilirdim.

Elə o jurnal.

1937–1938-ci tədris ili. 8 «A» sinfi.

Səlhabi Məmmədinin oxuduğu sinif.

Dünən onu arxivdən istəmişdim.

Arxivçi — arıq, qırx-əlli yaşlarında görünən, Brejnevi belə xatırlayan qırmızımtıl saçlı, oğlan saçı kimi qısa saç kəsimi olan qadın — jurnalı mənə vermişdi.

Bir şərtlə:

— Yalnız oxu zalında. Nəzarət altında.

Mən oktyabra qədər vərəqləyə bilmişdim.

Sonra:

12.10.1938. Məmmədi S. — ailə vəziyyətinə görə yoxdur.

Bu qeyddən sonra üç vərəq cırılmışdı.

Tam səliqə ilə.

Xətkeşlə kəsilmiş kimi.

Sanki cırılmamış, çıxarılmışdı.

Mənim bu gün dərsdən sonra qalmağımın səbəbi də elə bu «həddindən artıq maraq» idi.

«Nərimanovun Azərbaycan məktəbinin formalaşmasında rolu» mövzusunda referat yazmalı idim.

«Qızıl zal»da.

Tək.

---

Lentin yanında A4 ölçülü vərəq vardı.

Çay kimi saralmışdı.

Ortada barmaq izi görünürdü.

Böyük.

Kişi barmağı.

Qara.

Kənarında qırmızı haşiyə.

Sanki kimsə barmağını lentdəki boyaya batırmışdı.

Aşağıda iti qələmlə yazılmış tarix vardı:

12.10.1938.

Səlhabi Məmmədinin yoxa çıxdığı gün.

Jurnalda həmin vərəqlərin yoxa çıxdığı gün.

Bu gün təqvimdə də həmin tarix idi.

12 oktyabr.

Amma 2026-cı il.

Dəqiq 88 il.

Təsadüfdür?

Əmim Rizvan Hüseynovun ikinci qaydası:

«Təsadüflər olmur. Sadəcə, pis gizlədilmiş qanunauyğunluqlar olur».

Üçüncü qayda isə mənim şəxsi qaydam idi:

«Sübut həddindən artıq gözəl şəkildə qarşına çıxırsa, deməli, bu səhnədir. Sən isə xəbərdarlıq etməyi unutduqları aktyorsan».

Lupanı bir az yuxarı qaldırdım.

Barmaq izi olan vərəqin arxa tərəfində nəsə vardı.

Bir sətir.

Yazı makinasında çap olunmuşdu.

Bütün vərəq boyu uzanırdı.

Hərflər iri idi, bir-birinin ardınca sıçrayırdı.

Sanki qaranlıqda çap edilmişdi.

Ya da panika içində.

Lupa lazım olmadı.

«QAÇ»

Bu söz məni nəfəsimdən vurdu.

Elə həmin anda arxamda qapı cırıltıyla açıldı.

---

Dərhal arxaya çevrilmədim.

Detektiv səs eşidəndə dönməz.

Sayır.

Bir.

İki.

Üç.

Beyinə məlumatı emal etmək üçün vaxt verir.

Rəqibin bir addım atmasına imkan yaradır.

Özünə şans verir.

— Nərgiz, canım, yenə keçmişi eşələyirsən? — Bahar Səmədovnanın səsi şərbət kimi axırdı. Qatı, şirin, boğucu. — Mən səndən Nərimanov haqqında yazmağı xahiş etmişdim. Sən isə… muzeydəsən. Tək. Böyük tənəffüsdə.

Ayağa qalxdım.

Lupanı cibimə qoydum.

Əllərim tərləmişdi.

Bahar Səmədovna qapıda donub qalmışdı.

İdeal saç düzümü.

80-ci illərin «Aeroflot» formasını xatırladan göy kostyum.

Və eynək.

Nazik qızılı çərçivə.

İtmiş portretdəki eynəyin tam eynisi.

O, boş divara baxmırdı.

Sındırılmış şkafa da baxmırdı.

Əllərimə baxırdı.

Mən də baxdım.

Sağ əlimin şəhadət barmağında ləkə vardı.

Təzə.

Parlaq.

Qara-qırmızı.

Tipoqrafiya boyası.

Lentdəki boyanın eynisi.

Amma mən lenti toxunmamışdım.

And içirəm.

Nə barmağımla.

Nə nəfəsimlə.

Nə də kölgəmlə.

Mən ondan yarım metr uzaqda dayanmışdım.

Yadımdadır.

Bəs boya əlimə haradan keçmişdi?

— Nə xoşagəlməz vəziyyətdir, — Bahar Səmədovna dilini şappıldatdı.

Dabanlarının köhnə parketdə çıxardığı səs mənim hökmümü sayırdı.

— Direktor Faina İmmanuilovna sadəcə dəli olub. Təsəvvür edirsən, Nərgiz? Gecə kimsə onun kabinetindəki şüşəni sındırıb. Açmayıb. Sındırıb. Siqnalizasiya isə nədənsə susub. Səhər isə…

O, uzun, teatrvari pauza verdi.

— Səhər isə maşın yoxa çıxıb. Lent də.

Nəhayət aşağı baxdı.

İkimizin arasında yerdə uzanan qara-qırmızı dəlilə.

— Məlum oldu ki, buradadır. Muzeydə. Sənin yanında. Üstəlik, sənin barmağında boya var. Ay-ay-ay, Nərgiz. Yaxşı ailənin qızı. Belə işə necə qarışdın?

Bu sual deyildi.

Bu, artıq imzalanmış ittiham idi.

Möhürlənmiş.

— Mən götürməmişəm, — səsim xırıltılı çıxdı. Boğazım qurumuşdu. — Sadəcə içəri girdim. Qapı açıq idi. Portret artıq yox idi. Şkaf da…

— Portret? — Bahar Səmədovna qaşlarını qaldırdı. İdeal şəkildə alınmış qaşlarını. — Hansı portret, əzizim? «Qızıl zal»da heç vaxt Səlhabi Məmmədinin portreti olmayıb. Yəqin başına gün vurub. Tənəffüs, yeməkxana, havasızlıq… Get, üzünü yu. Sonra direktorun yanına. Səni gözləyir. Çox.

O, yalan danışırdı.

Düz gözümün içinə.

Mən dünən burada dayanmışdım.

Portret yerində idi.

Hətta referat yazarkən çərçivənin tozunu silmişdim.

Bahar Səmədovna özü məni danlamışdı:

— Eksponatlara toxunma, Nəsrulla!

Deməli, portret artıq səhərdən «yox» idi.

Onu çıxarmışdılar.

Nə üçün?

Səhnə yaratmaq üçün?

— Bəs lent? — aşağı işarə etdim. — O da mənim «başımın havasıdır»? Bəs barmaq izi? Tarix? 12 oktyabr 1938-ci il. Məmmədinin yoxa çıxdığı gün. Bu gün də 12 oktyabrdır, Bahar Səmədovna!

Direktor müavini gülümsəməyi dayandırdı.

Təbəssümü pis taxılmış maska kimi üzündən sürüşüb düşdü.

Yalnız gözləri qaldı.

Soyuq.

Qiymətləndirən.

İynə vurmamışdan əvvəl xəstəyə baxan həkim kimi.

— Sən həddindən artıq çox oxuyursan, Nərgiz. Detektivlər yetişməmiş ağıl üçün zərərlidir. Onlardan fantaziyalar başlayır. Fantaziyalardan isə… xoşagəlməzliklər. Valideynlərinlə. Gələcəyinlə. Ali məktəbə qəbul zamanı veriləcək xasiyyətnamə ilə.

Bu, hədə idi.

Açıq.

«Canım»sız.

Şirinliksiz.

— Gedək, — əlini uzatdı.

Qırmızı laklı dırnaqları vardı.

Uzun.

Yırtıcı.

— Faina İmmanuilovna sənə bir neçə sual vermək istəyir. Açarlar haqqında. Jurnallar haqqında. Və nə üçün heç vaxt muzeydə tək olmayan bir qızın birdən-birə burada əsas cinayət sübutu ilə birlikdə kilidlənməsi haqqında.

Kilidlənmiş?

Qapı açıq idi.

Mən özüm itələmişdim.

Arxaya çevrildim.

«Qızıl zal»ın qapısı bağlı idi.

Möhkəm.

Dəstək aşağı salınmışdı.

Sanki çöldən açarla kilidlənmişdi.

Açar.

«Məktəb jurnalındakı açar».

Dəhlizdə işıq söndü.

Hamısı.

Bir anda.

Sanki mərtəbənin elektrik açarını endirmişdilər.

Və bu qəfil qaranlıqda, pambıq kimi səssizlik içində, arxada — boş divarın olduğu yerdən səs gəldi.

Boğuq.

Sanki ağır bir şeyi divar kağızına söykəmişdilər.

Ya da kimsə.

Sonra incə, cingiltili səs.

Şüşə.

Parketə səpələnən qırıntılar.

Direktorun kabinetində deyildi.

Burada.

Məndən üç addım aralıda.

Bahar Səmədovna qapıya tərəf geri çəkildi.

Qaranlıqda üzünü görə bilmirdim.

Yalnız nəfəsini eşidirdim.

Tez-tez.

Qorxmuş.

Artıq yırtıcı deyildi.

— Burada kim var? — onun pıçıltısı kağız xışıltısına bənzəyirdi.

Mənim də soruşmaq istəyim vardı.

Amma detektivlər qaranlıqda sual vermirlər.

Onlar qulaq asırlar.

Mən qulaq asdım.

Xışıltı.

Sanki yazı makinasının lenti parketin üzərində sürünürdü.

Özü-özünə.

Sakit addımlar.

Ayaqyalın.

Ya da corabda.

Və qoxu.

Yenə o qoxu.

Tipoqrafiya boyası.

Amma bu dəfə başqa bir qoxu da vardı.

Köhnə teatr pərdələri.

Toz.

Yapışqan.

Qrim.

Səlhabi Məmmədinin qoxusu.

Nənəm deyirdi ki, ondan həmişə belə qoxu gələrmiş.

İşıq söndüyü kimi qəfil yandı.

Tavan lampası titrədi, vızıldadı və zalı sarı, xəstə bir işığa bürüdü.

Bahar Səmədovna qapıya sıxılmışdı.

Bir əli dəstəyin üstündə idi.

Kostyumu əyilmişdi.

Eynəyi yox idi.

Yerdə uzanmışdı.

Bir şüşəsi param-parça olmuşdu.

Qızılı çərçivəsi əyilmişdi.

Divarda — portretin asıldığı həmin açıq rəngli düzbucaqlının üstündə — yeni bir ləkə vardı.

Təzə.

Yaş.

Qara-qırmızı.

Sanki kimsə boya içində olan böyük kişi əlini divar kağızına basmışdı.

Beş barmaq.

Bahar Səmədovnanın eynəyinin qırıntıları arasında parketin üstündə isə mavi əlcək vardı.

Köhnə.

Teatr əlcəyi.

Tozlu.

Nənəmin danışdığı əlcəyin eynisi.

Və onun içindən, açılmış ağız kimi, qara-qırmızı lent sürünərək çıxırdı.

Mənə tərəf.

Ayaqlarıma.

Əlimə.

Barmağımdakı boya ləkəsinə.

Sanki məni seçirdi.

Sanki tanıyırdı.

Direktor müavini hıçqırdı.

Müəllim kimi yox.

İnsan kimi.

— Bu… bu ola bilməz, — pıçıldadı. — O ölüb. Səksən səkkiz il…

Arxasındakı qapı titrədi.

Çöldən kimsə açarı çevirdi.

İki dəfə.

Bizi içəridən kilidlədi.

Lent dayandı.

Ayaqqabımın burnunun yanında donub qaldı.

Və mən üç şeyi başa düşdüm.

Birincisi. «Qızıl zal» muzey deyil. Bu, səhnədir.

İkincisi. Mən tamaşaçı deyiləm. Mən sübutam.

Üçüncüsü. «Sübut üçün lent» tamaşası başladı. Və suflyor olmayacaq.

Dəhlizdə haradansa siren səsi gəldi.

Yanğın sireni deyildi.

Başqa idi.

Məktəbin özü qədər köhnə.

Direktorun kabinetindəki siqnalizasiya.

Gecə «susmuş» olan həmin siqnalizasiya.

Deməli, direktorun kabineti yenidən açılmışdı.

İndi.

Biz burada kilidli olduğumuz vaxt.

Lentlə.

Əlcəklə.

Divardakı ruhla.

— Nərgiz, — Bahar Səmədovna birdən qolumdan tutdu. Barmaqları buz kimi soyuq idi. — Jurnal haqqında… bu doğrudur. Açar orada idi. 42-ci səhifə. Mən özüm 1986-cı ildə görmüşəm. O vaxt… o vaxt onu geri gətirəndə.

— Kimi? — nəfəsimi saxladım.

— Portreti, — o, mənə baxmırdı. Divardakı ləkəyə baxırdı. — Və məktub. Çərçivənin arxasında. O yazmışdı ki, qayıdacaq. 12 oktyabrda. Lentdəki boya quruyanda. Amma o…

Baxışları əlimə, boyalı barmağıma düşdü.

— …o hələ təzədir, Nərgiz. Təzə.

Ayaqlarımın altındakı lent titrədi.

Və yenidən sürünməyə başladı.

Qapıya tərəf.

Kilidli qapıya.

Sanki çıxışın harada olduğunu bilirdi.

---

Direktorun kabinetindəki siren dayanmadan ulayırdı.

Biz Bahar Səmədovna ilə «Qızıl zal»da kilidli qalmışdıq.

Aramızda mavi teatr əlcəyi vardı.

Onun içindən canlı bir şey kimi qara-qırmızı lent çıxır, parketi cızaraq qapıya doğru sürünürdü.

— O qayıdıb, — direktor müavini pıçıldadı.

Dodaqlarındakı pomada çatlamışdı.

— Qayıdacağını demişdi. Boya quruyanda. Amma o qurumayıb, Nərgiz. Səksən səkkiz ildə qurumayıb.

— Kim «o»? — hələ də lupam əlimdə idi. Boya olan barmaqlarım yanırdı, sanki onları turşuya salmışdım.

— Səlhabi. Səlhabi Məmmədi.

Qapını çöldən çəkdilər.

Bir dəfə.

İkinci dəfə.

Sonra çiyinlə vurdular.

— Bahar! Nərgiz! İçəridəsiniz?!

Direktorun səsi idi.

— Qapıdan uzaqlaşın!

Kilid cırıldadı.

Qapı açıldı.

İçəri iki nəfər girdi:

Əyilmiş eynəkli direktor Faina İmmanuilovna və əlində yanğınsöndürən tutan məktəb mühafizəçisi Əli dayı.

Hər ikisi donub qaldı.

Çünki gördükləri şey…

Divardakı ləkə.

Beş barmaqlı qara-qırmızı iz.

Yerdəki əlcək.

Qapıdan bir metr aralıda ilan kimi sıçrayışa hazır dayanmış lent.

Bahar Səmədovnanın eynəyinin qırıqları.

— Burada nə… — direktor başladı və sözünü yarımçıq kəsdi.

Çünki lent tərpəndi.

Və yenidən sürünməyə başladı.

Bu dəfə daha sürətlə.

Birbaşa direktorun özünə tərəf.

Əli dayı özünü xaç çəkirmiş kimi işarələdi.

O, Molokanka məhəlləsindən olan yaşlı bakılı idi.

Mistisizmə məktəb nizamnaməsindən daha çox inanırdı.

— Kabinetdə, — Faina İmmanuilovna nəfəs verdi. — Seyf. Açıqdır. Siqnalizasiya mən içəri girəndə işə düşdü. İçəridə… içəridə o vardı.

Əlini uzatdı.

Ovuçunda ikinci əlcək vardı.

Yerdəkinin cütü.

O da mavi.

O da teatr əlcəyi.

O da tozlu.

Və içindən bir kağız parçası çıxırdı.

Məktəb jurnalından qoparılmış vərəqin kənarı.

Yaxınlaşdım.

Əmim Rizvanın qaydası yadıma düşdü:

«Cinayət yerində ölülərdən qorxma. Özünü başqası kimi göstərən dirilərdən qorx».

Cırılmış parçanı götürdüm.

Əllərim titrəmədi.

Barmağımdakı boya kağızdakı boya ilə tam üst-üstə düşürdü.

Eynisi.

Parçada üç sətir vardı.

«Underwood»da çap edilmişdi.

Hərflər rəqs edirdi.

42.

Bağışla.

Çata bilmədim.

42-ci səhifə.

Elmirə-xanım demişdi:

«Açar oradadır. 1986-cı ildə görmüşəm».

— 1937–1938-ci illərin jurnalı haradadır? — direktora baxdım.

Şagird kimi yox.

İstintaq aparan biri kimi.

Faina İmmanuilovna udqundu.

— Mənim… kabinetimdə. Seyfdə. Dünən ora qoydum, Nəsrulla. Ehtiyat üçün.

— Dünən seyf bağlı idi, — Əli dayı danışdı. Səsi qalın və əmin idi. — Saat 23:00-da yoxlamışdım. Növbə. Hər şey protokol üzrə. Kilid İsveçrə istehsalıdır. İki açar yeri var. İki açar. Biri direktorun yanındadır. İkincisi isə… ikincisi 1986-cı ildə itmişdi.

— İtməyib, — Bahar Səmədovna nəhayət qapıdan ayrıldı. Üzü sement kimi boz idi. — Oğurlanıb. Portretlə birlikdə. Onu… Səlhabini geri gətirəndə.

Puzzle yerinə oturdu.

1986-cı il.

Səlhabi Məmmədinin portreti məktəbə qaytarılmışdı.

Onu İncəsənət Muzeyi vermişdi.

«Araşdırma tamamlanana qədər. Saxlanılmaq üçün».

Portretlə birlikdə bir sandıq da gətirilmişdi.

Siyahıda yazılmışdı:

«Şəxsi əşyalar. Məktublar. Əlcəklər — 2 ədəd. Yazı makinası lenti — 1 ədəd».

Bahar Səmədovna o vaxt gənc müəllimə idi.

Sandığı o qəbul etmişdi.

— Siz çərçivəni açmısınız, — dedim.

Sual vermirdim.

Əminliklə söyləyirdim.

— Orada, kətanın arxasında məktub vardı. Və ikinci açar. Seyfin açarı.

Bahar Səmədovna başını tərpətdi.

Bir dəfə.

Yavaş-yavaş.

— O, qardaşına yazmışdı. Mənim babama. Babam burada təsərrüfat müdiri işləyirdi. «Əgər mənə bir şey olsa, açar jurnalda. 42-ci səhifə. Şifrənin arxasında həqiqət var. Bağışla. Çata bilmədim». Babam qorxdu. Məktubu gizlətdi. Açarı gizlətdi. 1986-cı ildə portret qayıdanda… mən tapdım. Mən də sənin kimi maraqlı idim, Nərgiz.

— 42-ci səhifədə nə var? — direktor qabağa addımladı.

Lent yerdə tərpənib onun ayaqqabısına tərəf süründü və dayandı.

— Şifrə, — Bahar Səmədovna gözlərini yumdu. — Üç rəqəm sətri. Köçürmüşdüm. Babam əsli yandırdı. Dedi: «Bəzi qapıları açmamaq yaxşıdır». Mən isə… açdım. Seyfi. Dünən gecə.

Sükut çökdü.

Yalnız siren ulayırdı.

— Nə üçün? — direktor pıçıldadı. — Nə üçün, Bahar? Orada yalnız köhnə kağızlar vardı.

— Orada kağız yoxdur, Faina.

Bahar Səmədovna gözlərini qaldırdı.

— Orada o var.

---

Direktorun kabinetindən bədbəxtlik qoxusu gəlirdi.

«Underwood»un saxlandığı şkafın şüşələri ayaqlarımızın altında xışıldayırdı.

«Underwood»un özü yox idi.

Onun yerində məxmərin üzərində çökək iz qalmışdı.

Və yazı.

Makina arabasının altında sıxılmışdı.

«Özümü geri götürdüm. S. M.»

Divardakı seyf açıq idi.

Qapısı taybatay.

İçi boş.

Yalnız rəfdə məktəb jurnalı vardı.

Qalın, kolenkor üzlü.

1937–1938. 8 «A».

Jurnalı götürdüm.

Əllərim titrəmirdi.

Qəribədir.

42-ci səhifə yerində idi.

Cırılmamışdı.

Bütöv.

Amma 41 və 43-cü səhifələrin arasında nazik, demək olar görünməyən bir iz vardı.

Burada vaxtilə üç səhifə olmuşdu.

Sonra geri qaytarılmışdı.

Yapışdırılmışdı.

Ustalıqla.

İşığa tutanda görünmürdü.

42-ci səhifədə sinfin siyahısı vardı.

28 soyad.

Hər birinin qarşısında qiymətlər.

«Qeydlər» sütununda isə qələm izləri.

«Məmmədi S.» soyadının qarşısında böyük mürəkkəb ləkəsi vardı.

Sanki qələm axmışdı.

Ya da kimsə üstündən xətt çəkmək istəmişdi.

Amma çəkməmişdi.

Səhifəyə bucaq altında işıq salanda ləkənin altında rəqəmlər göründü.

Kağızın üzərinə elə güclə yazılmışdı ki, iz alt səhifədə qalmışdı.

12 10 1938

7 3 1

16 12 1

Və aşağıda, artıq mürəkkəblə, Bahar Səmədovnanın əli ilə — qırx il əvvəlki titrək, gənc xətti ilə — yazılmışdı:

«O getmədi. Onu sinifdən apardılar. 3-cü dərs. Tarix. 7 nəfər. 3 maşın. 1 portfel. Onun portfeli. İçində lent vardı».

Budur.

Açar.

12.10.1938 — tarix.

7 3 1 — yeddi nəfər, üç maşın, bir sübut.

16 12 1 — tarix deyil.

Hərflərdir.

Əlifbada 16-cı hərf — S.

12-ci — K.

1-ci — A.

SİM.

Səlhabi İsa oğlu Məmmədi.

Başımı qaldırdım.

Direktor jurnalın üstündən mənim çiynimə baxırdı.

Üzü ağarmışdı.

— Hüseynov? — o nəfəsini dərərək dedi. — Sən… sən onun…

— Nəvəsinin nəvəsisən, — Bahar Səmədovna qapıda dayanaraq cümləni tamamladı.

Əlində «Qızıl zal»dakı həmin lent vardı.

Onu səliqə ilə bükmüşdü.

Sarğı kimi.

— Onun oğlu Rizvan soyadını dəyişdi. Arvadının soyadını götürdü. 37-ci ildən qorxurdu. Hamı qorxurdu. Sənin nənən, Nərgiz — Səvil — Rizvanın qızıdır. Sən isə… birbaşa nəsildəsən. Qanla. Boya ilə.

Budur səbəb.

Barmağımdakı boya.

Lentin mənə tərəf sürünməsinin səbəbi.

Özününkünü tanımışdı.

---

— Bəs portret? — Əli dayı soruşdu.

Hələ də yanğınsöndürəni əlində saxlayırdı.

— Portret hara getdi?

Elə həmin anda pəncərənin arxasından gurultu gəldi.

Göy gurultusu deyildi.

Salam da deyildi.

Qara, köhnə bir «Pobeda» maşınının qapısı çırpıldı.

Məktəbin həyətində, lap darvazanın yanında o dayanmışdı.

Sanki 1938-ci ilin fotosundan çıxıb gəlmişdi.

Yağış yox idi, amma maşın islanmışdı.

Fənərləri sarı və yumru idi.

Bayquş gözləri kimi.

Və maşından bir kişi düşdü.

Hündür.

Tozlu pencəkdə.

Mavi əlcəklərdə.

Əlcəklərdən biri yox idi.

Əlində «Underwood» vardı.

Bizim məktəbin «Underwood»u.

Və portret.

Qoltuğunun altında bükülmüş vəziyyətdə.

Çərçivə isə o biri əlində idi.

Bütöv.

O, məktəbə doğru gəlirdi.

Yavaş-yavaş.

Sanki 88 il yol gəlmişdi.

Və nəhayət çatmışdı.

Bahar Səmədovna lenti əlindən saldı.

— Səlhabi…

Pıçıldadı.

Və ağladı.

Onu tanıdığım qırx il ərzində ilk dəfə.

O, qapını döymədən içəri girdi.

Direktorun kabinetinin qapısı özü açıldı.

Onun yaşı iyirmi idi.

Portretdəki kimi.

Nə qırış.

Nə ağ saç.

Yalnız gözləri…

Gözləri 88 il yaşlı idi.

Səlhabi Məmmədi «Underwood»u direktorun masasının üstünə qoydu.

Çərçivəni divara söykədi.

Kətanı açdı.

Portret bütöv idi.

Boyalar parlaq idi.

Sanki dünən çəkilmişdi.

Yalnız aşağı küncdə, imzanın yanında yeni ləkə vardı.

Qara-qırmızı.

Mənim barmaq izim.

Səlhabi Məmmədi — mənim ulu babam — mənə baxdı.

Və gülümsədi.

Nənəm Səvilin təbəssümü ilə.

— Salam, Nərgiz, — səsi gənc idi. Gur, tələbə səsi kimi. — Dağınıqlığa görə üzr istəyirəm. Sizi qorxutmalı oldum. Yoxsa tapa bilməzdiniz.

— Nəyi… tapa bilməzdik? — direktor stulun yanına yox, düz yerə oturdu.

— Həqiqəti.

Səlhabi mavi əlcəyi çıxardı.

Sol əlindən.

Sağ əli onsuz da açıq idi.

— Məni 12 oktyabr 1938-ci ildə apardılar. Elə tarix dərsinin ortasında. Məktublara görə. Mən onları yazırdım. Tbilisidəki dostuma. Gördüklərim barədə. «Qara maşınlar» barədə. Yoxa çıxan qonşular barədə. Onları bu makinedə çap edirdim. Bu lentdə.

«Underwood»a toxundu.

— Bir nüsxəni dostuma göndərirdim. İkinci nüsxə isə lentdə qalırdı. Kağız üzərindəki hərflər lentə də düşürdü. Mən bunu bilmirdim. Elə bilirdim, lent sadəcə istifadə olunan bir şeydir. Amma o… şahid idi.

O, gözlərini Bahar Səmədovnaya çevirdi.

— Sənin baban, Bahar, xəyanət etmədi. O, xilas etdi. 86-cı ildə, KQB arxivləri təmizləyəndə lenti çıxardı. Gizlətdi. Portreti isə boş qaytardı. Axtarmasınlar deyə. Gözləmək üçün.

— Nəyi gözləmək üçün? — pıçıldadım.

— Məni.

Sonra bir anlıq susdu.

— Ya da bizimkilərdən birini. Hüseynovlardan birini. Lentin kimi tanıyacağını gözləyirdi.

— Boya, Nərgiz, qan kimidir. DNT-ni xatırlayır. 88 il gözlədi. Səni tapdı.

Barmağımdakı boya ləkəsinə baxdı.

— Sən jurnala toxundun. 42-ci səhifəyə. Orada mənim qanım var. Köhnədir. Qurumuşdur. Amma onun üçün təzədir. Sən onu oyatdın.

Deməli, barmağımdakı ləkənin səbəbi bu idi.

Mən onu «aktivləşdirmişdim».

— Bəs qeydlər? «Qaç»? «Açar»? — «Qızıl zal»da yerdə qalan lentə işarə etdim.

— Mənimkilərdir, — başını tərpətdi. — O vaxt çap etmişdim. Son gecə. Gələcəklərini bilirdim. «Açar jurnaldadır» — qardaşım üçün. «Qaç» — özüm üçün. Çata bilmədim.

O, seyfə yaxınlaşdı.

Cibindən açar çıxardı.

İkinci.

Köhnə, dişli açar.

Heç birimizin fərq etmədiyi kiçik dəliyə saldı.

Fırlatdı.

Seyfin arxa divarı şaqqıldadı.

Və kənara çəkildi.

Gizli yer.

İçəridə bir dəstə məktub vardı.

Həmin qara-qırmızı lentlə bağlanmışdı.

Və üç cırılmış jurnal vərəqi.

Elə həmin vərəqlər.

42-dən 44-ə qədər.

Səlhabi yuxarıdakı vərəqi götürdü.

Mənə uzatdı.

— Oxu.

— Hamının qarşısında.

— «Qızıl zal»da.

— Bu gün.

— 12 oktyabrda.

— Düz saat 15:00-da.

Bu əmr idi.

Xahiş yox.

— Bəs sonra? — Əli dayı soruşdu.

Yanğınsöndürəni aşağı saldı.

— Sonra gedəcəyəm.

Səlhabi əlcəyi geyindi.

Hər ikisini.

Sol əlinə mavi.

Sağ əlinə qara.

— Boya qurudu. Mənim vaxtım da. Mən özümü sona qədər yazdım. İndi növbə sizindir.

O, portretə yaxınlaşdı.

Əlini kətana qoydu.

Boş qalan yerə.

Və yox oldu.

Ərimədi.

İşıqlanmadı.

Sadəcə…

Bir an.

Və yox idi.

Havada yalnız ozon qoxusu qaldı.

Tipoqrafiya boyası.

Və teatr kulislərinin qoxusu.

Kətanda yeni ləkə yarandı.

Mənim barmaq izimin yanında.

Onunki.

Böyük.

Kişi əli.

Qara-qırmızı.

İki iz.

Ulu baba və nəticəsi.

Aralarında 88 il.

«Qızıl zal»ın döşəməsindəki lent nəfəs aldı.

Və sakitləşdi.

Əbədi.

Artıq sadəcə köhnə yazı makinası lenti idi.

---

Epiloq. 15:00

«Qızıl zal» insanlarla dolmuşdu.

Bütün məktəb orada idi.

Direktor dərsləri ləğv etmişdi.

— Planlaşdırılmamış muzey məşğələsi, — dedi mikrofona.

Səsi titrəyirdi.

Mən boş çərçivənin qarşısında dayanmışdım.

İndi o, yara kimi görünmürdü.

Pəncərə kimi görünürdü.

Pultun üstündə «Underwood» vardı.

Yanında jurnal.

42-ci səhifədə açıq.

Və üç vərəq.

Elə həmin vərəqlər.

Oxumağa başladım.

---

«12 oktyabr 1938-ci il. Tarix dərsi. Saat 10:20.

Sinifə yeddi nəfər daxil oldu. Üçü formada. Dördü mülki geyimdə.

Müəllim Nelli Ananyeva ağardı.

Dedi: “Məmmədi, lövhəyə”.

Mən çıxdım.

Mənə order göstərdilər. “Antisovet təbliğatı. Məktublar”.

Soruşdum: “Hansı məktublar?”

Mənə lenti göstərdilər. Mənim lentimi. “Underwood”dan.

Parta yoldaşım Rüstəm gözlərini aşağı saldı.

O, məni satmışdı.

Məni apardılar.

Portfelim qaldı. İçində ikinci lent vardı. Nüsxələrlə.

Lütfən, lent sağ olduğu müddətdə məni diri hesab edin.

Lütfən, portreti məktəbə təhvil verin. Onun arxasında həqiqət var.

Səlhabi Məmmədi.

8 “A” sinfinin şagirdi».

---

Zalda elə bir sükut vardı ki, pəncərənin arxasında düşən yarpağın səsi eşidilirdi.

Sarı.

Ağcaqayın yarpağı.

Bahar Səmədovna irəli çıxdı.

Əlində həmin lent vardı.

Artıq sübut deyildi.

Relikviya idi.

— Rüstəm — mənim babamdır, — sakitcə dedi.

Amma hamı eşitdi.

— O, qorxudan satdı. Aclıqdan. 37-ci ildən. Bütün ömrünü bununla yaşadı. Və bununla öldü. Mən isə… qırx il onun sirrini qorudum. Öz sirrimi də. Bəsdir.

Çərçivəyə yaxınlaşdı.

Lenti onun içinə qoydu.

Portretin asıldığı mismara.

— Qoy burada qalsın, — dedi. — Rəsm əvəzinə. Hökm əvəzinə. Qorxu əvəzinə.

Direktor Faina İmmanuilovna ayağa qalxdı.

— 12/10 nömrəli, 12.10.2026 tarixli əmrlə, — səsi artıq titrəmirdi, — «Qızıl zal»a Səlhabi Məmmədinin adı verilir. «Underwood №5» yazı makinası eksponatı «Dövrün şahidi» kateqoriyasına keçirilir. Lent şüşə altında saxlanılacaq. Əbədi.

Mənə baxdı.

— Nəsrulla Nərgizə isə məktəb arxiv sənədlərinə göstərdiyi «həddindən artıq marağa» görə təşəkkür elan edirəm. Şəxsi işinə qeyd edilməklə.

Sinif güldü.

Əsəbi.

Azadlıq hissi ilə.

Mən isə çərçivəyə baxırdım.

İçindəki lentə.

Qara-qırmızı.

Qan və zaman kimi.

Həqiqət və yaddaş kimi.

Boya nəhayət qurumuşdu.

Amma tarix yox.

Tarix davam edirdi.

Artıq mənim əlimlə.

Həmin «Underwood»da.

İlk sətirdə belə yazdım:

«Fəsil 1. Sübut üçün lent.

Nərgiz Nəsrulla başladı.

12.10.2026.

“Məktəb əhvalatları” silsiləsinin İkinci kitabı».

Karretka cingildədi.

Nöqtə.

Və—

başlanğıc.